Кіріспе

Неміс раввині және жазушысы (1806–1860)

Самуэль Холдхайм (1806 – 22 тамыз 1860) – неміс раввині және жазушысы, сондай-ақ иудаизмдегі ерте реформа қозғалысының ең радикалды көшбасшыларының бірі. Қазіргі заманғы еврей уағыздарын дамытудың алғашқы қадамдарын жасаған ол, дәстүрлі қауыммен жиі қайшылыққа түсті.

Ерте өмір

Холдхайм 1806 жылы Оңтүстік Пруссиядағы Кемпен қаласында дүниеге келді. Қатты дәстүрлі ата-анасының ұлы Холдхайм, Талмуд иешиваларында қолданылатын әдістермен раббилік әдебиетке ерте бойлады. Ол тіпті орташа деңгейде дұрыс неміс тілін сөйлей алмас бұрын, Талмудтағы дәлелдесу өнерінде шеберлікке жетіп, оның даңқы туған жерінен асып кетті. Осы беделі оған Кемпенде және туған провинциясының ірі қалаларындағы жеке отбасыларда жас балаларға ұстаздық етуге мүмкіндік берді. Осы қызметін атқару кезінде ол раввиндік білімін секулярлық және классикалық ғылымдарды жеке зерттеу арқылы толықтыруға кірісті. Холдхайм философия мен гуманитарлық ғылымдарды оқу үшін Прагаға, содан кейін Берлинге сапарлады. Оның өткір зиясы мен білімге құштарлығы, оның мақсатына өте қысқа мерзімде қол жеткізуіне септігін тигізді, бірақ алдын ала жүйелі дайындықтан мүлдем құр қалғандығы оның санасына, белгілі бір дәрежеде, соңғы күндеріне дейін әсер етті. Прагадағы Самуил Ландаудың жетекшілігімен ол Талмудты оқуын жалғастырды. Жастығынан бастап Холдхаймнің арманы Германияның ірі қалаларындағы рабби қызметін атқару болды, себебі ол ескі раввиндерге секулярлық және философиялық білімді раввиндік біліммен үйлестіруге болатынын көрсеткісі келді. Бірақ ол 1836 жылға дейін күтуге мәжбүр болды, бұл кезде ол басқа жерлерде бірнеше рет көңілі қалып, Франкфурт-на-Одердегі раввин қызметіне шақырылды. Ол 1840 жылға дейін осы қалада тұрды, қауым ішіндегілердің, грамматикалық дұрыс неміс тілінде сөйлей алатын раввиннің діншілігіне күмәнмен қарауынан және неміс университетінің түлегі болғандықтан, сондай-ақ Фридрих Вильгельм III билігінде Пруссиядағы еврей қауымдарының мәртебесін реттейтін ерекше заңнамаға байланысты көптеген қиындықтарға тап болды.

Үкіметке деген көзқарас

Холдхаймнің мақсаты осы жағдайды өзгерту болды. Ол өзінің «Богсфендслих Вортрехт» (Франкфурт (Одер), 1839 ж.) кітабының алғы сөзінде үкіметке қазіргі раввинатқа лайықты құрмет көрсетуге, ал қауымдарға раввинді тек яһуди казуистикасының маманы ретінде қарастырудан – яғни, негізінен ши'елот (ғибадат амалдарына қатысты сұрақтар) мен диеталық заңдарға байланысты сұрақтарға жауап беруші ретінде қарастырудан бас тартуға шақырды. Ол раввиннің уағыздаушы және ұстаз ретінде мойындалуын қалады, сонымен бірге ол Талмуд заңдары бойынша сарапшы ретінде қызметтік міндеттерінің практикалық талаптарына да назар аударуы керек еді. Франкфуртта болған кезде Холдхайм әр мәселені халаха бойынша шешті. Осы кезеңдегі уағыздарында оның ниеті анық: бір жағынан, таза рационалистік нұсқаулардан, екінші жағынан, құрғақ заңгерлік пен ғылыми емес болжамдардан (ескі дершах дәстүріндегідей) аулақ тұру. Осылайша, Холдхайм қазіргі яһуди уағыздарын дамытқан пионерлердің бірі ретінде есте қалуға лайық, ол Мидраштар мен басқа да яһуди жазбаларын қалай пайдалану керектігін көрсетті. Сондай-ақ, ол қауым мүшелерін Абрахам Гайгер мен Людвиг Филиппсонның яһуди теологиялық факультетін құру жобасын іске асыруға көмектесуге жиі шақырып отырды. Ол кезде Холдхайм үшін яһуди діні жеке мақсат емес еді. Ол оны адамзат өміріндегі маңызды күш ретінде қарастыра бастады.

