Кіріспе
1988 жылдан 1993 жылға дейін Оңтүстік Корея президенті Рох Тхэ Ву (корей тілінде 노태우; 1932 жылдың 4 желтоқсаны – 2021 жылдың 26 қазаны) – Оңтүстік Кореяның 6-шы (13-ші сайлау) президенті қызметін атқарған оңтүстіккореялық саясаткер және армия генералы. Ол Оңтүстік Кореяның демократиялық жолмен сайланған тұңғыш президенті болды. Рох 1980 жылдан 1988 жылға дейін, ал 1979 жылдан бастап де-факто елді сайланбаған әскери диктатор ретінде басқарған елдің бұрынғы басшысы Чун Ду Хуанның жақын одақтасы және досы болды. 1996 жылы екі басшы да төңкеріс жасағаны және Гванджу қырғыны сияқты адам құқықтарын бұзғаны үшін сотталды, бірақ келесі жылы сайланған президент Ким Дэ Чжунның кеңесімен Ким Ён Сам оларды кешірді. Рох 1987 жылдан 1990 жылға дейін Демократиялық әділет партиясын басқарды және 1987 жылы партия басшысы ретінде 29 маусымдағы декларацияны қабылдағанымен танымал. Рох 2021 жылдың 26 қазанында 88 жасында дүниеден өтті.
Roh Tae woo (hangul=노태우; ; 4 December 1932 – 26 October 2021) was a South Korean politician and army general who served as the 6th (13th election) president of South Korea from 1988 to 1993. He was the first democratically elected president of South Korea. Roh was a close ally and friend of Chun Doo hwan, the predecessor leader of the country who ruled as an unelected military dictator from 1980 to 1988, and unofficially since 1979. In 1996, both leaders were sentenced for their roles in orchestrating coups as well as their subsequent human rights abuses such as the Gwangju Massacre, but were pardoned the following year by Kim Young sam on advice of president elect Kim Dae jung. He was a leader of the Democratic Justice Party from 1987 to 1990 and was known for having passed the June 29 Declaration in 1987 as the leader of the party. Roh died on 26 October 2021, at the age of 88.
Ерте өмір және білім
Ро 1932 жылғы 4 желтоқсанда Тэгу қаласында дүниеге келген. Ол Жосон дәуірінің басында азаматтық министр және ғалым болған Но Сасиннің (노사신) 16-шы ұрпағы. Но Сасин – кейінгі Корё дәуірінің бюрократы Но Цзиньнің (노진) 6-шы буын ұрпағы. Оның әкесі, аудандық төменгі дәрежедегі азаматтық қызметкер, Ро жеті жасында автокөлік апатында қаза болды. Ежесінің көмегімен Ро алдымен Тэгу техникалық мектебіне түсті, бірақ кейін жергілікті Кёнбұк орта мектебіне ауысты, онда ол орташадан жоғары үлгерімді оқушы болды. Ро Тэгуде орта мектепте оқығанда Чун Ду Хванмен дос болып қалды.
Әскери қызмет
Корея соғысы кезінде (1950–1953 жж.), Рох әнші Сонг Хэмен бірге Оңтүстік Корея армиясына міндетті түрде артиллерия бөліміне қатарына шақырылды. Ол M114 155 мм гаубицалық зеңбіректің сержанты-атушысы болып жетістікке жетті. Кейін Корея әскери академиясына түсіп, төрт жылдық бағдарламаның бірінші түлегі болды. 1954 жылдың ақпанында ол ғылым бакалавры дәрежесін алып, Корея әскери академиясының (KMA) 11-шы шығарылымы бойынша Армияның 2-ші лейтенанты шеніне кірді. 1954 жылдан бастап пехота офицері болған Рох қатар жүріп өсіп, Вьетнам соғысына қатысты, алдымен 1968 жылы подполковник және батальон командирі ретінде, кейіннен генерал-майор болып, 1979 жылы Ақ ат дивизиясының командирі болды. Рох сол жылы Чун билікке келген төңкеріске маңызды қолдау көрсетті, ол Кореяның де-факто басшысы болды. Рох 1980 жылы Чунның Гванчжу демократиялық қозғалысына қарсы әскерлерді басқаруына көмектесті. Рох 1979 жылы Астана қауіпсіздік қолбасшысы және 1980 жылы Қорғаныс қауіпсіздік қолбасшысы сияқты бірнеше маңызды әскери лауазымдарды атқарды. Рох әскеріге алғаш келген кезде оның тегі ағылшын тілінде "No" деп жазылған. Кейіннен ол ағылшын тіліндегі "No" сөзінің теріс мағынасынан қашып, оны "Roh" деп өзгертті.
