Кіріспе
Халықаралық адам құқықтары туралы заң – әлеуметтік, аймақтық және ұлттық деңгейде адам құқықтарын ілгерілетуге бағытталған халықаралық құқықтың саласы. Халықаралық құқықтың бір түрі ретінде, халықаралық адам құқықтары туралы заң негізінен келісімшарттардан, егемен мемлекеттердің оған келіскен тараптар үшін міндетті құқықтық күші бар келісімдерінен; және халықаралық әдет-ғұрып құқығынан тұрады. Басқа халықаралық құқықтық құжаттар, заңдық міндеттеме болмаса да, халықаралық адам құқықтары туралы заңның іске асырылуына, түсінілуіне және дамуына үлес қосады және саяси міндеттемелердің көзі ретінде мойындалған. Халықаралық адам құқықтары туралы заң бейбіт уақытта мемлекеттің өз халқына қатысты әрекеттерін реттейді, бұл, дәстүрлі түрде, қарулы қақтығыс кезінде мемлекеттің әрекеттерін реттейтін халықаралық гуманитарлық құқықтан ерекшеленеді, алайда екі құқық саласы да толықтырады және кейбір жағдайларда біртіндеп жақындасады. Көкейкестік тұрғысынан қарағанда, халықаралық гуманитарлық құқық – халықаралық адам құқықтары туралы заңның бір бөлігін құрайды; ол барлық адамдарға кез келген уақытта қолданылатын жалпы нормаларды, сондай-ақ мемлекеттер мен әскери оккупация арасындағы қарулы қақтығыстарға (яғни ХҒҚ), босқындарға (1951 жылғы босқындар туралы конвенциясы сияқты), балаларға (Балалар құқықтары туралы конвенция) және соғыс тұтқындарына (1949 жылғы үшінші Женева конвенциясы) қатысты арнайы нормаларды қамтиды.
International human rights law (IHRL) is the body of international law designed to promote human rights on social, regional, and domestic levels. As a form of international law, international human rights law is primarily made up of treaties, agreements between sovereign states intended to have binding legal effect between the parties that have agreed to them; and customary international law. Other international human rights instruments, while not legally binding, contribute to the implementation, understanding and development of international human rights law and have been recognized as a source of political obligation. International human rights law, which governs the conduct of a state towards its people in peacetime is traditionally seen as distinct from international humanitarian law which governs the conduct of a state during armed conflict, although the two branches of law are complementary and in some ways overlap. A more systemic perspective explains that international humanitarian law represents a function of international human rights law; it includes general norms that apply to everyone at all time as well as specialized norms which apply to certain situations such as armed conflict between both state and military occupation (i. e. IHL) or to certain groups of people including refugees (e. g. the 1951 Refugee Convention), children (the Convention on the Rights of the Child), and prisoners of war (the 1949 Third Geneva Convention).
Біріккен Ұлттар Ұйымы жүйесі
1993 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы Вена декларациясын және іс-қимыл жоспарын қабылдады, оның шарттарымен Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссары құрылды. 2006 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі комиссиясы халықаралық адам құқықтары заңын іске асыру үшін Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі кеңесімен ауыстырылды. Бұл өзгерістер адам құқықтары жөніндегі мәселелерді әр төрт жыл сайын қарау қажеттілігімен бірге, жақсы құрылымдалған ұйымды болжады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Тұрақты даму мақсаты 10 теңсіздікті азайтуға бағытталған заңнама мен саясатты ілгерілетуді де мақсат етеді.
Адам құқықтары туралы жалпыға ортақ декларация
Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларация (АДҚБ) – БҰҰ Бас Ассамблеясының қабылдаған декларациясы, ол формальды түрде халықаралық адам құқықтары заңын құрамайды. Көптеген құқық ғалымдары АДҚБ-ны халықаралық әдеттегі құқықтың куәсі ретінде келтіреді. Көбінесе, АДҚБ адам құқықтары саласындағы беделді нұсқаулыққа айналды. Ол кейіннен қабылданған халықаралық адам құқықтары құжаттарының негізі болды, бұл құжаттар міндетті болмаса да, соңғы нәтижеде беделді халықаралық құқық құрады.
