Мозес Мендельсон: Неміс философы және теологының өмірі мен қызметі

Кіріспе

Неміс философы және теологы (1729–1786)

Мұса Мендельсон (6 қыркүйек 1729 жыл, еврей күнтізбесі бойынша 12 Ел 5489 жыл, 4 қаңтар 1786 жыл) – неміс еврей философы және теологы. Оның еврейлер, яһуди діні және еврейлік идентиті туралы жазғандары мен ойлары Хаскала, яки "Еврей ағартушылығының" XVIII-XIX ғасырлардағы дамуының орталық элементі болды. Дессаудағы кедей еврей отбасында дүниеге келген Мендельсон бастапқыда раввин болуға дайындалған. Бірақ, неміс ой-санасы мен әдебиетін өзімен-өзі оқып үйренді. Философия және дін туралы жазған еңбектері арқылы ол өз замандастарының арасында, христиандар мен еврейлердің еуропалық және одан тыс жерлерде тұратындары үшін, мәдениеттің жетекші тұлғасы ретінде танылды. Оның Берлин тоқыма өнеркәсібіндегі қызметі отбасының байлығының негізін қалады. Оның ұрпақтарына композиторлар Фанни және Феликс Мендельсон, Феликстің ұлы, химик Пол Мендельсон Бартольди, Фаннидің немерелері Пол мен Курт Хенсель және Mendelssohn & Co. банктік үйінің негізін қалаушылар кіреді.

Жастық шақ

Мұса Мендельсон Дессауда дүниеге келген. Оның әкесі Мендель еді, бірақ Мұса мен оның ағасы Саул ең алдымен Мендельсон ("Мендельдің ұлы") тегін қабылдады. Мұсаның ұлы Абрахам Мендельсон 1829 жылы (Феликске) былай деп жазды: "Әкем Мұса Бен Мендель Дессау есімі оған қажетті білімге қол жеткізуге кедергі келтіреді деп ойлады. Әкемнің әкесі ренжімеуінен қорықпай, Мендельсон деген есімді қабылдады. Бұл өзгеріс шағын болғанымен, шешуші болды". Мендель кедей жазушы, Тора кітаптарын жазушы еді, ал оның ұлы Мұса бала кезінде омыртқасы қисайып қалған. Мұсаның алғашқы білімін әкесі мен жергілікті раввин Давид Френкель берді. Френкель 1743 жылы Берлинге шақырылды, ал бірнеше айдан кейін Мұса да онымен бірге келді. 14 жасар Мұса "Берлинге Розенталер қақпасынан кірді, бұл қала қабырғасындағы жалғыз қақпа еді, одан яһудилерге (және малға) өтуге рұқсат етілді". Мендельсон Франкельдің талапкер семинариясына оқуға түсті, онда бағдарлама ерте ортағасырлық мәтіндерді үздірімсіз қайталаудан, олардың түсіндірмелерінен, Талмуд заңдарын зерделеуден және ғасырлар бойы жинақталған мол түсініктемелерден тұрды. Польшадан келген еврей босқын Израиль Замос оған математиканы, ал жас еврей дәрігер латын тілін үйретті. Дегенмен, ол көбінесе өзі оқыды. Тарихшы Грейцтің айтуынша, ол бір уақытта әрі әдеп-насихатты, әрі философияны үйренді. Ол аз ақшаға Джон Локктың "Адам санасы туралы тәжірибе" атты еңбегінің латын нұсқасын сатып алып, латын сөздігінің көмегімен меңгерді. Кейін ол Арон Соломон Гамперцпен танысты, ол оған француз және ағылшын тілінің негіздерін үйретті. 1750 жылы бай еврей жібек саудагері Исаак Бернхард оны балаларына сабақ беруге тағайындады. Мендельсон көп ұзамай Бернхардтың сенімін жеңіп алды, ол жас студентті бірінен соң бірі өзінің бухгалтері және серігі етті. 1754 жылы Гумперц, мүмкін, Мендельсонды Готтольд Эфраим Лессингке таныстырған, ол оның ең жақын достарының бірі болды. Айтуынша, Мендельсон Лессингпен алғаш кездескенде, олар шахмат ойнаған. Лессингтің "Натан данасы" пьесасында Натан мен Саладин кейіпкерлері алғаш рет шахмат партиясы барысында кездеседі. Лессинг жақында "Еврейлер" драмасын жариялаған, оның негізгі ойы яһудилердің де асыл мінезді болуы мүмкін дегенді білдірген. Бұл идея Фридрих Ұлының тұсындағы Берлинде көбінесе жалған деп мазақталды. Лессинг Мендельсоннан өз арманын іске асырды. Бірнеше айдың ішінде екеуі тығыз зияткерлік байланысқа түсті. Лессинг сондай-ақ Мендельсонды алғаш рет көпшілік назарына түсірді: Мендельсон немістердің өз философтарын (әсіресе Готфрид Лейбницті) елемеуіне қарсы эссе жазды және қолжазбаны Лессингке берді. Лессинг автормен ақылдаспай, 1755 жылы Мендельсонның "Философиялық әңгімелерін" (Philosophische Gespräche) жасырын түрде жариялады. Сол жылы Данцигте (қазіргі Гданьск, Польша) Лессинг пен Мендельсонның бірлескен жұмысы – "Папа метафизик" (Pope ein Metaphysiker) атты анонимді сатира жарық көрді.