Министрлер кабинеті
1981 жылдың шілдесінде Корея армиясынан зейнеткерлікке шыққаннан кейін, Рох президент Чунның Ұлттық қауіпсіздік және сыртқы істер министрі лауазымын қабылдады. Кейін ол спорт министрі, ішкі істер министрі, Сеул Олимпиадасын ұйымдастыру комитетінің президенті, ал 1985 жылы биліктегі Демократиялық әділет партиясының төрағасы болды. Ең маңыздысы, ол Сеулде өткен 1988 жылғы жазғы Олимпиадаға дайындық жұмыстарын басқарды және оны ресми түрде ашық деп жариялады.
29 маусым Декларация және президенттікке үміткерлік
1979 жылы 12 желтоқсанда президент Чой Кюхаға қарсы төңкеріске қатысқанына және 1980 жылы 18-27 мамырдағы Гванджу көтерілісі кезінде наразылық білдіргендерге жасалған қанауылдық әскери қимылдарға қарамастан, алдағы 1987 жылғы президент сайлауында «Көк үйге» үміткер болған Рох өзін танымал емес Чун үкіметінен алшақтатуға тырысты. Бұл себепті, Рох өзінің демократиялық реформалар жоспарын іске асыруға ұмтылды. Ол, президентті тікелей сайлауды қамтитын, 8 тармақты ұсынысы арқылы саяси оппозицияның реформа талаптарымен келісімге келді, соның нәтижесінде Чунды басып өтіп, реформатор ретіндегі беделін арттырды. 1987 жылдың маусым айында Чун Рохты үкіметтік «Демократиялық әділет» партиясының президенттікке кандидат деп тағайындады. Бұл Рохқа президенттік лауазымды беру ретінде қабылданып, Сеул және басқа қалаларда 1987 жылғы маусым демократиялық қозғалысы аясында үлкен митингілерге ұласты. Жауап ретінде Рох 29 маусымда кең ауқымды реформалар бағдарламасын жариялап, сөз сөйледі. Оның басты ұсыныстары – жаңа, демократиялық конституция және халықтың тікелей сайлау арқылы президентті сайлау болды. Сайлауда екі маңызды оппозициялық лидер, Ким Ён Сам мен Ким Дэ Чжун (кейіннен президент болған екеуі де) өзара келіспеушіліктеріне байланысты дауысты бөлісіп алды. Оңтүстік Корея сайлау тарихындағы алғашқы әйел кандидат Хонг Сук Жа Рохқа қарсы Ким Ён Самды қолдау үшін сайлаудан бас тартқанына қарамастан, Рох дауыс берушілердің 36,6 пайызынан астам дауысын алып, азайырыспен жеңіске жетіп, 1987 жылдың 16 желтоқсанында елдің бірінші демократиялық жолмен сайланған президенті болды.