Еуропалық жүйе
1949 жылы құрылған Еуропа Кеңесі еуропалық интеграция үшін жұмыс істейтін ең көне ұйым болып табылады. Ол халықаралық құқық бойынша танылған заңды тұлға болып табылатын халықаралық ұйым және Біріккен Ұлттар Ұйымында бақылаушы мәртебесіне ие. Кеңестің штаб-пәтері Францияның Страсбург қаласында орналасқан. Еуропа Кеңесі Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенция мен Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сотқа жауапты. Бұл институттар Кеңес мүшелерін адам құқықтары кодексімен байланыстырады, ол қатаң болғанымен, БҰҰ-ның адам құқықтары жөніндегі хартасынан көбірек жеңілдік береді. Кеңес сонымен қатар өңірлік немесе азшылық тілдері жөніндегі Еуропалық хартаны және Еуропалық әлеуметтік хартаны қолдайды. Мүшелікке еуропалық интеграцияны көздейтін, құқықтық мемлекет принципін қабылдайтын, демократияны, негізгі адам құқықтары мен бостандықтарын кепілдеуге қабілетті және дайын барлық еуропалық мемлекеттерге ашық. Еуропа Кеңесі Еуропалық Одақтан тәуелсіз, бірақ Еуропалық Одақтың Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенциясына қосылуы күтілуде. Кеңес құрамына Еуропалық Одақтың барлық мүше мемлекеттері кіреді. Еуропалық Одақтың да өз адам құқықтары құжаты бар – Еуропалық Одақтың Негізгі құқықтары жөніндегі Хартасы. Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенция 1950 жылдан бері Еуропадағы адам құқықтары мен негізгі бостандықтарды анықтап, кепілдік беріп келеді. Еуропа Кеңесінің барлық 47 мүше мемлекеті осы конвенцияға қол қойғандықтан, Страсбургтегі Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық соттың қарауына бағынады. Азаптаудың алдын алу комитеті құрылды. Сонымен қатар, Еуропа Кеңесі 2005 жылдың мамырында адам саудасына қарсы әрекет ету жөніндегі конвенцияны, 2007 жылдың қазанында балаларды сексуалдық қанаушылықтан және сексуалдық зорлық-зомбылықтан қорғау жөніндегі Еуропа Кеңесі конвенциясын және 2011 жылдың мамырында әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық пен отбасылық зорлық-зомбылықтың алдын алу және оған қарсы күрес жөніндегі конвенцияны қабылдады. Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот – мемлекеттер емес, жеке тұлғалар ұсынған істерді қарауға құзыреті бар жалғыз халықаралық сот. Сотқа түскен әр жиырма істің біреуі қарауға қабылданды деп есептеледі. 2007 жылы сот 1503 үкім шығарды. Қазіргі процестің қарқынымен есептегенде, жинақталған істерді шешуге 46 жыл қажет болады.