Прогрессивті көзқарастар

Холдхайм еврей мерзімді басылымдарына (мысалы, Филиппсонның Allgemeine Zeitung des Judenthums және Джосттың Israelitische Annalen) үлес қоса бастады. Оның екі мақаласы ерекше атауға лайық. Біреуі (Allg. Zeit. des Jud. ii, No 4 және 9) яһуди дінінің негізгі принциптерін талқылайды, нәтижесінде яһуди дінінде міндетті догмалар жоқ деген қорытындыға келеді. Екіншісі (Джосттың жылнамасы, 1839, No 30–32) қылмыстық істерде яһуди куәгерлерінен талап етілетін ант туралы. Осы мақалалардың біріншісінде Холдхайм өзінің және басқа реформаторлардың ұстанымының негізі болып табылатын принципті қалыптастырады: яһудизм – өлі сенім емес, тірі істердің діні. Соңғы мақаласында ол Талмуд заңгерлігіндегі білімін Пруссия соттарының яһудилерге жасаған әділетсіздігін көрсету үшін пайдаланады. Оның Франкфурттағы тағы бір жарияланымының атауы – Der Religiöse Fortschritt im deutschen Judenthume (Лейпциг, 1840). Бұл кітапшаның жарыққа шығуына себеп Гейгердің Бреслаудағы раввин сайлауы төңірегіндегі дау болды. Холдхайм прогреске шақырады, себебі Тора әрқашан өзгеретін заманның жағдайларына сәйкес оқытылып келген; бірақ ол бұл прогресті біртіндеп даму деп санайды, ешқашан қабылданған стандарттарға қарсы шықпайды. Осы уақытта Холдхайм Лейпциг университетінен докторлық дәрежесін алды және қауымдар мен еврей ғалымдары оны көшбасшы деп қарастырды (Orient. Lit. 1840, No. 35 және басқа да жерлерде; Джосттың жылнамасы, 1840, No. 39). Франкфурт оған тым тар шеңбер болып қалғандықтан, ол Шверинге Мекленбург-Швериннің ландеррабині қызметіне шақырылды және 1840 жылдың 15 тамызында Франкфуртты қалдырды.

Гамбург ғибадатханасы туралы дау

Ол өзінің жаңа саласында еврей балалары үшін мектептер ашуға алғашқы назарын аударды. Гамбург ғибадатханасы төңірегіндегі дау оны талқылауға қатысуға жетеледі (Annalen, 1841, No. 45, 46 қараңыз). Ол жаңа қозғалысты қазіргі көзқарастардың ықпалын күшейтудің маңызды белгісі деп бағалады. Ол Гамбург бағдарламасын яһуди дінінде және синагог тарихының тікелей жалғасы ретінде қорғады, бірақ оның қайшылықтарын мойындады. Дегенмен, дәстүрдің авторитеті бір жағынан жоққа шығарылып, екінші жағынан мойындалса да, бұл қозғалыс яһуди ұлтының яһуди дінінен ерекшеленуін білдірді. Ол сонымен қатар Гамбург ғибадатханасының (Гамбург, 1841) дұға кітабына қатысты пікір (Gutachten) жазып, оның ескі үлгілерден алшақтауын Талмудтағы мысалдармен (Soṭah vii.1; Ber. 10а, 27б, 33а; Маймонид, "Яд", Тефилла, XI.9) негіздеді. Хахам Бернестің осы дұға кітабына қатысты айыптауына жауап ретінде келген көптеген пікірлердің ішінде Холдхаймның жауабы ең толыққанды және өткір деп есептеледі.