Төрағалық (1988-1993)
Ро 1988 жылғы 25 ақпанда президенттік қызметке ие болды. Алғаш рет бұл салтанат Ұлттық Ассамблеядан тыс жерде өтті. Келесі президенттер де осы жерде қызметке кірісті. Атаулы сөзінде Ро демократия дәуірін ашып, халықтың мүмкіндіктерін толыққанды пайдалануға уәде берді. Ро билігінің ерекшелігі 1988 жылы Сеул Олимпиадасын қабылдауы және бұрынғы басшылықтардан күрт өзгеше болған "Nordpolitik" сыртқы саясаты болды. Өзінің берген сөзіне адал болған Ро демократиялық реформаларға белсенді атсалысты және ел ішіндегі саяси және әлеуметтік-экономикалық реформаларды жүзеге асыруға табандылық танытты. Саяси жүйені демократияландыру, экономикалық "әділеттілікпен өсім" және ұлттық бірігу – Ро әкімшілігінің жария түрде айтқан үш мақсаты еді. Алайда, 1992 жылы Ро үкіметі Халла тауындағы үңгірді жапты, онда Жежу көтерілісінің құрбандарының денелері табылған болатын. Бұл, Жежу көтерілісінің шындығын жасыру бойынша кезекті әрекет болды, және бұрынғы басшылықтар да осы саясатты жалғастырған еді.
Саяси партиялардың бірігуі 1990 жылы
Ұлттық Ассамблеяда көпшілік қолдаудың болмауынан туындаған басқарудағы параличтің алдын алу үшін Рох үкіметі партиялық саясатта "үлкен келісімге" қол жеткізуді көздеді. Осы саяси мақсатқа жету үшін 1990 жылдың 22 қаңтарында партиялардың бірігуі жарияланды. Биліктегі Демократиялық әділет партиясы Ким Ён Самның "Бірлестік және демократия" партиясы мен Ким Чон Пилдің "Жаңа демократиялық республикалық партиясы" сияқты екі оппозициялық партиямен бірікті. Заң шығарушы органда үштен екісінен астам депутаттық орынға ие болған жаңа құрылған Демократиялық либералдық партия әлеуметтік-экономикалық дамуға жағдай жасау үшін саяси тұрақтылықты орнатуға тырысты. Дегенмен, бірігу фракциялық талас-тартыстарға толы болды, бұл үкіметтің мемлекеттік істерді басқаруына кедергі келтірді.
Сыртқы саясат
Ол Филиппин мен Оңтүстік Корея арасындағы экономикалық, әлеуметтік және мәдени байланыстарды нығайту мақсатында президент Корасон Акиномен бірқатар келіссөздер өткізді, филиппин боксшысы Леопольдо Серантеске Олимпиада ойындарында қолдау көрсетті және Корея соғысынан кейін Солтүстік Кореяның агрессиясын тоқтату үшін бірігу келіссөздерін талқылады. Өкіметтік қызметінің кезеңінде Ро президент ретінде дипломатиялық салада өте белсенді болды. Сеулде өткен XXIV жазғы Олимпиада ойындарын табысты ұйымдастыру – оның қызметінің алғашқы жылындағы маңызды жетістігі болды. Бұдан кейін оның белсенді дипломатиялық қызметі жалғасты, оның ішінде 1988 жылғы қазан айында Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясында сөз сөйлеуі, АҚШ президенті Джордж Бушпен кездесуі және АҚШ Конгресінің бірлескен отырысында сөз сөйлеуі де бар. 1989 жылғы желтоқсанда ол Еуропаның бес еліне сапар жасады. 1988 жылғы 7 шілдеде ол «Солтүстік дипломатиясы» немесе Nordpolitik деп аталатын белсенді сыртқы саясат бағытын іске қосты, ол үкіметіне пайда мен үлкен табыс әкелді. 1989 жылы Сеул Венгрия және Польшамен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты, ал 1990 жылы Югославия, Румыния, Чехословакия, Болгария және Моңғолиямен дипломатиялық байланыстар құрды. Оңтүстік Кореяның Қытай Халық Республикасымен саудасы тұрақты түрде өсіп, 3,1 миллиард долларға жетті, сонымен қатар Шығыс блогы елдерімен және Кеңес Одағымен саудасы 800 миллион долларға дейін артты. 1990 жылы Сеул мен Мәскеу толық өкілетті консулдық кеңселер алмасты. Роның қадамдары Солтүстік Кореяны оқшаулатып, Оңтүстік Кореяның дипломатиялық саясатындағы маңызды тарихи өзгеріс болды. 1990 жылғы 4 маусымда Ро АҚШ-қа сапары барысында Кеңес Одағының президенті Михаил Горбачевпен кездесті. Бұл кездесу екі ел арасындағы 42 жылдық ресми үнсіздікке нүкте қойды және дипломатиялық қарым-қатынастарды жақсартуға мүмкіндік берді. Кейін Ро 1991 жылы Кеңес Одағына барды.