Moses Mendelssohn was born in Dessau. His father's name was Mendel, but Moses and his brother Saul were the first to adopt the surname Mendelssohn ("Mendel's son"). Moses's son Abraham Mendelssohn wrote in 1829 (to Felix), "My father felt that the name Moses Ben Mendel Dessau would handicap him in gaining the needed access to those who had the better education at their disposal. Without any fear that his own father would take offense, my father assumed the name Mendelssohn. The change, though a small one, was decisive." Mendel was an impoverished scribe—a writer of Torah scrolls—and his son Moses in his boyhood developed curvature of the spine. Moses' early education was provided by his father and by the local rabbi, David Fränkel, who, besides teaching him the Bible and Talmud, introduced to him the philosophy of Maimonides. In 1743 Fränkel received a call to Berlin, and a few months later Moses followed him. Moses, age 14, "entered Berlin at the Rosenthaler Tor, the only gate in the city wall through which Jews (and cattle) were allowed to pass." "Mendelssohn enrolled in Frankel's exacting seminary, where the program consisted of unending rote repetitions of early medieval texts, interpretations thereof, elaborations of Talmudic law, and copious commentary accumulated over the centuries." A refugee Polish Jew, Israel Zamosz, taught him mathematics, and a young Jewish physician taught him Latin. He was, however, mainly self taught. He learned to spell and to philosophize at the same time (according to the historian Graetz). With his scanty earnings he bought a Latin copy of John Locke's An Essay Concerning Human Understanding, and mastered it with the aid of a Latin dictionary. He then made the acquaintance of Aaron Solomon Gumperz, who taught him basic French and English. In 1750, a wealthy Jewish silk merchant, Isaac Bernhard, appointed him to teach his children. Mendelssohn soon won the confidence of Bernhard, who made the young student successively his bookkeeper and his partner. It was possibly Gumperz who introduced Mendelssohn to Gotthold Ephraim Lessing in 1754, who became one of his greatest friends. It is said that the first time Mendelssohn met Lessing, they played chess. In Lessing's play Nathan the Wise Nathan and the character Saladin first meet during a game of chess. Lessing had recently produced the drama Die Juden, whose moral was that a Jew can possess nobility of character. This notion was, in the contemporary Berlin of Frederick the Great, generally ridiculed as untrue. Lessing found in Mendelssohn the realization of his dream. Within a few months, the two became closely intellectually allied. Lessing also brought Mendelssohn to public attention for the first time: Mendelssohn had written an essay attacking Germans' neglect of their native philosophers (principally Gottfried Leibniz), and lent the manuscript to Lessing. Without consulting the author, Lessing published Mendelssohn's Philosophical Conversations (Philosophische Gespräche) anonymously in 1755. In the same year there appeared in Danzig (now Gdańsk, Poland) an anonymous satire, Pope a Metaphysician (Pope ein Metaphysiker), which turned out to be the joint work of Lessing and Mendelssohn.

