Кіріспе

Cancer pagurus, жеуге жарамды краб немесе қоңыр краб деп белгілі крабтың бір түрі, Солтүстік теңізде, Солтүстік Атлант мұхитында және, мүмкін, Жерорта теңізінде кездеседі. Ол қызыл қоңыр түсті, сопақша қабықшасы бар, ерекше "пирожок қабығы" тәрізді жиегі мен қысқыштарының ұштары қара болып келетін мықты краб. Ересеген дарабасының қабықшасының ені және салмағы C. pagurus-қа дейін жете алады. Бұл түнгі жыртқыш, түрлі моллюскалар мен шабақтарды аулайды. Батыс Еуропадағы ең ірі краб аулау өнеркәсібінің нысаны болып табылады, ол Ұлыбритания аралдарының жағалауында шоғырланған, және жыл сайын 60 000 тоннадан астам краб ауланады.

Сипаттама

Ересек C. pagurus қабығы қызыл қоңыр түсті, ал жас нұсқаларында күлгін қоңыр түсті болады. Кейде ақ дақтар кездеседі, ал алдыңғы жиегінде тоғыз дөңгелек бөлігі болады. Қабықтың бүгілуі ішкі жағына қарай созылып, желбезектер орналасқан тармақты қуысты құрайды. Бірінші периопод күшті қысқышқа (қысқыш аяқ) айналады; қысқыштың саусақтары, дактилус және проподусы ұштарында қара түсті болады. Жұмыртқалары сегіз айға дейін аналықтың ішінде жетіліп, шабаққа айналады. Бірінші жас кезеңі жақсы дамыған ішекпен сипатталады, ол уақыт өте келе кішірейіп, кеуде сүйегінің астына бүгіледі. Шабақтар судың аралық аймағындағы теңіз түбіне қоныстанады, қабығының ені 1 метрге дейін жеткенше онда қалады, содан кейін терең суға көшеді.

Тарату және экология

C. pagurus солтүстік-шығыс Атлантиканың барлық аймақтарында, солтүстікте Норвегияға дейін және оңтүстікте Солтүстік Африкаға дейін, аралас ұсақ тасты, лайлы және құмды төсеніште, жағалаудың шалқая суларынан бастап тереңдікке дейін кең таралған. Расталмаған мәліметтерге сәйкес, C. pagurus Жерорта және Қара теңіздерде де кездесуі мүмкін. Олардың тамақтануына әртүрлі қабықтылылар (соның ішінде Carcinus maenas және Pilumnus hirtellus қабылдандары, Porcellana platycheles және Pisidia longicornis фарфор қабылдандары, және Galathea squamifera тік қабылданы) және жұмсақ денелілер (соның ішінде Nucella lapillus және Littorina littorea бұршақ қабықтылары, және Ensis, Mytilus edulis, Cerastoderma edule, Ostrea edulis және Lutraria lutraria екі жақтаулылары) кіреді. Ол жылдам қозғалатын жемтікті аңдып немесе күтпеген шабуыл жасап аулай алады, сондай-ақ жасырылған жұмсақ денелілерге жету үшін үлкен шұңқырлар қазуы мүмкін.

Аурулар

Басқа коммерциялық маңызды краб түрлерімен салыстырғанда, C. pagurus крабының аурулары туралы салыстырмалы түрде аз мәлім. Оның паразиттеріне ақ дақ синдромы вирусы, экзоскелетте қараңғы зақымдар тудыратын әртүрлі бактериялар және "қызғылт краб ауруына" себеп болатын гематодинийге ұқсас динофлагелляттар жатады. C. pagurus крабын аулауға қатысты бірқатар заңдық шектеулер бар. "Жемісті" крабтарды (жұмыртқасы бар аналықтарды) аулауға тыйым салынған. Крабтың өсу қарқынының географиялық аймақтар бойынша айырмашылығын ескере отырып, әртүрлі аймақтарда әртүрлі ең төменгі мөлшерлер қолданылады. Жақында жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, теңіз жел электр станцияларының айналасындағы теңіз асты электр кабельдерінен шығатын электромагниттік өрістер жеуге жарамды крабтарға кері әсер етеді.

Ас дайындау

Ересекті жеуге жарамды крабтың салмағының шамамен үштен бірі ет, оның үштен бірі - қысқыштардан алынған ақ ет (крабтың қысқыштарын кесу туралы қараңыз), ал үштен екісі - денесінен алынған ақ және қоңыр ет. Тамақ ретінде жеуге жарамды крабтың еркегін "әтеш", ал диегесін "тауық" деп атайды. Әтештерде көбінесе тәтті ақ еті көп, ал тауықтарда - қою қоңыр еті көп. Тағамдарына крабтың ішін толтырып дайындалғаны (тазаланған қабығына краб еті салынып, кейде басқа тағамдармен безендіріледі), бискви немесе буйабес сияқты сорпалар, паштеттер, мусс және ыстық суфлелер кіреді.

Таксономия және жүйелеу

Халықаралық зоологиялық номенклатура кодексінің ережелеріне сәйкес, Cancer pagurus тұңғыш рет 1758 жылы Карл Линней өзінің Systema Naturae еңбегінің оныншы басылымында сипаттаған, бұл зоологиялық номенклатураның бастапқы нүктесін көрсетеді. 1810 жылы Пьер Андре Латрель оны Cancer туысының типтік түрі ретінде белгіледі. Pagurus деген латынша атау, πάγουρος (pagouros) сөзінен туындаған, ол κάρκινος (karkinos) сөзімен қатар, жеуге жарамды теңіз крабтарын атау үшін қолданылған; екі классикалық терминнің де нақты бір түрге сенімді түрде жатқызылуы мүмкін емес. Бұрын Cancer туысына көптеген краб түрлері кіргенімен, қазір ол сегіз түрмен ғана шектелген.