Солтүстік Кореямен қарым-қатынастар
Нордполитика саясаты сонымен қатар "Корей қауымдастығын" уақытша дамытуды ұсынды, бұл Солтүстік Кореяның конфедерация жөніндегі ұсынысына ұқсас еді. 1990 жылдың 4-7 қыркүйегінде Сеулде жоғары деңгейдегі келіссөздер өтті, дәл сол кезде Солтүстік Корея Кеңес Одағының Оңтүстікпен қарым-қатынасты нормализациялауына қарсылық білдірді. 1991 жылдың желтоқсанында екі мемлекет "Қайта құру, қақтығыстан бас тарту, алмасу және ынтымақтастық туралы" келісімге қол қойды, оның аясында қақтығыстан бас тартуға және мәдени, экономикалық алмасуларға міндеттелді. Олар ірі әскери қимылдар туралы алдын ала хабарлау және әскери байланыс желісін құруға келісті, сондай-ақ қару тоқтату келісімін "бейбіт кезеңмен" алмастыру жұмыстарын жүргізді. Бүгінде бұл келісім шекаралық алмасу мен ынтымақтастықтың негізін қалауы үшін мақталып тұр. 1992 жылдың қаңтарында Солтүстік және Оңтүстік Корея Корей түбегін ядролық қарудан босату туралы бірлескен декларацияға қол қойды, бірақ Солтүстік Корея кейіннен одан бас тарды және өз ядролық қару бағдарламасын іске қосты. Бұл оқиға Солтүстік және Оңтүстік Кореяның Біріккен Ұлттар Ұйымына қабылдануымен бірге орын алды. Осы аралықта 1991 жылдың 25 наурызында біріккен корей командасы алғаш рет Жапонияда өткен үстел теннисінен әлем чемпионатында Кореяның біріктіру туын қолданды, ал 1991 жылдың 6 мамырында біріккен команда Португалиядағы жастар арасындағы футболдан әлем чемпионатында сынға түсті.
Экономика және инфрақұрылым
Рохтың "әділеттілікпен экономикалық өсімге" баса назар аударғаны, халық тарапынан жақсы қабылдануына қарамастан, 1988 жылы 12,3 пайызды құраған жылдық экономикалық өсімнің 1989 жылы 6,7 пайызға дейін төмендеуіне әкелді. Еңбек ереуілдері мен жалақыны көтеру талаптары күшейгенде, Рох үкіметі Оңтүстік Кореяның экспортқа бағытталған экономикасын халықаралық бәсекеде сақтап тұру үшін тиімділік жоспарын қабылдады. Бірақ, ереуілдерден кейін жалақыны көтеруге ұмтылыс пен Оңтүстік Корея вонының АҚШ долларына шаққанда құнының өсуі Оңтүстік Корея өнімдерінің халықаралық бәсекеге қабілеттілігін азайтты. Дегенмен, оның оңды нәтижелерінің бірі – ауылдық жерлердегі қарыздардың жойылуы, 2 миллион жаңа үйдің салынуы және халықтың мүддесі үшін мемлекеттік жер меншігінің құрылуы болды. Оның ұзаққа созылған мұрасы – 2001 жылы ашылған Инчхон халықаралық әуежайы (қазір әлемдегі ең ірі және көлемді әуежайлардың бірі) және 2004 жылы пайдалануға берілген Корея жылдам пойыз экспресі (KTX) жоғары жылдамдықты теміржол жүйесі сияқты ірі ұлттық жобалардың салынуы. Бұл жобалардың құрылысы оның басшылығымен 1992 жылы басталған.
