Кіріспе

Ресейдің генералы және мемлекет қайраткері, граф Алексей Андреевич Аракчеев немесе Аракчеев (граф Алексей Андреевич Аракчеев; 4 қазан 1769 жылы Гарусовода туған – 3 мамыр 1834 жылы Грузинода қайтыс болған) – Ресей империясының генералы және мемлекет қайраткері, Александр I патшаның тұсында қызмет еткен. Ол Поль I және Александр I патшалардың кезінде армия командирі және артиллерия инспекторы болып қызмет етті. Ол өте жартас мінезді болғанмен, білікті артиллерист еді және "1805 жылғы жүйе" деп аталатын реформаларымен танымал. 1783 жылы генерал Петр Иванович Мелиссиноның көмегімен Аракчеев Санкт-Петербургтегі Шляхетный артиллерия мектебіне қабылданды. 1787 жылға қарай ол лейтенант-инструктор болып, князь Николай Салтыковтың ұлдарына артиллерия және бекініс пәндерін оқытты. 1791 жылы мектеп директорының орынбасары болды. 1792 жылы Салтыков Аракчеевті патшайым Екатерина Ұлының ұлы, тақ мұрагері Цесаревич Павелге ұсынды, ол қабілетті артиллерия офицерін іздеп жүрген еді. Аракчеев Павелдің Гатчина сарайындағы резиденциясының әскери комендантының бас артиллерия офицері болды.

Пауыл I билік құрған

Аракчеев өзінің қатыгез мінез-құлқы мен ынтасымен танымал болды, ал 1794 жылы Гатчинада артиллерия инспекторы болды. Екі жылдан кейін ол Екатеринаның жоғарылатуымен әскердің жаяу әскер инспекторы болды. Екатерина 1796 жылы қайтыс болды, ал Аракчеев патша Павелдің таққа отырғаны кезінде оның қасында болды. 1796 жылы 7 қарашада Аракчеев полковниктік шенінен генерал-майор болып, Санкт-Петербург гарнизонының коменданты болып тағайындалды. 1797 жылы сәуірде ол генерал-квартирмейстер болып тағайындалды және патшадан барон атағын алды. Бір жылдан кейін офицер, полковник Лен өз-өзіне қол жұмсағаннан кейін, ол генерал-лейтенант шенімен уақытша зейнеткерлікке шықты. 1799 жылы ол Артиллерияның бас инспекторы және генерал-квартирмейстер лауазымына қайта тағайындалды және граф атағын алды. Ол 1800 жылы өзінің қол астындағыларының жасаған қылмыстарын жасырғаны үшін жазаланды және зейнеткерлікке шықты. Оның есімі деспотизмнің синониміне айналды, орыс тілінде Аракчеевщина деп аталды. Осы тәртіп бойынша бүкіл әскерде 6 және 12 фунттық зеңбіректер, сондай-ақ 2, 10 және 18 фунттық ликорн қолданылды. Жаңа жүйе бойынша бір ресейлік дивизияда француз корпусының барлық артиллериясы болды. Жеңіл артиллерия ротасы төрт 10 фунттық ликорн, төрт жеңіл және төрт орташа 6 фунттық зеңбіректерден тұрады. Ауыр артиллерия ротасының құрамында төрт жеңіл және төрт ауыр 12 фунттық зеңбіректер және төрт 18 және екі 2 фунттық ликорн болды. Алты жеңіл 6 фунттық зеңбіректер мен алты 10 фунттық ликорн ат артиллериясының ротасын құрады. Ликорндар әдетте батареялардың қанатына орналастырылатын. 1810 жылы Аракчеев соғыс министрі қызметінен кетіп, Мемлекеттік кеңес кеңесінде әскери ғылымдар жөніндегі төраға ретінде қызмет атқарады. 1812 жылғы Отан соғысы кезінде ол әскерге жауынгерлерді тарту және әскерге қажетті жабдықтарды басқаруды қадағалады. Ол 1812-1814 жылдардағы соғыстар кезінде өзін дәлелдеген бірнеше пайдалы әскери реформаларды енгізді. Аракчеев өзінің бүкіл қызметі кезінде патшаның өсиеттерін мұқият орындағанымен танымал болды. 1816 жылдан бастап ол әскери ауылшаруашылық колонияларын ұйымдастырды, бұл идеяны алғаш Александр I ойлап тапқан болатын. Алғашында Аракчеев оларға қарсылық білдіруге тырысты, бірақ келіскеннен кейін, оны қатаңдықпен орындады. Әскери қызметте болған қиындықтар мен шаруалар өмірінің ауырлығы сол қоныстарда қорқынышты жағдай туғызды. Әскерде көрсеткен қатыгездігі үйіне де тарады. Новгородтың маңындағы Грузино елімінде Аракчеевтің шаруа әйелдері жылына бір бала тууы керек еді. Аракчеев тіпті барлық мысықтарды асып тастауға бұйрық берді, себебі ол жағаландарға деген сүйіспеншілігінен. 1815 жылдан бастап Александр патшаның өліміне дейін Аракчеев патшаның жанында болды, ол Мемлекеттік кеңестің мүшесі болды және патшаның жан-жағындағы ықпалды тұлға болды. Александр I шетелге сапар шеккенде, Аракчеев оның соңынан еріп, қабылданған әрбір заңға келісімін берді. Сонымен қатар ол Петр Михайлович Волконскийдің отставкасына мәжбүр етті.