Философ және сыншы ретінде ерте танымал

Мендельсон (1756–1759) Фридрих Николайдың маңызды әдеби жобаларының – «Библиотека» мен «Literaturbriefe»-нің жетекші күші болды және Пруссия королі Фридрих II-нің өлеңдерін сынап, белгілі бір тәуекелге барды; Фридрихтің жақсы мінезі оны қиындықтан сақтады. 1762 жылы ол Фромет Гуггенхаймға үйленді, ол одан жиырма алты жылға артық өмір сүрді. Үйленген жылы Мендельсон Берлин академиясының метафизикаға математикалық дәлелдемелерді қолдану туралы эссесі үшін ұсынған жүлдесін жеңіп алды, «Метафизикалық ғылымдарда дәлелдемелер». Бәйгелеске түскендердің арасында Томас Аббт пен Имманнуил Кант болды, ол екінші орынды иеленді. 1763 жылдың қазан айында король Мендельсонға, бірақ оның әйелі мен балаларына емес, «қорғалған еврей» (Schutzjude) мәртебесін берді, бұл оның Берлинде бөгделігі жоқ тұру құқығын қамтамасыз етті. Аббтпен хат алмасудың нәтижесінде Мендельсон жанның өлмейтіні туралы жазуға бел буды. Сол кезде материалистік көзқарастар кең тараған және сәнге енген, ал өлмейтінге сенім төмендеп кеткен. Осы тиімді сәтте «Федон немесе Жанның өлмейтіні туралы» (1767) атты еңбегі жарық көрді. Платонның осы аттас диалогына негізделген Мендельсонның шығармасы грек үлгісінің сүйкімділігіне ие болды және неміс әлемін өзінің әдемілігімен және стильдік айқындығымен таң қалдырды. «Федон» бірден сәттілікке жетті, және ол сол заманғы неміс тіліндегі ең көп оқылатын кітаптардың бірі болды, сондай-ақ бірнеше еуропалық тілдерге жылдам аударылды. Алты жыл өткен соң, 1769 жылдың қазан айында Лаватер Мендельсонға Шарль Боннеттің «Христиандық дәлелдер» туралы эссесінің неміс тіліндегі аудармасын жіберді, ал кіріспесінде ол Мендельсонды Боннетке қарсы шығуға шақырды немесе егер ол мұны жасай алмаса, «ақыл-парасат, шындыққа және адалдыққа деген сүйіспеншілік оған не істеу керектігін, егер ол кітапты оқып, оған жауап беру мүмкін емес деп тапса, Сократ не істер еді» деп ашық сынады. Мендельсон 1769 жылдың желтоқсан айында ашық хатпен былай деп жауап берді: «Егер менің замандастарымның арасында Конфуций немесе Солон болса, мен өз сенімімнің қағидаларына сәйкес, осы ұлы адамды Солонды немесе Конфуцийді өз дініне көндіру керек деген күлкілі ойға түспей, оны сүйіп, құрметтей аламын». Осы жалғасқан қоғамдық дау-дамайлар Мендельсонға көп уақыт, күш-жігер мен энергия жұмсады. Лаватер кейіннен Мендельсонды «физиономия туралы» «Physiognomische Fragmente zur Beförderung der Menschenkenntnis und Menschenliebe» (1775–1778) кітабында «әдемі мінезді, жарқын жан, терең көздері бар, Эзоптың денесі [әдетте сұм деп есептелетін] – өткір ойлы, тамаша талғам мен кең білімі бар, ашық және адал жүректі» деп сипаттады, соңында Мендельсонның «Платон мен Мұсамен бірге Мәсіхтің айқышқа шегеленген даңқын» мойындауын тіледі. 1775 жылы швейцариялық неміс еврейлері қуғын-сүргін қаупімен бетпе-бет келгенде Мендельсонға жүгінді және одан «досы» Лаватермен олардың атынан араласуын сұрады. Лаватер Мендельсонның хатын алғаннан кейін олардың қалуын дереу және тиімді қамтамасыз етті.

