Кіріспе

Неміс тарихшысы (1793–1860) Исаак Маркус (Маркус) Йост (22 ақпан 1793, Бернбург – 22 қараша 1860, Франкфурт-на-Майне) – еврей тарихи жазушысы. Ол Геттинген және Берлин университеттерінде оқыды. Берлинде оқытушылық қызмет атқарды, ал 1835 жылы Франкфурт-на-Майндағы еврей коммерциялық мектебінің (Филантропин деп аталады) жоғарғы шебері болып тағайындалды. Өмірінің соңына дейін, 22 қараша 1860 жылы қайтыс болғанға дейін осы қызметте болды. Ол ең белгілі туындысы – 9 томдық «Маккавейлер дәуірінен бергі Исраилдің тарихы» (Geschichte der Israeliten seit den Zeit der Maccabaer, 1820–1829) еңбегі. Бұл еңбек кейіннен «1815–1845 жылдардағы Исраилдің жаңа тарихы» (Neuere Geschichte den Israeliten von 1815–1845, 1846–1847) және «Иудаизм тарихы және оның секталары» (Geschichte des Judenthums und seiner Sekten, 1857–1859) еңбектерімен толықтырылды. Ол сондай-ақ «Исраил халқының жалпы тарихы» (Allgemeine Geschichte des israelitischen Volkes, 1831–1832) атты қысқартылған нұсқасын және неміс тіліне аудармасы мен түсіндірмелері бар Мишнаның 6 томдық басылымын (1832–1834) жариялады. 1839–1841 жылдары «Israelitische Annalen» журналын басқарды және көптеген мерзімді басылымдарға материалдар жариялады.

Өмірбаян

Жост он бір балалы кедей отбасының бірі болды, олардың көпшілігі нәресте кезінде қайтыс болды; әкесі соқыр болғанда, оны бағыттап жүру міндеті Исаакқа жүктелді. Он жасында әкесінен айырылып, Вольфенбюттельге әкелінді; ол сол кезде ескі үлгідегі хедер сияқты өткізілген Самсонсшуле мектебіне барып оқыды. Бірақ 1807 жылы мектепті Самюэль Майер Эренберг басқарғанда жағдай жақсарды. Ол сол мектепте оқыған Леопольд Зунцпен жақын достық байланыс орнатты, екеуі де гимназияға емтихан тапсыруға бірге дайындалды. Жост Брансвик гимназиясына түсіп, 1809-13 жылдары Самсонсшуле мектебінің қамқоршыларының бірінің отбасында ұстаз болып жұмыс істеп өзін асырады; содан кейін, Израиль Якобсонның қолдауымен Геттинген университетіне оқуға түсіп, бір жылдан соң Берлинге көшті. 1816 жылы бітіріп, Якобсонның уағызшы болуға шақырған ұсынысынан бас тартып, оқытушылыққа бейімделді. Жост қазіргі заманғы яһуди дінінің міндеті діни қызметтерді реформалауда емес, білім беруді жақсартуда деп сенді. Оның алғашқы жұмысы Бок мектебінде болды, онда еврей және христиан гуманитарлық қайырымдастықтары қолдаған жүйе бойынша еврей және христиан оқушылары бірге оқытылды. Алайда 1819 жылы Пруссияның консервативтік үкіметі христиан балаларын қабылдауға тыйым салды; бұл мектепке ауыр соққы болды, себебі көптеген еврей ата-аналары өз балаларын олардың христиандармен қарым-қатынасқа түсуін қалағандықтан ғана жіберген. Дегенмен, Жост 1835 жылға дейін лауазымында қалды, содан кейін ол Франкфурт-на-Майнеге «Филантропин» мектебінің мұғалімі ретінде шақырылды және өмірінің соңына дейін осы қызметте болды.