Тағы да даулар

Көп ұзамай Холдгеймнің ең маңызды еңбегі Die Autonomie der Rabbinen (Schwerin and Berlin, 1843) деген атпен жарық көрді. Онда ол ескірген еврей неке және ажырасу ережелерін жоюды талап етеді, негізінен еврейлер саяси ұлт емес деген үйдемемен. Еврей діни мекемелері еврей ұлттық мекемелерінен қатаң түрде бөлек болуы керек, оларға неке және ажырасу заңдары жатады. Қазіргі мемлекеттердің заңдары еврей дінінің қағидаларына қайшы келмейді; демек, осы заманауи заңдар, ескі заңдар емес, еврей некелерін және ажырасуларын реттеуі керек (Сэмюэл Хиршті қараңыз, Orient. Lit., 1843, No. 44). Бұл кітаптың маңыздылығын неміс еврей қауымдастықтары арасында қозғаған әжіткілігі көрсетеді, олардың көптеген мүшелері оның ұстанымында еврей дініне адалдық пен неміс ұлтына толық бағынудың мәселесін шешуді тапты. Оның өткір сипатының дәлелі ретінде одан туындаған polemikaliк әдебиеттерді қарастыруға болады. Бұл талқылауға А. Бернштейн, Мендель Гесс, Самсон Рафаэль Хирш, Зехария Франкель, Рафаэль Кирхгейм, Леопольд Цунц, Леопольд Лёв және Адольф Йеллинек қатысты. Франкфурт-на-Майндағы Реформалық қауымдастықтың құрылуы неміс еврейлерінде тағы бір әжіткілікті тудырды. Эйнхорн, Штайн, Самуэль Хирш және басқалар қауымдастықтың пайда болуын жарылысқа ұласатын қадам ретінде сынады. Сүндет ету рәсімінің міндеттілігі туралы мәселе қырық бір раввин талқылаған басты мәселе болды. Холдгейм, өзінің Ueber die Beschneidung zunächst in religiös dogmatischer Beziehung (Schwerin and Berlin, 1844) еңбегінде, сүндет етудің крещение сияқты бастау рәсімі емес, кез келген басқа міндеттеме сияқты ғана екенін айтады. Дегенмен, ол оны ұлттық емес, еврей заңы ретінде жіктеді және оны сақтауды қолдайды. Шындығында, ол Франкфурт реформалық қауымдастығының бағдарламасын толыққанды қолдамады. Бұл оның "ойлы израильдіктер үшін мозаикалық дін туралы лекциялары" (Шверин, 1844) еңбегінен көрінеді. Қауымдастық дамудың шексіз мүмкіндіктерін қабылдаса, Холдгеймнің айтуынша, ұлттық элемент жойылғаннан кейін мозаикалық элемент мәңгілік. Дін барлық уақыттық қажеттіліктер мен тілектерден жоғары тұруы керек. Заман рухына бойын салу сол рухты басты факторға айналдырып, 5 ғасырлық Талмуд сияқты, жаңа 19 ғасырлық Талмудтың пайда болуына әкеледі. Киелі кітаптағы мозаицизм – еврей дінінің үздіксіздігі. Осы аянға сену – еврей дінінің барлық түрлеріндегі тұрақты фактор. Бұл "Мессиялық патшалықтағы салтанатты заң" (Schwerin and Berlin, 1845) кітабының негізгі тезисі болып табылады. Ол Талмудтың тұрақсыздығын көрсетеді, ол барлық Киелі кітап заңдарының бұзылуы мүмкін емес деп санайды, бірақ көптеген заңдардың тоқтатылуын мойындайды. Сондықтан Талмудта еврей мемлекетін қайта құру туралы талаптар бар. Кейбір рәсімдік заңдар халықтың қасиеттілігін қамтамасыз ету үшін, ал басқалары дін қызметкерлерінің қасиеттілігін қамтамасыз ету үшін жасалған. Бұл рәсімдер мағынасын жоғалтады және Израиль өзінің монотеистік ерекшелігі үшін ерекше қорғауды қажет етпейтін сәттен бастап ескіреді. Барлық адамдар этикалық монотеист болғаннан кейін, Израиль өзінің монотеизмін жоғалту қаупіне тап болмайды; оның ерекшелігі де қажет емес. Сондықтан Мессия билік еткен кезде бұл рәсімдер күшін жоғалтады. Бұл кітап та көп талқылауға себеп болды, Леви Герцфельд сияқты реформашы раввиндер Холдгеймнің пікіріне қарсы шықты. Ол өзінің кейбір сыншыларының қарсылықтарына жауап беріп, оң тарихи еврейліктердің ұстанымы ретінде танылуын талап етті. Оның айтуынша, Киелі кітаптағы еврейліктің діни және этикалық ілімдері – еврейліктің оң мазмұны; және шын мәнінде тарихи реформа осы оң ілімдер үшін еврейлікті Талмудтан босатуы керек.