Mendelssohn became (1756–1759) the leading spirit of Friedrich Nicolai's important literary undertakings, the Bibliothek and the Literaturbriefe, and ran some risk by criticizing the poems of Frederick II, King of Prussia; Frederick’s good nature kept him out of trouble. In 1762 he married Fromet Guggenheim, who survived him by twenty six years. In the year following his marriage Mendelssohn won the prize offered by the Berlin Academy for an essay on the application of mathematical proofs to metaphysics, On Evidence in the Metaphysical Sciences; among the competitors were Thomas Abbt and Immanuel Kant, who came second. In October 1763 the king granted Mendelssohn, but not his wife or children, the privilege of Protected Jew (Schutzjude), which assured his right to undisturbed residence in Berlin. As a result of his correspondence with Abbt, Mendelssohn resolved to write on the immortality of the soul. Materialistic views were at the time rampant and fashionable, and faith in immortality was at a low ebb. At this favourable juncture appeared Phädon oder über die Unsterblichkeit der Seele (Phaedo or On the Immortality of Souls; 1767). Modelled on Plato's dialogue of the same name, Mendelssohn's work possessed some of the charm of its Greek exemplar and impressed the German world with its beauty and lucidity of style. Phaedo was an immediate success, and besides being one of the most widely read books of its time in German was speedily translated into several European languages, Six years later, in October 1769, Lavater sent Mendelssohn his German translation of Charles Bonnet's essay on Christian Evidences, with a preface where he publicly challenged Mendelssohn to refute Bonnet or if he could not then to "do what wisdom, the love of truth and honesty must bid him, what a Socrates would have done if he had read the book and found it unanswerable." Mendelssohn answered in an open letter in December 1769: "Suppose there were living among my contemporaries a Confucius or a Solon, I could, according to the principles of my faith, love and admire the great man without falling into the ridiculous idea that I must convert a Solon or a Confucius." The ongoing public controversy cost Mendelssohn much time, energy and strength. Lavater later described Mendelssohn in his book on physiognomy, Physiognomische Fragmente zur Beförderung der Menschenkenntnis und Menschenliebe (1775–1778), as "a companionable, brilliant soul, with piercing eyes, the body of an Aesop [who was traditionally considered ugly]—a man of keen insight, exquisite taste and wide erudition [ ] frank and open hearted"—ending his public praise with the wish of Mendelssohn recognizing, "together with Plato and Moses the crucified glory of Christ." When, in 1775 the Swiss German Jews, faced with the threat of expulsion, turned to Mendelssohn and asked him to intervene on their behalf with "his friend" Lavater, Lavater, after receiving Mendelssohn's letter, promptly and effectively secured their stay.

Ауру

1771 жылдың наурыз айында Мендельсонның денсаулығы осыншалықты нашарлап, оның дәрігері Маркус Элизер Блох науқасының философиядан, кем дегенде уақытша, бас тартуы керек деп шешті. Бір күні кешкісін қысқа да мазасыз ұйқыдан кейін Мендельсон денесін қимылдата алмай, мойнына отты таяқтармен соққандай сезімге тап болды, жүрегі қатты соғып, қатты үрейленді, бірақ толық есін сақтады. Бұл жағдай кейіннен сыртқы әсерден күрт тоқтатылды. Осындай ұстамалар қайталап тұрды. Ауруының себебі Лаватермен болған теологиялық пікір таласына байланысты психикалық шаршану деп есептелді. Дегенмен, осы сияқты ұстама, бірақ жеңілірек түрі, көп жыл бұрын да болған болуы мүмкін. Блох ауруды «мидағы қанның тоқырауы» деп диагноз қойды (қазіргі медициналық практикада анатомиялық тұрғыдан мүмкін емес, сондықтан мағынасы жоқ диагноз), және біраз даулардан кейін бұл диагнозды атақты Ганновер сарайының дәрігері, Мендельсонды құрметтеген Иоганн Георг Риттер фон Циммерманн да қабылдады. Мендельсонды қытай қабығымен, аяққа қан тарту арқылы, құлаққа бақалар қою арқылы, клизма жасау, аяқ ванналары, лимонад және бастысы, вегетариандық тамақпен емдеді. «Психикалық стресске мүлде жол берілмеуі керек» деп бұйрық берілді. Ол кейбір кері кетулерге ұшырағанымен, ақырында өзінің кейінгі мансабындағы маңызды туындыларын жазуға жететіндей күш жинады. Оның қабірінің тасына жазылған еврейше жазудың мағынасы (оң жақтағы суретті қараңыз): «Мына жерде / дана Р[еб] Муса Дессаулық жатыр / 5489 жылдың 12-ші Элулында (6 қыркүйек 1729 ж.) дүниеге келген / Шабат күні, 5-ші Шеватта (4 қаңтар) / сәрсенбі күні қайтыс болды / келесі күні таңертең, бейсенбі күні 6-шы, 5546 жыл (5 қаңтар 1786 ж.) жерленді / М[ай] Ж[аның] М[әңгілік] Ө[мірге] Б[айланысты болсын]». Зираттың көп бөлігі нацистік кезеңде қиратылған болса да, Германия біріккеннен кейін, 2007-2008 жылдары, оның өткеніне ескерткіштермен, соның ішінде Мендельсонның қабір тасын қайта жасаумен қайта жаңартылды.