Бақылау, іске асыру және орындау
Қазіргі уақытта халықаралық адам құқықтары заңын басқаратын халықаралық сот жоқ, бірақ БҰҰ-ның кейбір келісімдері аясында сотқа теңестірілген органдар бар (МҰӘҚКК-нің Адам құқықтары жөніндегі комитеті сияқты). Халықаралық қылмыстық сот (ХҚС) геноцид, соғыс қылмыстары және адамзатқа қарсы қылмыстарға қатысты сот өкіміне құзырлы. Еуропалық адам құқықтары соты және Америкааралық адам құқықтары соты аймақтық адам құқықтары заңын қамтамасыз етеді. Осы халықаралық органдар халықаралық гуманитарлық құқыққа қатысты дауларды қарауға құзырлы болғанымен, жоғарыда айтылғандай, екі құқықтық жүйенің әртүрлі екенін мойындау маңызды. Біріккен Ұлттар Ұйымының адам құқықтары органдарының кейбір заңдық мәжбүрлеу механизмдері бар. Оларға қазіргі уақытта қолданылып жүрген жеті келісімге байланысты келісім органдары, сондай-ақ БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесінің шағымдану рәсімдері, әмбебап мерзімді шолу және БҰҰ арнайы баяндамашысы (сәйкесінше 1235 және 1503 механизмдері ретінде белгілі) кіреді. Халықаралық адам құқықтары заңын сақтау – ұлттық мемлекеттің жауапкершілігі; мемлекеттің басты міндеті – өзінің азаматтарының адам құқықтарын іске асыру. Іс жүзінде, кейбір құқықтарды қолдану бойынша келісімнің болмауы, тиісті ұлттық заңнаманың немесе оларды сақтау үшін заңдық шаралар қабылдауға уәкілеттік алған органдардың жетіспеуіне байланысты көптеген адам құқықтарын заң жүзінде сақтау қиын. 110-нан астам елде ұлттық адам құқықтары институттары (ҰАҚИ) құрылды, олардың міндеті – адам құқықтарын қорғау, насихаттау немесе бақылау. Барлық ҰАҚИ Париж қағидаларына сәйкес келмесе де, олардың саны мен тиімділігі артып келеді. Париж қағидалары 1991 жылдың 7-9 қазанында Парижде өткен Адам құқықтарын ілгерілету және қорғау жөніндегі ұлттық институттар жөніндегі бірінші халықаралық семинарда қабылданды және 1992 жылғы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комиссиясының 1992/54 және 1993 жылғы Бас ассамблеясының 48/134 қарарымен бекітілді. Париж қағидалары ҰАҚИ-дің бірқатар міндеттерін анықтайды.
Жалпыға бірдей юрисдикция
Жалпыға бірдей сот юрисдикциясы – халықаралық құқықтағы даулы принцип, онда мемлекеттер қылмыстық юрисдикцияны олардың қылмыстары айыптаушы мемлекеттің шекарасынан тыс жерде жасалған деп саналатын адамдарға қатысты, олардың ұлты, тұрғылықты жері немесе айыптаушы елмен қандай да бір байланысы болмаса да талап етеді. Мемлекет өзінің талабын жасалған қылмыстың барлық адамға қарсы қылмыс саналатыны және оны жазалауға кез келген мемлекеттің құқығы бар деген негізде қорғайды. Сондықтан, жалпыға бірдей сот юрисдикциясының түсінігі белгілі бір халықаралық нормалардың erga omnes, яғни бүкіл әлемдік қауымдастыққа тиесілі екендігі, сондай-ақ jus cogens түсінігімен тығыз байланысты. 1993 жылы Бельгия басқа елдерде адамзатқа қарсы қылмыстар бойынша сот жүргізу құқығын өз соттарына беретін «жалпы юрисдикция туралы заңды» қабылдады. 1998 жылы Аугусто Пиночет Испан судьясы Балтазар Гарсонның жалпы юрисдикция принципі бойынша қоздырған айыптамадан кейін Лондонда тұтқындалды. Адольф Эйхман, бұрынғы нацистік СС подполковнигі, еврейлерді Холокост өлім лагерлеріне жеткізуді ұйымдастырды деген айыппен 1961 жылы Израильде де қудаланды. Адольф соғыстан кейін Аргентинада тұрды. Бұл принципті Amnesty International және басқа да адам құқықтары ұйымдары қолдайды, олар кейбір қылмыстардың халықаралық қауымдастыққа қауіп төндіретініне және қауымдастықтың әрекет етуге моральдық міндеті бар екеніне сенеді. Генри Киссинджер сияқты басқалар «адам құқықтарының бұзылуы мен адамзатқа қарсы қылмыстарды қудалау қажеттігі туралы кең таралған келісім халықаралық соттардың дұрыс рөлін белсенді түрде қарастыруға кедергі келтірді. Жалпыға бірдей юрисдикция судьялардың жалпыға бірдей тираниясын тудыру қаупін тудырады».