Кіріспе

Богемиялық неміс раввині және тарихшысы (1801–1875)

Захария Франкель, сондай-ақ Захария Франкель (30 қыркүйек 1801 – 13 ақпан 1875) – богемиялық неміс раввині және еврей дінінің тарихи дамуын зерттеген тарихшы. Ол Прагада дүниеге келіп, Бреслауда қайтыс болды. Ол ізгі тарихи иудаизм мектебінің негізін қалаушы және ең көрнекті өкілі болды, ол дәстүрлі еврей сенімі мен практикасын сақтай отырып, зерттеу еркіндігін жақтады. Бұл ойлау мектебі консервативті иудаизмнің идеялық бастауы болды. Әкесі арқылы ол 1670 жылы Венадан қуылғандардың және танымал раввиндік Спира әулетінің ұрпағы болды; анасының жағынан ол Прага қауымына көптеген көрнекті Талмуд ғалымдарын сыйлаған Фишель әулетінен тарады. Ол еврей білімін Безалел Ронсбург (Даниел Розенбаум) ешивасында алды. 1825 жылы Будапештке барып, университетте оқуға дайындалды, оны 1831 жылы бітірді. Келесі жылы ол Литомерице ауданының раввині (Крейсрабинер) болып үкімет тағайындады, ол Богемиядағы заманауи білім алған алғашқы раввин болды. Ол Теплице қаласын өзінің резиденциясы етіп белгіледі, онда ауданның ең ірі қауымы оны раввин қызметіне сайлады. 1836 жылы Дрезденге бас раввин болып шақырылып, Саксония үкіметі осы лауазымға бекітті. 1843 жылы ол Берлинде бас раввин болуға шақырылды, бұл лауазым 1800 жылдан бері бос тұрған еді. Бірақ ұзақ хат алмасудан кейін ол бас тартты, себебі Пруссия үкіметі өз саясатына сәйкес бұл лауазымды ресми мойындаудан бас тартты. Ол 1854 жылға дейін Дрезденде қалды, содан кейін Бреслау семинариясының президенті болып тағайындалды және өмірінің соңына дейін сол қызметте болды.

Діни көзқарас

Франкель діни білімге негіделген ақыл-ой, тек діндарлардың тілегі емес, яһуди дініндегі кез келген реформаның негізі болуы керек деп санайтын. Осы тұрғыда Франкель Теплице қауымының президенті жаңа раввин реформалар жасап, «Missbräuche» (әділетсіздіктерді) жояды деген үмітін білдіргенде өз ұстанымын айтты. Ол ешқандай заңбұзушылық туралы білмейтінін, ал болған жағдайда, мұндай мәселелерге діндарлардың араласуы мүлдем орынсыз екенін мәлімдеді (Бранн, «Жарбух» еңбегі, 1899, 109-бет және басқалары). Ол яһудилердің дұға ету рәсімдеріне шағын өзгерістер енгізді, мысалы, кейбір әндерді алып тастады, ұлдар хорын құрды және т.б. Ол яһуди сезімдеріне қарсы келетін кез келген жаңалыққа қарсы болды. Осыған байланысты, Саксе-Майнинген «Landesrabbiner» Джозеф Хоффманннің еврей гимназия оқушыларына демалыс күні жазуға рұқсат берген әрекетін сынауы өте маңызды («Orient», III том, 398-бет және басқалары). Оның 1842 жылғы жаңа Гамбург дұға кітабына қатысты пікірі екі тарапты да қанағаттандырмады: либералдар оның дұға кітабы яһуди дәстүріне сәйкес келеді деп жариялаудың орнына, тарихи және догматикалық тұрғыдан алшақтықтарды көрсеткеніне наразы болды; ал консерваторлар дәстүрлі рәсімде өзгерістер жасауға рұқсат бергеніне көнбеді (l. c. III том, 352–363, 377–384-беттер). 18 шілдеде 1845 жылы Франкфурт-на-Майнде жарияланған хатында ол сол қалада өткізіліп жатқан раввиндер кеңесінен бас тартқанын жариялады. Ол еврей тілін қауымдық құлшылықта пайдаланудың қажеті жоқ деп шешім қабылдаған раббилер кеңесімен ынтымақтаса алмайтынын айтты. Осы хат Франкельді консервативтік бағыттың жетекшісіне айналдырды. Раббиндер кеңестеріне қарсы, ол ғалымдардың құрылтайларын ұйымдастырды. Оның қағидалары 1844 жылдан бастап жарияланатын «Яһудизмнің діни мүдделері» журналында ай сайын жарияланды. Бірақ Франкельдің келісімшіл көзқарасы оған либералдық және консервативтік тараптардан жаулар тудыруға әкелді, осылайша Абрахам Гейгер және Самсон Рафаэль Хирш сияқтылармен арасы суық болды.