Дін мен азаматтық қоғам туралы еңбектер

Денсаулығы нашарлағаннан кейін Мендельсон «күшімнің қалдығын балаларымның немесе ұлтымның бір бөлігінің игілігі үшін арнауға» шешім қабылдады. Ол мұны яһудилерді «мәдениетке жақындатуға тырысты, себебі ұлтым, өкінішке орай! одан соншалықты қашықтап кеткен, оны жеңуге үмітсіздік тудырады». Мұның бір жолы – «бұрынғыдан жақсы киелі кітаптардың аудармасын жасап беру» болды. Осы мақсатта Мендельсон Пятикнижье және Киелі кітаптың басқа бөліктерін неміс тіліне аударды. Бұл еңбек «Биур» (түсіндірме) (1783) деп аталды және «Шығу» кітабына жасалған түсіндірме де кірді, оны Мендельсон өзі жазған. Аударма еврейлердің тілді жылдам үйренуіне мүмкіндік беру үшін әдемі әрі жоғары тілде жасалған. Сол кездегі неміс яһудилерінің көпшілігі идиш тілінде сөйлеген, ал көптегендері еврей тілінде сауатты болған (яһуди жазбаларының, құлшынысының және ғылымының тілі). Түсіндірме де тереңдей раббилік сипатта болды, негізінен ортағасырлық түсіндірушілерден, сондай-ақ Талмуд дәуірінің мидраштарынан үзінділер келтірді. Мендельсон еврей ұлдары үшін алғашқы заманауи мемлекеттік мектептің – «Freyschule für Knaben» негізін қалауға да ықпал еткен деп есептеледі, ол 1778 жылы Берлинде оның ең жақтас шәкірттерінің бірі Давид Фридландер ашқан, онда діни және дүниелік пәндер оқытылды. Мендельсон яһудилердің жағдайын жақсартуға да тырысты, олардың құқықтарын қорғап, қабылдауын арттырды. Ол 1781 жылы христиан Вильгельм фон Домды «Яһудилердің жағдайын азаматтық жақсарту туралы» еңбегін жариялауға ынталандырды, ол төзімділіктің өсуіне маңызды үлес қосты. Мендельсонның өзі Менаше Бен Израильдің «Vindiciae Judaeorum» еңбегінің неміс тіліндегі аудармасын жариялады. Осы әрекеттердің қоздырған қызығушылығы Мендельсонды яһуди дінінің басқа ұлттар әлеміндегі орнына қатысты мәселелерге өзінің ең маңызды үлесін жариялауға итермеледі. Бұл «Иерусалим» (1783; ағылшын тіліне аудармасы 1838 және 1852 жылдары жарық көрді) болды. Бұл – Кант «нағыз жоққа шығарылмайтын кітап» деп сипаттаған, ар-ождан бостандығына жасалған күшті шақыру. Мендельсон былай деп жазды: «Бауырлар, егер сіздер шынайы құлшынысқа ұмтылсаңыздар, онда Құдайдың мақсаты мен жоспарында әртүрлілік болғанда, келіспеушілікке бармайық. Ешкім де өзінің әріптесі сияқты ойламайды және сезінбейді: не үшін біз бір-бірімізді алдауға тырысамыз?». Оның негізгі идеясы – мемлекеттің өзінің азаматтарының, оның ішінде яһудилердің де дініне араласуға құқығы жоқ. Ол яһуди заңдарының барлық яһудилерге міндетті екенін жариялағанмен (Мендельсонның Жаңа өсиетті түсінуіне сәйкес, христиандыққа өткендерге де), раввинатқа одан ауытқу үшін яһудилерді жазалауға құқық бермейді. Ол иудаизмді «асылған өмірден гөрі құдайлық қажеттілік» деп санады. «Иерусалимнің» соңғы сөзі: «Ақиқатты сүйіңдер, тыныштықты сүйіңдер!» – Зәкәрия 8:19 аятынан алынған үзінді. Кант мұны «үлкен реформаның жариялануы» деп атады, «бірақ ол баяу жүзеге асырылады және сіздің ғана емес, басқа да адамдарға әсер етеді». Мендельсон ақиқаттардың көп болуының прагматикалық қағидасын бекітті: әртүрлі ұлттарға әртүрлі конституция қажет болғандай – біреуіне монархия, екіншісіне республика ұлттық мінезге ең қолайлы болуы мүмкін, солайша әртүрлі адамдарға әртүрлі діндер қажет болуы мүмкін. Діннің сынағы – оның мінез-құлыққа тигізетін әсері. Бұл – Лессингтің «Натан – дана» (Nathan der Weise) шығармасының мәні, оның кейіпкері, сөзсіз, Мендельсон, ал үш сақина туралы мысал прагматикалық ұстанымның бейнесі болып табылады. Мендельсон үшін оның теориясы иудаизммен байланысты байланысты нығайтты. Бірақ 19 ғасырдың басында яһуди догмалары мен дәстүрлерін сынға алу яһудилердің ескі өмір салтын берік ұстанумен байланысты болды. Ақыл сенімге, тарихи сана – өмірге қолданылды. Қазіргі заманғы реформалық иудаизм осы тұжырымнан біршама алшақтады. Неміс жазушысы Генрих Хайне пікірінше, «Лютер папалық билікті құлатқандай, Мендельсон да Талмудты құлатты; ол мұны да дәл солай істеді, яғни дәстүрді жоққа шығарып, Киелі кітапты діннің бастауы деп жариялап, оның ең маңызды бөлігін аударды. Осылайша ол яһуди католицизмін, Лютер христиан католицизмін талқандағандай талқандады; өйткені Талмуд – яһудилердің католицизмі».

