Шеркес сұлулығы: этникалық стереотип және тарихы

Кіріспе

Этникалық стереотип

Черкес сұлулығы түсінігі – черкес халқының этникалық стереотипі. Әдебиет тарихында кеңінен таралған мәліметтерге сүйенсек, черкес әйелдері ерекше әдемі, тартымды, ақылды және сәнді деп есептелген. Сондықтан олар ерлер үшін дене және рухани тұрғыдан тартымды саналды, бірақ көптеген черкестер дәстүрлі түрде Адыгэ Хабзэге сәйкес, черкес емес адамдармен үйленуден бас тартты. Черкес ерлерге қатысты да ұқсас әдеби тарих бар, олар да ерекше көркімен көзге түсетін. Таяу Шығыс және Балқан аймақтарындағы түрлі тілдердегі халық әндерінде черкес әйелдерінің ерекше сұлулығы суреттелген. Бұл тенденция черкестерге жасалған геноцидтен кейін кеңінен танымал болды, бірақ черкес әйелдерінің беделі кешірек орта ғасырларға дейін, Генуядан келген итальяндық саудагерлердің Черкес жағалауына жиі келетін кезеңіне дейін жетеді. Бұл беделді итальяндық банкир және саясаткер Козимо де Медичи (Флоренция Республикасындағы Медичи әулетінің негізін қалаушы) одан әрі нығайтты, ол Венециядағы черкес құлы Маддаленадан заңсыз ұл тудырды. Сонымен қатар, Осман хандығының, Сафавилердің және Каджар хандығының гаремдерінде құл ретінде өмір сүрген черкес әйелдері де өте әдемі деп танылды, бұл кейін Батыс әлемінде шығыстанудың кең таралған мотивіне айналды. Осы беделдің нәтижесінде, Еуропа мен Солтүстік Америкадағы черкестер поэзия мен өнерде әйелдік сұлулықтың үлгісі ретінде сипатталды. Нәтижесінде, 18 ғасырдан бастап косметикалық өнімдерді жарнамалау кезінде "черкес" деген сөз жиі қолданылды немесе өнімнің құрамында черкес әйелдері қолданған заттар бар екені айтылды. Осман сұлтандарының көптеген әйелдері мен аналары черкес тегінен шыққан, мысалы: Махидевран Хатун, Шевкефза Сұлтан, Рахиме Персту Сұлтан, Тиримюджган Кадын, Нюкесеза Ханим, Хумашах Сұлтан, Бедрифелек Кадын, Бидар Кадын, Камурес Кадын, Серветсеза Кадын, Безмиара Кадын, Дюздидил Ханим, Хайранидил Кадын, Мейлисверт Кадын, Михренгиз Кадын, Нешерек Кадын, Нюрефсун Кадын, Рефтарыдил Кадын, Шаян Кадын, Гевхерриз Ханим, Джейляныр Ханим, Дилфириб Кадын, Наланидил Ханим, Нергизев Ханим және Шехсувар Кадын. Тарихқа енбеген көптеген кәнизактардың да черкес тегінен болуы мүмкін. Черкес сұлулығының "алтын ғасыры" 1770 жылдармен, Ресей империясы Қырым хандығын жаулап алып, Қара теңіздегі құл саудасын тоқтатқан кезбен, және 1860 жылдармен, Ресей империясы черкестерге геноцид жасап, олардың атамекенін жойған кезеңмен байланыстырылады. Бұл оқиғалар қазіргі черкес диаспорасын құруға әкелді. 1854 жылдан кейін Осман гареміндегі барлық кәнизактар дерлік черкес тегінен шыққан. Черкестер 1860 жылдары Ресей бақылауындағы жерлерден қуылды, ал кедейрек отбасылар қыздарын құл саудасына сатты, бұл формальды түрде тыйым салынғанмен, көз жұмылды. 1860 жылдары американдық шоумен П.Т. Барнум черкес сұлулары деп мәлімдеген әйелдерді көрмеге шығарды. Олардың ерекше иілімді, көлемді шаштары бұрынғы суреттерде кездеспеген, бірақ көп ұзамай басқа әйел орындаушылар да осы стильді қабылдады, олар АҚШ-та "мүк шашты қыздар" деп аталды. Бұл шаш үлгісі көрменің таңбасы болды және әйелдердің шаштарын сырамен жуу, кептіру және содан кейін көлем беру арқылы жасалды. Барнум неліктен осы шаш үлгісін таңдағаны белгісіз; бұл черкес шаш бағының емес, черкес терісінен жасалған шапканың символы болуы мүмкін. Сондай-ақ, черкес этносының сұлулығын мадақтаған бірнеше түрік классикалық музыкалық шығармалары мен өлеңдер болды, мысалы "Lepiska Saçlı Çerkes"; "Lepiska" сөзі тік, жалпақ темірмен түзетілгендей ұзын және сары шашты білдіреді.