Дау

Франкель Бреслаудағы жаңа раввиндік семинарияның президенті болып тағайындалды (1854 жылдың 10 тамызы). Гейгер, ол өзінің қауымының президенті Джонас Френкельді осы мекемені құруға шабыттандырған, бұл тағайындауға қарсы күшті оппозиция көрсетті. Франкельдің бірінші түлектерге қойған емтихан сұрақтары жарияланғаннан кейін, Гейгер оларды неміс тіліне аудармамен жариялады, оның мақсаты Талмудтық оқыту әдістерін софистикалық деп көрсету болды (Гейгер, "Jüd. Zeit." I. 169 және басқалары). Самсон Рафаэль Хирш семинария ашылғаннан кейін бірден Франкельге ашық хат жолдап, жаңа оқу орнындағы оқытуға жетекшілік ететін діни принциптерді жариялауын талап етті. Франкель бұл шақыруға жауап бермеді. Генрих Грейцтің тарихының төртінші томы жарық көргенде, Хирш жаңа мекеменің ортодоксалдығын сынады (1856), ал Франкель 1859 жылы Мишнаға еврейше кіріспесін жариялағаннан кейін оның шабуылдары жүйелі болды. Алғашқы сын Секешфехервар раввині Джедидия Готлиб Фишердің Хирштің 1860 жылғы "Jeschurun" журналында жарияланған хатымен басталды. Хирш келесі жылы Франкельдің кейбір мәлімдемелеріне, әсіресе раввиндік дәстүрді анықтауына қарсы мақалалар сериясын жариялады, ол анық емес деп тапты. Ол сондай-ақ Франкельдің раввиндік даулар туралы түсінігіне қарсылық білдірді, олар Франкельдің сөзіне сәйкес, парламенттік органдарда қолданылатын кейбір тәсілдермен бұрыс шешілген. Франкельдің "дәстүр" дегенінің мағынасын нақты анықтаудан жалтарғаны күмәнсіз. Ол Раббину Ашерден "заң" деп аталатын және Мұса пайғамбар Синай тауында берген деп есептелетін барлық нәрсе Мұсадан емес екенін дәлелдеумен ғана шектелді. Хиршке Езриел Хилдесхаймер, Колмарлық Соломон Клейн және Бенджамин Хирш Ауербах сияқты бірнеше ортодоксал раввиндер қолдау көрсетті, ал Франкельдің жақтастарының кейбіреуі, мысалы, Соломон Юда Раппопорт, ықылассыз болды. Франкель өзінің журналында бір рет қысқа мәлімдеме жариялады, бірақ онда өзінің көзқарастарын толыққанды жариялаған жоқ ("Monatsschrift", 1861, 159-бет және басқалары). Жалпы еврей халқы бүкіл дауға бейжай қарады, ал Франкельдің беделі семинарияны бітірген және ғалымдар ретінде, сондай-ақ консервативті иудаизмнің өкілдері ретінде танылған түлектердің саны артуымен біртіндеп нығайды.

Әдеби қызмет

Франкель әдеби мансабын өте кеш бастады. Оның алғашқы тәуелсіз жарияланымы – еврей анты туралы зерттемесі, «Теология мен тарихтағы еврей анттары» (Дрезден, 1840, 2-басылымы 1847 ж.). Бұл жұмыс саяси мәселеге қарызды болды. 1838 жылдың 16 тамызындағы заң Саксониядағы еврейлердің жағдайын жақсартқанымен, еврей антына қатысты кемсітушіліктер сақталды. Ол еврейге азаматтық сотта куәлік бергенде толық сенім артуға болмайды деген пікірмен байланысты болды. Франкель ешбір еврей діні мұндай болжамды растамайтынын дәлелдеді, және оның жұмысының нәтижесінде, жаңа ереже (13 ақпан 1840 ж.) еврейлерді сотта куәлік беруде христиандармен теңестірді.