Кейінгі жылдар

Александр I-ден кейін Николай I билікке келген соң Аракчеев үкіметтегі барлық лауазымдарынан, соның ішінде Мемлекеттік кеңестегі орнынан және артиллерия мен жаяу әскерін тексерушілігінен босатылды. Ол сарайдан алынып, Новгород маңындағы Грузино имелігіне жер аударылды. 1834 жылы қайтыс болғанға дейін сонда өмір сүрді, сосын жергілікті шіркеуге жерленді. Аракчеев қайтыс болғаннан кейін, патша заңды мұрагерлер табылмайтындықтан оның жерін мен мүлкін мемлекеттік меншікке алды. Аракчеевтің Настасия Федоровна Минкина деген ұзақ жылдар бойы сүйіктісі болған. Ол имелікте болмаған кезде, ол қызыл шашы мен көк көзі бар ұл туды, ол оған да, Минкинаға да есімсіз болды. Баланың аты Михаил Шумский еді, ол өмір бойы мас болып, көп қиындықтар туғызды. Минкинаның зұлымдығы соншалық, оны наразы қызметшілер өлтірді. Аракчеев осыдан қатты қайғырып, біраз уақыт сарайдағы жұмысын жалғастыра алмады. Одан басқа, оның екі заңды емес ұлы болған, оларды Corps des Pages-ке білім алуға жіберді.

Темпер және "Аракчеевщина"

Аракчеев екі кіші офицерді мойындарына дейін көміп, аштықтан және сусызданудан өлді деп айтылады. Тағы бір жағдайда, ол бір офицердің басын өзінің қылышымен кесіп тастаған деген әңгіме бар, оның себебі – офицердің жасаған қателігі деп саналды. Кеңес жазушылары бұл терминді реакциялық басқыштар режимін сипаттау үшін жиі қолданды. Мысалы, 1950 жылы Иосиф Сталин Иван Мещаниновтың Кеңес тіл және ой институтында құрған жағдайды "Аракчеевщина" деп сипаттады.

Танымал мәдениетте

Аракчеев Лев Толстойдың "Соғыс және бейбітшілік" романында 1809 жылы князь Андрей онымен кездескенде суреттеледі. Толстой оны қабақты қарайтып, көзі сұрғылт, мұрны ірі қызыл болып шығып тұрған, тілі дөңгелек, өрескел мінезді адам ретінде көрсетеді. Ол кітаптың эпилогында да маңызды орын алады, онда ол Ресей үкіметінің кемшіліктерімен байланыстырылып, жағымсыз сипатталады.