It was after the breakdown of his health that Mendelssohn decided to "dedicate the remains of my strength for the benefit of my children or a goodly portion of my nation"—which he did by trying to bring the Jews closer to "culture, from which my nation, alas! is kept in such a distance, that one might well despair of ever overcoming it". One of the means of doing this was by "giving them a better translation of the holy books than they previously had". To this end Mendelssohn undertook his German translation of the Pentateuch and other parts of the Bible. This work was called the Bi'ur (the explanation) (1783) and also contained a commentary, only that on Exodus having been written by Mendelssohn himself. The translation was in an elegant High German, designed to allow Jews to learn the language faster. Most of the German Jews in that period spoke Yiddish and many were literate in Hebrew (the language of Jewish scripture, liturgy, and scholarship). The commentary was also thoroughly rabbinic, quoting mainly from medieval exegetes but also from Talmud era midrashim. Mendelssohn is also believed to be behind the foundation of the first modern public school for Jewish boys, "Freyschule für Knaben", in Berlin in 1778 by one of his most ardent pupils, David Friedländer, where both religious and worldly subjects were taught. Mendelssohn also tried to better the Jews' situation in general by furthering their rights and acceptance. He induced Christian Wilhelm von Dohm to publish in 1781 his work, On the Civil Amelioration of the Condition of the Jews, which played a significant part in the rise of tolerance. Mendelssohn himself published a German translation of the Vindiciae Judaeorum by Menasseh Ben Israel. The interest caused by these actions led Mendelssohn to publish his most important contribution to the problems connected with the position of Judaism in a Gentile world. This was Jerusalem (1783; Eng. trans. 1838 and 1852). It is a forcible plea for freedom of conscience, described by Kant as "an irrefutable book". Mendelssohn wrote:
Brothers, if you care for true piety, let us not feign agreement, where diversity is evidently the plan and purpose of Providence. None of us thinks and feels exactly like his fellow man: why do we wish to deceive each other with delusive words? Its basic thrust is that the state has no right to interfere with the religion of its citizens, Jews included. While it proclaims the mandatory character of Jewish law for all Jews (including, based on Mendelssohn's understanding of the New Testament, those converted to Christianity), it does not grant the rabbinate the right to punish Jews for deviating from it. He maintained that Judaism was less a "divine need, than a revealed life". Jerusalem concludes with the cry "Love truth, love peace! "—in a quote from Zacharias 8:19. Kant called this "the proclamation of a great reform, which, however, will be slow in manifestation and in progress, and which will affect not only your people but others as well." Mendelssohn asserted the pragmatic principle of the possible plurality of truths: that just as various nations need different constitutions—to one a monarchy, to another a republic, may be the most congenial to the national genius—so individuals may need different religions. The test of religion is its effect on conduct. This is the moral of Lessing's Nathan the Wise (Nathan der Weise), the hero of which is undoubtedly Mendelssohn, and in which the parable of the three rings is the epitome of the pragmatic position. To Mendelssohn his theory represented a strengthening bond to Judaism. But in the first part of the 19th century, the criticism of Jewish dogmas and traditions was associated with a firm adhesion to the older Jewish mode of living. Reason was applied to beliefs, the historic consciousness to life. Modern reform in Judaism has parted to some extent from this conception. In the view of the German writer Heinrich Heine, "as Luther had overthrown the Papacy, so Mendelssohn overthrew the Talmud; and he did so after the same fashion, namely, by rejecting tradition, by declaring the Bible to be the source of religion, and by translating the most important part of it. By these means he shattered Judaic, as Luther had shattered Christian, catholicism; for the Talmud is, in fact, the catholicism of the Jews."