The concept of Circassian beauty is an ethnic stereotype of the Circassian people. A fairly extensive literary history suggests that Circassian women were thought to be unusually beautiful and attractive, spirited, smart, and elegant. Therefore, they were seen as mentally and physically desirable for men, although most Circassians traditionally refused to marry non Circassians in accordance with Adyghe Xabze. A smaller but similar literary history also exists for Circassian men, who were thought to be especially handsome. There are folk songs in various languages all around the Middle East and the Balkans describing the unusual beauty of Circassian women. This trend popularised greatly after the Circassian genocide, although the reputation of Circassian women dates back to the Late Middle Ages, when the Circassian coast was frequented by Italian traders from Genoa. This reputation was further reinforced by the Italian banker and politician Cosimo de' Medici (the founder of the Medici dynasty in the Republic of Florence), who conceived an illegitimate son with his Venice based Circassian slave Maddalena. Additionally, the Circassian women who lived as slaves in the Ottoman harem, the Safavid harem, and the Qajar harem also developed a reputation as extremely beautiful, which then became a common trope of Orientalism throughout the Western world. As a result of this reputation, Circassians in Europe and Northern America were often characterised as ideals of feminine beauty in poetry and art. Consequently, from the 18th century onward, cosmetic products were often advertised by using the word "Circassian" in the title or by claiming that the product was based on substances used by women in Circassia. Many consorts and mothers of the Ottoman Sultans were ethnic Circassians, including, but not limited to: Mahidevran Hatun, Şevkefza Sultan, Rahime Perestu Sultan, Tirimujgan Kadin, Nükhetsezâ Hanim, Hümaşah Sultan, Bedrifelek Kadin, Bidar Kadin, Kamures Kadin, Servetseza Kadin, Bezmiara Kadin, Düzdidil Hanim, Hayranidil Kadin, Meyliservet Kadin, Mihrengiz Kadin, Neşerek Kadin, Nurefsun Kadin, Reftarıdil Kadin, Şayan Kadin, Gevherriz Hanim, Ceylanyar Hanim, Dilfirib Kadin, Nalanıdil Hanim, Nergizev Hanim, and Şehsuvar Kadın. It is likely that many other concubines, whose origin is not recorded, were also of Circassian ethnicity. The "golden age" of Circassian beauty may be considered to be between the 1770s, when the Russian Empire seized the Crimean Khanate and cut off the Black Sea slave trade, which increased the demand for Circassian women in Muslim harems; and the 1860s, when the Russian Empire perpetrated the Circassian genocide and destroyed the Circassians' ancestral homeland during the Russo Circassian War, creating the modern day Circassian diaspora. After 1854, almost all concubines in the Ottoman harem were of Circassian origin; the Circassians had been expelled from Russian controlled lands in the 1860s, and the impoverished refugee parents sold their daughters in a trade that was tolerated despite being formally banned. In the 1860s, the American showman P. T. Barnum exhibited women who he claimed were Circassian beauties. They had a distinctively curly style of big hair, which had no precedent in earlier portrayals of Circassians, but which was soon copied by other female performers, who became known as "moss haired girls" in the United States. This hairstyle was a sort of exhibit's trademark and was achieved by washing the hair of women in beer, drying it, and then teasing it. It is not clear why Barnum chose this hairstyle; it may have been a reference to the standard Circassian fur hat, rather than the hair. There were also several classical Turkish music pieces and poems praising the beauty of the Circassian ethnic group, such as "Lepiska Saçlı Çerkes" ; the word "Lepiska" refers to long and blonde hair that is straight, as if it was flat ironed.