Президенттікке дейінгі кезең (1993-2021)
1992 жылы екінші мерзімге сайлауға қатысуына тыйым салынды (1987 жылғы Конституция бұрынғы қайта сайлануға тыйымды сақтап қалды), Ро 1993 жылдың 24 ақпанында қызметтен босады.
Сот, түрмеге қамау және кешірім
1993 жылы Рохтың ізбасары Ким Ён Сэм Рох пен Чун Ду Хванды терген сыбайлас жемқорлыққа қарсы науқанды бастады. Ким бұрын Рохтың партиясымен өзінің партиясын біріктіріп, сайлауда жеңіске жеткен еді. Кимнің үкіметі 12 желтоқсандағы оқиғаны мемлекеттік төңкеріс деп ресми түрде мойындады. 1995 жылдың қазан айында Рох телеарнада көз жасымен сөйлеген сөзінде президенттік қызметінде жүздеген миллион доллар көлемінде заңсыз саяси қайырымдалықтар жинағаны үшін көпшілік алдында өтініш айтты. Рох 1995 жылдың қараша айында пара алу айыбымен тұтқындалды. Ол көбінесе саясаттан шетте тұрып, зейнеткерлікте өте қарапайым өмір сүрді және 2021 жылы қайтыс болғанға дейін жасаған қылмыстарына өкініш білдіріп келді. 2019 жылы, Рохтың қайтыс болуына екі жыл қалғанда, оның ұлы Кванчжуға барып, әкесінің атынан 18 мамыр ұлттық зиратына барды. Рохтың ұлы 2020 жылы зиратқа екінші рет барып, әкесінің атынан гүл шоғын қойды. Ал оның досы және бұрынғы президенті Чун Ду Хван қалған айыппұлды төлеуді тоқтатып, өткен іс-әрекеттеріне өкініш білдірмеді.
Денсаулық сақтау (2002-2021)
Ро 2002 жылы простата қатерлі ісігінен операция жасады. Ол сонымен қатар шашақ атрофиясымен және астмамен де ауырды.
Өлім және мемлекеттік жерлеу
Рох 2021 жылғы 26 қазанда сағат 13:45-те Сеул ұлттық университетінің ауруханасының жансақтау бөлімінде 88 жасында қайтыс болды. Бұл шешімді кейбір адамдар, оның ішінде Гванчжудағы қысымнан аман қалғандар мен құрбандардың отбасылары және биліктегі либералды Демократиялық партияның мүшелері сынға алды. Гванчжу қаласы және бірнеше басқа қалалар мен провинциялық үкіметтер мемлекеттік жерлеу рәсімдеріне сәйкес туларды жартылай түсіруден немесе Рохқа ескерткіш орнатудан бас тартты. Сеулде аза тұтуға келгендердің саны аз болды. COVID-19 пандемиясы кезінде өткен мемлекеттік жерлеу рәсімі, оның президенттігі кезінде сәтті өткен 1988 жылғы жазғы Олимпиада ойындарын еске алу мақсатында, 30 қазанда Сеулдегі Олимпиада паркінде өтті. Премьер-министр Ким Бу Кюм азалық сөз сөйледі. Заң бойынша, Рохтың өткендегі қылмыстық істері мен сотталғандығына байланысты ұлттық зиратқа жерленуге құқығы болмады. 2021 жылғы 9 желтоқсанда, оның қайтысынан екі ай өткен соң, Рохтың күлі Солтүстік Кореямен шектес Паджу қаласында жерленді. Ол бұрынғы президент Чун Ду Хван 2021 жылғы 23 қарашада қан ауруының асқынуынан қайтыс болғаннан бір ай бұрын қайтыс болды.
He died about one month before former President Chun Doo hwan died on 23 November 2021 from complications of blood cancer.