Кейінгі жылдары және мұрасы

Мендельсонның атақтылығы арта түсті, және оның достарының қатарында заманының көптеген көрнекті тұлғалары болды. Бірақ оның соңғы жылдары «пантеизм» деп аталатын даумен көлеңкеленді және қайғыға толы болды. Досы Лессинг қайтыс болғаннан бері ол оның тұлғасы туралы эссе немесе кітап жазуды қалаған. Фридрих Генрих Якоби, екеуінің де танысы, Мендельсонның жобасы туралы естігенде, Лессингтің «Спинозист» екендігі туралы құпия ақпаратқа ие екенін мәлімдеді, ол сол жылдары «атеист» деген сөзбен шамалы айырмасы бар синоним ретінде қарастырылды – бұл үшін Лессингті діни топтар бұрын да айыптаған болатын. Бұл Якоби мен Мендельсон арасындағы хат алмасуға әкелді, ол олардың арасында көп ортақ нәрсе жоқ екенін көрсетті. Содан кейін Мендельсон «Morgenstunden oder Vorlesungen über das Dasein Gottes» (Таңғы сағаттар немесе Құдайдың бар екендігі туралы лекциялар) атты еңбегін жариялады, бұл көбінесе үлкен ұлына, күйеуіне және жас досына «таңғы сағаттарда» өткізілетін лекциялар сериясы болып табылды, онда ол жеке философиялық көзқарасын, Спинозаны және Лессингтің «тазартылған» (geläutert) пантеизмін түсіндірді. Бірақ бұл кітап 1785 жылы жарық көргенмен бірдей уақытта Якоби өзінің және Мендельсонның хаттарынан үзінділерді «Briefe über die Lehre Spinozas» деп жариялады, Лессингтің «атеист» мағынасындағы «пантеист» екенін ашық мәлімдеді. Осылайша Мендельсон улы әдеби дауға тартылып, бұрынғы достары мен таныстары, мысалы Иоганн Готфрид фон Гердер және Иоганн Георг Хаманн сияқтылардың шабуылына ұшырады. Мендельсонның осы пікірталасқа қосқан үлесі «An die Freunde Lessings» (Лессингтің достарына) (1786) еңбегі, ол өлімінен бірнеше күн бұрын аяқталған соңғы жұмысы болды. Мендельсонның толық шығармалары 19 томдық болып (түпнұсқа тілдерінде) жарияланды (Штутгарт, 1971 ж. және одан кейін, А. Альтман және басқалардың редакциясымен).

Отбасы

Мендельсонның алты баласы болды, олардың ішінде тек екінші үлкен қызы Реха мен үлкен ұлы Жүсіп яһуди дінін сақтады. Оның ұлдары: Жозеф (Мендельсон банктік үйінің негізін қалаушы және Александр фон Гумбольдттың досы әрі меценаты), Абрахам (Леа Соломонға үйленген және Фанни мен Феликс Мендельсонның әкесі) және Натан (үлкен беделді инженер-механик). Оның қыздары Брендель (кейін Доротея; Симон Вейттің әйелі және Филипп Вейттің анасы, кейін Фридрих фон Шлегельдің сүйіктісі, содан кейін әйелі), Реха және Генриетта, барлығы дарынды әйелдер еді. Реханың жалғыз немересі (композитор Джакомо Мейербердің інісі Генрих Бирдің ұлы) еврей болып дүниеге келді және тәрбиеленді, бірақ ата-анасымен бірге, ең болмаса, эпидемиядан жас кезінде қайтыс болды. Жозеф Мендельсонның ұлы Александр (1871 жылы қайтыс болған) Мұса Мендельсонның яһуди дінін ұстанған соңғы ер адам ұрпағы болды.