Псевдонауылдық нәсілшіл теориялар

19 ғасырдың басында черкестер нәсілдік иерархия теорияларымен байланысты болды, бұл Кавказ аймағын «ақ нәсілдің» ең таза үлгілерінің көзі ретінде жоғарылатты, оны неміс физиологы және антропологы Иоганн Фридрих Блюменбах Кавказ нәсілі деп атады. Блюменбахтың теориясы бойынша, черкестер Құдайдың адамзаттың бастапқы үлгісіне ең жақын болды және осылайша «ең таза және ең әдемі ақ адамдар черкестер болды». Бұл әйелдер арасындағы сұлулық туралы түсінікті оятуға себеп болды. 1873 жылы, черкестер Кавказдан қуылғаннан кейін он жыл өткен соң, олардың аз бөлігі ғана бүгінде өмір сүреді, «Кавказ нәсілі өз атын Кавказдан алады, бұл жерде черкестер тұрады, олар осы нәсілдің ғана емес, бүкіл адамзаттың ең әдемі және жақсы қалыптасқан ұлты деп есептеледі». Тағы бір антрополог Уильям Гатри ақ нәсілді және әсіресе «сұлулығымен танылған черкестерді» басының жұмыртқа тәрізді пішіні, түзу мұрыны, жұқа еріндері, тік тістері, 80-90 градусқа дейінгі бет бұрышы (ол оны ең дамыған деп атайды) және жалпы алғанда, олардың дұрыс белгілерімен ажыратады, бұл «оларды ең әдемі және жағымды деп санауға себеп болады». Америкалық саяхатшы Баярд Тейлор Осман империясына жасаған сапарында черкес әйелдерін байқап, «черкес беті таза овал пішіндес; маңдайы төмен және ақ, әйелге өте лайықты, ал терісі піл сүйегі сияқты ақ, тек бет-әлпеттің аздаған қызғылт реңі мен еріндердің піскен, қызғылт түсті тоны ғана ерекшеленеді».

By the early 19th century, Circassians were associated with theories of racial hierarchy, which elevated the Caucasus region as the source of the purest examples of the "white race", which was named the Caucasian race after the area by German physiologist and anthropologist Johann Friedrich Blumenbach. Blumenbach theorised that the Circassians were the closest to God's original model of humanity, and thus "the purest and most beautiful whites were the Circassians". This fuelled the idea of female Circassian beauty. In 1873, the decade after the expulsion of Circassians from the Caucasus where only a minority of them live today, it was argued that "the Caucasian Race receives its name from the Caucasus, the abode of the Circassians who are said to be the handsomest and best formed nation, not only of this race, but of the whole human family." Another anthropologist, William Guthrie, distinguished the Caucasian race and the "Circassians who are admired for their beauty" in particular by their oval form of their head, straight nose, thin lips, vertically placed teeth, facial angle from 80 to 90 degrees that he calls the most developed one, and their regular features overall, which "causes them to be considered as the most handsome and agreeable". American travel writer Bayard Taylor observed Circassian women during his trip to the Ottoman Empire and argued that "the Circassian face is a pure oval; the forehead is low and fair, an excellent thing in woman, and the skin of an ivory whiteness, except the faint pink of the cheeks and the ripe, roseate stain of the lips. "</blockquote>

Orientalizing paintings of nudes were also sometimes exhibited as "Circassians". The Circassians became major news during the Caucasian War, in which Russia conquered the North Caucasus, displacing large numbers of Circassians southwards. In 1856 The New York Times published a report entitled "Horrible Traffic in Circassian Women – Infanticide in Turkey", asserting that a consequence of the Russian conquest of the Caucasus was an excess of beautiful Circassian women on the Constantinople slave market, and that this was causing prices of slaves in general to plummet. The story drew on ideas of racial hierarchy, stating that:

The temptation to possess a Circassian girl at such low prices is so great in the minds of the Turks that many who cannot afford to keep several slaves have been sending their blacks to market, in order to make room for a newly purchased white girl. The article also claimed that children born to the "inferior" black concubines were being killed. This story drew widespread attention to the area, as did later conflicts. At the same time writers and illustrators were also creating images depicting the authentic costumes and people of the Caucasus. Francis Davis Millet depicted Circassian women during his 1877 coverage of the Russo Turkish war, specifying local costume and hairstyle.