Әдеби қызмет

Өзі ешиваның жүйесіздігінен зардап шеккен Джост педагогикаға ерекше қызығушылық танытты, ал оның алғашқы әдеби еңбегі оқулықтар жазуға арналды. Олардың ішінде үш рет басылған ағылшын тілінің грамматикасы (Lehrbuch der Englischen Sprache) (Берлин, 1826, 1832 және 1843) және Шекспирдің пьесаларына арналған сөздік (Берлин, 1830) бар. Ол сондай-ақ «Немец тіліндегі стиль бойынша оқыту жөніндегі теориялық-практикалық нұсқаулық» (Theoretisch Praktisches Handbuch zum Unterricht im Deutschen Stil) (Берлин, 1835; екінші басылымы «Сөз және жазудағы жоғары неміс тілінің өрнегі» (Lehrbuch des Hochdeutschen Ausdruckes in Wort und Schrift) деген атаумен 1852 жылы жарық көрді) жазды. Осы санатқа оның «Библия тарихы», «Жаңа жастар Библиясы, еврейлердің діни және тарихи құжаттарын қамтиды, жастарға арналған мұқият таңдаумен аударылып, түсіндірілген: Бірінші бөлім, Мұсаның бес кітабы» (Neue Jugendbibel, Enthaltend die Religiösen und Geschichtlichen Urkunden der Hebräer, mit Sorgfältiger Auswahl für die Jugend Uebersetzt und Erläutert: Erster Theil, die Fünf Bücher Mosis) (Берлин, 1823) еңбегі де жатады. Мұғалімдік міндеттеріне және әртүрлі қызығушылықтарына қарамастан, Джост еврей әдебиетін, әсіресе еврей тарихын ешқашан ұмытпады. Осы саладағы алғашқы еңбегі – «Маккавейлер дәуірінен бастап қазіргі күнге дейінгі израильдіктердің тарихы» (Geschichte der Israeliten Seit der Zeit der Makkabäer bis auf Unsere Tage) (9 томдық, Берлин, 1820–1828), одан кейін «Ғылыми білімді оқырмандарға арналған израильдік халықтың тарихы» (Geschichte des Israelitischen Volkes für Wissenschaftlich Gebildete Leser) (2 томдық, Берлин, 1832) кішігірім жинақ жарық көрді. Наполеон дәуірімен аяқталған бұл еңбек оның жарық көрген күніне дейін жалғасты. Өмірінің соңында ол тағы бір тарихи еңбек жазды: «Яһудизм тарихы және оның секталары» (Geschichte des Judenthums und Seiner Sekten) (3 томдық, Лейпциг, 1857–1859), ол 1858 жылға дейінгі еврей тарихының барлық кезеңдерін қамтиды. Еврейлерге қатысты басқа әдеби еңбектерінің ішінде, дауыс белгілерімен жазылған Мишнаның басылымы, еврей әріптерімен неміс тіліне аудармасы және еврей түсіндірмесі ерекше атауға лайық (6 томдық, Берлин, 1832–1836). Джост саяси реакционерлерге және раввиндік әдебиеттің қарсыластарына қарсы яһудизмнің жақтаушысы ретінде жиі көзге түсті; оның «Еуропалық яһудилер мәселесінде Чиарини мырза нені істеді?» (Was Hat Herr Chiarini in Angelegenheit der Europäischen Juden Geleistet?) (Берлин, 1830) атты еңбегі Аббе Чиаринидің «Иудаизм теориясы» («Théorie du Judaïsme») еңбегіне қарсы бағытталған, ал «Стрекфусс мырзаға ашық хат» (Offenes Sendschreiben an den Geheimen Oberregierungsrath Streckfuss) (Берлин, 1833) – Стрекфустың «Иудейлердің христиан мемлекеттерімен қарым-қатынасы» («Verhältnis der Juden zu den Christlichen Staaten») еңбегіне қарсы жазылған. Пруссияның Фридрих Вильгельм IV патшалығының басында патша еврейлердің құқықтық жағдайын реакциялық бағытта өзгертуді көздеп отыр деген қауесет тараған кезде, Джост «Пруссия мемлекетіндегі яһудилерге қатысты заңдық мәселелер» (Legislative Fragen Betreffend die Juden im Preussischen Staate) (Берлин, 1842) және «Заңдық мәселелерге қосымшалар» (Nachträge zu den Legislativen Fragen) (Берлин, 1842) жазды. 1839–1841 жылдары ол негізінен тарихи материалдарды жинауға арналған апталық «Израильдік жылнамалар» (Israelitische Annalen) журналын, ал 1841–1842 жылдары досы және әріптесі Майкл Крейзенахпен бірлесіп «Цион» (Zion) еврей журналын редакциялады. Сондай-ақ ол еврей баспасөзіне, альманахтарға және жылнамаларға жиі материалдар жариялады.