Раввиндер конференциясында және оның кенеттен өлімі

Холдхайм Брауншвейг (1844), Франкфурт-на-Майне (1845) және Бреслау (1846) раввиндік конференцияларға қатысты. Соңғысының сенбі күніне қатысты ұстанымы оны қанағаттандырмады. Ол мұны әлсіз келісім деп санады. Оның пікірінше, нағыз сенбі күнінің ең маңызды элементі – ғибадат емес, демалыс (оның "Offene Briefe über die Dritte Rabbinerversammlung" еңбегін қараңыз, Israelit, 1846, №№ 46-48). Осы конференцияларда маңызды мәселелер талқыланды. Холдхайм олардың кейбіреулерін толығырақ қарастыруға ниеттенді, сондықтан ол бірден келесі мақалаларын жариялады: Was lehrt das Rabbinische Judenthum über den Eid? 1844; Ueber Auflösbarkeit der Eide, Гамбург, 1845; Vorschläge zu einer zeitgemässen Reform der jüdischen Ehegesetze, Шверин, 1845; Die religiöse Stellung des weiblichen Geschlechts im talmudischen Judenthum, сол жерде, 1846; Prinzipien eines dem gegenwärtigen Religionsbewusstsein entsprechenden Cultus, 1846. Холдхайм, Jüdische Reformgenossenschaft Берлинде құрылғанда басқалармен бірге кеңес алды, ол 1847 жылы Мекленбургтен шақырылып, раввин және уағызшы болды. Реформагеноссафенттің басшысы ретінде ол оның дұға кітабын редакциялауға қатысты. Ол яһудилердің сенбі күнін демалыс күні ретінде сақтаудан бас тарды және оның орнына оны жексенбіге көшіріп, реформалық яһудилердің мінез-құлқын христиандық көзқарасқа сәйкес етуге ұмтылды. Оның басшылығымен қасиетті күндердің екінші күндерін (Рош ха-Шананың екінші күнінен басқа) тойлау жойылды. Ол «аралас» некелерді қиды (Gemischte Ehen zwischen Juden und Christen, Берлин, 1850). Ол өз қауымын көптеген шабуылдардан қорғауға мәжбүр болды (Das Gutachten des Herrn L. Schwab, Rabbiner zu Pesth, сол жерде, 1848). Қоғамының дамуына және оның институттарын ұйымдастыруға белсенді қатысқан Холдхайм Берлинде өткізген он үш жылында Мишнаның діни және моральдық ұстанымдары туралы мектептерге арналған оқулық (Берлин, 1854), Фридрих Юлиус Штальға сын (Ueber Stahl's Christliche Toleranz, сол жерде, 1856) және катехизис (Jüdische Glaubens- und Sittenlehre, сол жерде, 1857) жазды. Сондай-ақ ол Reformgenossenschaft тарихын (Geschichte der Jüdischen Reformgemeinde, 1857) және неке заңдарының раввиндік және караиттік түсіндірмелері туралы еңбек (Ma'amar ha Ishut, 1860) жазды. Холдхайм 1860 жылдың 22 тамызында Берлинде кенеттен қайтыс болды. Сакс оны еврей зиратындағы раввиндерге арналған қатарға жерлеуге қарсы болды, бірақ Эттингер жерлеуге рұқсат берді. Холдхайм Берлин қауымының ұлы тұлғаларының қатарына қойылды, ал Абрахам Гайгер жерлеу рәсімінде сөз сөйледі.