Киелі кітап зерттеулері

Оның екінші маңызды еңбегі – «Септуагинтаға таргумдық үлестер қосымшасы ретінде» Септуагинтаның тарихи-сын тұрғысынан зерттелуі: Септуагинтаға арналған алдын ала зерттеулер (Лейпциг, 1841). Осы санатқа үш кешірек жұмыс жатады: «Палестиналық түсіндірудің Александриялық герменевтикаға ықпалы туралы» (Лейпциг, 1851); «Палестиналық және Александриялық жазу зерттеулері» Бреслау семинариясының ашылу бағдарламасында жарияланған (Бреслау, 1854); және «Пайғамбарлардың Таргумы туралы» (Бреслау, 1872). Осы еңбектерінде ол Александриялық яһудилердің, сондай-ақ ерте шіркеу әкелерінің түсіндірулері Талмудтың түсіндірулеріне тәуелді екенін көрсетуді көздеді. Ол осы зерттеуде пионер болды, және оның көптеген шәкірттері Септуагинта ғана емес, сонымен қатар Вульгата мен Пешитта бойынша да осындай зерттеулер жүргізді. Оның «Мозаикалық Талмуд құқығына сәйкес сот процесі: Мозаикалық Талмуд қылмыстық және азаматтық құқығын білуге үлес, сондай-ақ еврейлердің куәлігіне қатысты Пруссия заңнамасын зерттеу» (Берлин, 1846) атты заңдық процедура туралы зерттеуінде саяси мотивтер болды. Пруссия заңы яһудилерді кемсіткен, себебі яһудидің христианға қарсы куәлігі тек азаматтық істерде ғана жарамды болды, ал оларда тек елу талерден аз сомаға қатысты мәселелер қарастырылды. Франкельдің еңбегі Пруссия диетасында авторитет ретінде пайдаланылды, нәтижесінде 1847 жылдың 23 шілдесінде яһудилерге қатысты жаңа заң осы кемсітуді жойды.

Мишнаның кіріспесі

Франкельдің талмуд әдебиетінің профессоры ретіндегі қызметі оған раввиндік әдебиет және археология салаларындағы заманауи ғылыми оқулықтардың қажеттілігін көрсетті. Осы қажеттіліктен туындаған Мишнаға кіріспесі – «Даркей ха Мишна» (Лейпциг, 1859), сондай-ақ «Тосафоту Мафтеа; Ле Сефер Даркей ха Мишна» (1867) атты қосымша мен көрсеткіш. Осы кітап қозғаған дау-дамай туралы бұрын айтылған. Бұл ерте раввиндік әдебиет пен теология тарихын жүйелі түрде баяндауға жасалған ең құнды әрекеттердің бірі және Якоб Брюлл мен Исаак Х. Вайс сияқты кейінгі зерттеулерге зор ықпал етті. Оның раввиндік неке заңдарына арналған «Grundlinien des Mosaisch Talmudischen Eherechts» (Бреслав, 1860) конспектісі де сол тақырып бойынша оқулық ретінде пайдалануды көздеді. Сондай-ақ, оның софистикалық постталмудистік әдебиет тарихына жасаған әрекеті – «Entwurf einer Geschichte der Literatur der Nachtalmudischen Responsen» (Бреслав, 1865) – оның ең әлсіз еңбегі саналады. Франкельдің талмуд әдебиеті тарихындағы зерттеулері оны Иерусалим Талмудының ескерілмеуінің талмуд заңдарының дамуын сыни тұрғыдан зерттеуде үлкен кемшілік екеніне көндірді. Осы салаға өмірінің қалған бөлігін арнауға бел буды. 1870 жылы «Мебо ха Йерушальми» (Бреслав) атты Иерусалим Талмудына кіріспесін жариялады. Кейіннен Иерусалим Талмудының сынды басылымын, түсіндірмелермен бірге шығаруға кірісті, бірақ өліміне дейін тек үш трактат – «Беракот» және «Пеа» (Вена, 1874) мен «Демай» (Бреслав, 1875) жарық көрді. Ол өзі редакциялаған екі журналға жиі мақала жазды: «Zeitschrift für die Religiösen Interessen des Judenthums» (Лейпциг, 1844–46) және 1851 жылы жарық көрген, 1868 жылға дейін редакторлық қызмет атқарған «Monatsschrift für die Geschichte und Wissenschaft des Judenthums». Оның туған қаласында рационалистік дәуірдің ең белсенді жақтастары болған Петер Бир мен Герц Хомбергтің ұлы болғанымен, Франкель ішінара терең емес рационализмге қарсылық көрсету арқылы, ішінара ежелгі Прага қаласының романтикалық ортасының ықпалымен өткенге деген махаббат пен құрметке ие болды, бұл оны «Бреслав мектебі» деп танылған тарихи мектептің көрнекті өкілі етті. Оның Рейчел Майермен некесі баласыз болды.

Танымал мәдениет

Хаим Потоктың ең көп сатылатын "Таңдалғандар" романында басты кейіпкер Реувен Малтер әкесінің кітабы үшін нақты өмірдегі Американың еврей теологиялық семинариясы үлгісінде жасалған "Зәкәрия Франкель семинариясының" кітапханасында зерттеу жұмыстарын жүргізеді.