Тарихшы ретінде

Яһуди тарихнамасында Жак Баснаж Жосттың маңызды алдастығы болды. Хроникашылардың діни тарихы жүйесіз және сынсыз деп есептеледі. Зунцтың монографиялары және көптеген ұқсас еңбектер, жеке немесе журналдарда жарияланғандықтан, Жосттың еңбегі көп ұзамай ескіріп қалуға тиіс еді. Ол өмірінің соңында осы жұмысты қайта қолға алып, мұны өзі де мойындады. Тағы бір кемшілігі – Талмуд көздеріндегі әңгімелерге қатысты рационалистік көзқарасы, ол Талмуд авторларының көптегенін замандастарының сенімін пайдаланып, кереметтерді жасаған алдамшылар деп қарауға итермелейді (Елиезер бен Хуркан туралы өзінің Allgemeine Geschichte, ii. 108 еңбегінде келтірілгендей). Оның ертерек жұмыстарында қатаң тарихи қызығушылық жеткіліксіз және еврейлік сезімнің күшті болуы байқалады (Allgemeine Geschichte ii. 387). Оның рационализмі еврейлер туралы айтқандағы ащылығынан да көрінеді ("Jahrbuch", ii. 43). Оның ең жақсы жұмысы – қазіргі заманғы еврей тарихын баяндауында, онда ол ерекше дәлдік пен жауапкершілік танытады, сонымен қатар дереккөздердің толық әдебиетін ұсынады; мұнда ол тарихи маңызы бар нәрсені жақсы ажырата білу ғана емес, сонымен қатар әділдік рухын көрсетеді, өйткені ол реформа күресі кезінде жазған. Жост Самсон Р. Хирштің мистикасымен де, Аарон Хориннің рационализмімен де әділдікпен қарауға тырысады; ол М. А. Гюнцбург пен Исаак Бар Левинсонның маңыздылығын мойындайды, ал осы кезең туралы ширек ғасырдан кейін жазған Гретц Гюнцбург пен Левинсонды елемейді және Хорин туралы партиялық ащылықпен сөйлейді. Осы бейтараптығының арқасында Жосттың еңбегі Гретцтің еңбегіне тән еврейлік рухпен салыстырғанда кемшілікке ұшырағаны сөзсіз (Гретцтің "Gesch." xi. 456 еңбегін қараңыз).

Оның мінез - құлқы

Қоғамдық өмірмен байланысы болмаса да, Жост өзін жетім балаларға арнады, оның бастамасымен Франкфурт-на-Майнеде қыз балаларға арналған жетімдер үйі (1853) құрылды. Ол сондай-ақ, қаланың азаматтары емес болғандықтан, сол кездегі заң бойынша Франкфурттың қайырымдылық мекемелерінен көмек алуға құқығы жоқ адамдарға көмек көрсету үшін қоғамды (Permissionistenverein, 1843) құруға белсенді түрде атсалысты. Ол қарт мұғалімдер мен олардың отбасыларын қолдау үшін Креизенах қорына (1842) негіз салды және жас студенттерге және жағдайы төмен авторларға кеңес берумен және беделімен көмектесті. Ол Жоел Абрахам Лист, Леопольд Зунц және Эдуард Ганспен бірге еврейлердің мәдениеті мен ғылымы қоғамының (Verein für Kultur und Wissenschaft der Juden) мүшесі болды. Оның көзқарастары прогрессивті болғанымен, ол реформаға немқұрайлы қарады және көп жыл бойы діни қызметке қатыспады (Зирндорф, Исаак Маркус Йост және оның достары, 130-бет). 1816 жылы Исаак Еухельдің қызы Вольфқа үйленді. Ол 1842 жылы қайтыс болды. Жетімдер үйінің тәрбиеленушілеріне, оларды өзінің балалары деп атаған, әкелік қамқорлықпен күтім жасады.