Шығысқа қарай бейнеленген жалаңаш суреттер кейде «черкестер» деп таныстырылды. Черкестер Кавказ соғысы кезінде кеңінен танымал болды, онда Ресей Солтүстік Кавказды жаулап алды, көптеген черкестерді оңтүстікке қарай ығыстырды. 1856 жылы «Нью-Йорк таймс» газеті «Түркиядағы черкес әйелдерінің қорқынышты саудасы – Түркиядағы бала өлтіру» деген мақала жариялады, онда Ресейдің Кавказды жаулап алуының салдарынан Константинопольдегі құл саудасында әдемі черкес әйелдерінің көп болуы және бұл құлдардың бағасын жалпы құлдыратуы туралы айтылды. Бұл оқиға нәсілдік иерархия идеяларына негізделген, онда былай делінген: «Түріктердің ойында осындай арзан бағамен черкес қызын иеленуге деген құштарлығы соншалықты зор, сондықтан бірнеше құлды ұстауға шамасы келмейтін көптеген адамдар жаңадан сатып алынған ақ қызға орын жасау үшін қараларын нарыққа жіберуде». Сондай-ақ, «асыл» қара нәрестелер туған балалардың өлтіріліп жатқаны да хабарланды. Бұл оқиға, кейіннен болған қақтығыстар сияқты, осы аймаққа кеңінен назар аударды. Сонымен қатар, жазушылар мен суретшілер Кавказдың нағыз киімдері мен адамдарын бейнелейтін суреттер жасады. Франсис Дэвис Миллет 1877 жылы орыс-түрік соғысын жариялаған кезде жергілікті киім мен шашты ерекше атап, черкес әйелдерін суреттеді.

XIX ғасырдағы көркем көрініс

Құлдық, Шығыс, нәсілдік идеология және жыныстық қызығушылық мәселелерінің үйлесімі цирк жетекшісі П.Т. Барнумға осы қызығушылықты пайдалануға мүмкіндік берді, нәтижесінде черкес әйелдері туралы хабарлар сол кезде кең танымал болды. Ол 1865 жылы Америка музейінде «Черкес сұлуы» атты көрсетілім ұйымдастырды. Барнумның черкес сұлулары – 1970-жылдардағы афро үлгісіне ұқсас, биік және көлемді шаштармен жасалған жас әйелдер еді. Бірақ, шын черкес әйелдерінің шаш үлгісі Барнумның фантазиялық бейнесімен мүлде сәйкес келмеді. Барнумның алғашқы «Черкесі» «fr» деген атпен сатылды және 1864 жылдан бастап Нью-Йорктегі Америка музейінде көрсетілді. Барнум Еуропадағы өкілі Джон Гринвудқа көрмеге қою үшін әдемі черкес қызын сатып алуды немесе кем дегенде оған ұқсайтын қызды жалдауды сұрап хат жазды. Дегенмен, «Залумма Агра» кейінірек шоуға жалдаған жергілікті қыз болған сияқты, сондай-ақ басқа «Черкестер» де осылай жалдаған. Барнум тағы бір черкесі Зои Мелеке туралы брошюра шығарды, ол жыныстық құлдықтан қашқан, өте әдемі және нәзік әйел ретінде бейнеленді. Америка Азамат соғысы кезінде құлдықтан құтқарылған ақ әйел бейнесі сол кездегі құлдықтың нәсілдік мәнін ойнатты. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, ерекше шаш үлгісі черкес әйелді африкалық мәдениетпен байланыстырады, сондықтан ол <blockquote> өзінің басқа да ерекшеліктерімен керемет үйлеседі: нәсілдік тазалығы, жыныстық құлдыққа түсуі, отарлық үстемдік астындағы субъект ретіндегі орны, сұлулығы. Черкес бейнесі ақ Виктория дәуіріндегі әйелдің идеалды бейнесін және құлдықта ұсталған афроамерикалық әйелдің ерекшеліктерін біріктіріп, қызығушылық тудырды.

Танымал мәдениетте

Британдық прогрессивті металл тобы The Safety Fire 2012 жылы "Circassian Beauties" әнін жариялады. Америкалық альтернативті рок тобы Monks of Doom 1991 жылы шыққан Meridian альбомында "Circassian Beauty" деген тағы бір ән шығарды.