Кіріспе

Афиналық мемлекет қайраткері (б.з.д. 404)
афиналық мемлекет қайраткері Терамен (/θ//ᵻ/'/r//æ//m//ᵻ//n//iː//z/; б.з.д. 404/403 жылдары қайтыс болған) – афиналық әскери басшы және мемлекет қайраткері, Пелопоннес соғысының соңғы онжылдығында көзге түскен. Ол Афинадағы олигархиялық үкіметтің екі кезеңінде – 400 жылғы және кейіннен Отыз Тиран кезінде, сондай-ақ б.з.д. 406 жылы Аргинуса шайқасындағы әскери қолбасшылардың ісінде белсенділік танытты. Орташа жол ұстанған олигарх болғандықтан, ол көбінесе демократтардың бір жағынан және экстремист олигархтардың екінші жағынан арасында қалды. 411 жылы тар олигархияны кеңейтілген үкіметпен ауыстыруға қол жеткізсе, 404 жылы осы мақсатына жете алмады және оның саясатына қарсы болған экстремистер тарапынан өлім жазасына кесілді.

Тарихи дерек

Тераменнің ежелгі өмірбаяндары белгілі емес, бірақ оның өмірі мен іс-әрекеті жақсы құжатталған, себебі бірнеше сақталған еңбектерде оған кеңінен тоқталған. Аттикалық шешен Лисий бірнеше сөйлеуінде оны ұзақ талқылайды, бірақ өте жауласымды көзқараспен. Терамен бірнеше ежелгі тарихнамаларда да кездеседі: Фукидидтің еңбегі Тераменнің мансабының басталуын қамтиды, ал Ксенофонт Фукидид тоқтаған жерден бастап, Тераменнің мансабындағы бірнеше эпизодты егжей-тегжейлі сипаттайды, соның ішінде оның соңғы іс-әрекеттері мен сөздерін мейіріммен және айқынды түрде бейнелейді; Диодор Сицилий, көбінесе Эфордан материалдар алған, Ксенофонттан кейбір тұрғылары бойынша ерекшеленетін басқаша баяндама ұсынады. Терамен тағы да бірнеше дереккөздерде кездеседі, олар көптеген айшықты мәліметтер бермесе де, Тераменнің өмірі мен естелігіне байланысты саяси дауларды түсінуге көмектеседі.

Отбасы

Тек Тераменнің қоғамдық өмірден тыс өмірінің ең қарапайым сызбалары ғана тарихи деректерде сақталған. Оның әкесі Хагнон, Терамен сахнаға шығар алдындағы онжылдықтарда афиналық қоғамдық өмірде маңызды рөл атқарған. Ол б.з.б. 437–6 жылдары Амфиполисті құрған грек отаршылдарының тобына жетекшілік етті, Пелопоннес соғысына дейін және оның барысында бірнеше рет генерал қызметін атқарды және Никия бейбіт шартына қол қойғандардың бірі болды. Хагнонның мансабы оның ұлымен қабаттасты, ол б.з.б. 411 жылы жаңа конституция жобасын жасау үшін 400-ші жылдар үкіметі тағайындаған он комиссардың бірі болды.

Демократияны құлату

Тарихи жазбаларда Теременнің алғашқы кездесуі б.з.б. 411 жылғы олигархиялық төңкеріске қатысуымен тіркелген. Сицилиядағы афиналықтардың жеңілісінен кейін Эгей теңізіндегі Афинаның бағынышты мемлекеттерінде көтерілістер басталып, Никия бейбіт шарты күшін жойды; Пелопоннес соғысы 412 жылға қарай толыққанды жандана түсті. Осы жағдайда, Пеисандер басқарып, қатарында Теременнің де болған афиналық аристократтар қаланың демократиялық үкіметін құлату үшін сырттай келісімге келді. Бұл қастандықты сол кезде парсы сатрапы Тиссаферннің көмекшісі болған, елден қуылған ақсүйек Алкивиад бастады. Алкивиад Тиссафернге үлкен ықпалы бар екенін айтып, егер оны қуған демократия олигархиямен ауыстырылса, Парсы қолдауын алып, Афинаға оралатынын уәделеді. Сәйкесінше, Самос қаласындағы афиналық әскердің бірнеше триерархы мен басқа да басшылары демократияны құлатуды жоспарлай бастады. Соңында олар Пейсандерді Афинаға жіберді, ол афиналықтар демократияны олигархиямен алмастырса, Алкивиадтың оралуы мен Парсымен одақ орнатылатынын уәделеп, афиналық экклесияны оны Алкивиадқа елші ретінде жіберуге көндірді, сондай-ақ қажетті шараларды қабылдауға толық өкілеттік берді. Алайда, Алкивиад сатрапты афиналықтармен одақтасуға көндіре алмады және бұл шындықты жасыру үшін, Тиссаферннің атынан сөйлеп отырмын деп мәлімдеп, олардан үлкен және үлкен жеңілдіктер талап етті, олар соңында одан бас тартты. Алкивиадтан көңілі қалған, бірақ демократияны құлатуға бекінген Пейсандер мен оның серіктері Самосқа қайтып келді, онда заговоршылар армияны бақылауға алуға тырысып, жергілікті самулық олигархтардың бір тобын өз қалаларының демократиясын құлатуды жоспарлауға шақырды. Афинада, осы уақытта, жас олигархиялық революционерлердің тобы қастандық және қорқыту арқылы үкіметтің іс жүзіндегі бақылауын қолға алды. Самос аралында келісімдерге қол жеткізгеннен кейін, заговордың басшылары Афинаға қарай жолға шықты. Олардың арасында Теремен де болды; Фукидид оны «демократияны құлату партиясының көшбасшыларының бірі – шешен және ойлы адам» деп сипаттайды. Жиналысты шақырып, заговоршылар демократияның 400 сайланған адамнан тұратын үкіметпен ресми түрде алмастырылуын ұсынды, олар уақыт өте келе 5000 адамнан тұратын кеңейтілген органға сайлау жүргізіп, шақыруға тиіс болды. Біраз уақыттан кейін, заговоршылар қарулы күштермен кеңес палатасына барып, демократиялық кеңеске жалақыларын алғаннан кейін тарап кетуге бұйрық берді; кеңес бұйрыққа бағынды, осы сәттен бастап үкімет механизмі олигархиялық заговоршылардың толық бақылауына көшті; олар енгізген жаңа үкімет формасын көрсететін заңдарды жедел түрде өзгертті.

Қозғалыс ішіндегі қақтығыс

Осы кезде Афинадағы жаңа үкіметке қауіп төндіретін бірнеше қақтығыстар пайда бола бастады. Біріншіден, Самос қаласындағы жоспарланған төңкеріс саамдық демократтар мен афиналықтардың бір тобының күш-жігерімен тоқтатылды. Самос әскері Афинадағы төңкеріс туралы хабарды естігенде, жаңа үкімет жасаған зұлмдар туралы асыра айтылған хабарлармен бірге, олар демократияға адалдықтарын және жаңа үкіметке қарсылықтарын жариялады. Афинада, бұл арада, орташа және радикалдық олигархтар арасында ажырым пайда болды, Термамен Сцелиастың ұлы Аристократпен бірге орташа фракцияның көшбасшысы болды. Фриник бастаған экстремистік топ, оның құрамында Пейсандер мен Антифон сияқты төңкеріс басшылары бар және 400-дің ішінде басымдықты иеленіп, олигархияның негізін кеңейтуге қарсы болды және Спартамен кез-келген жағдайда бейбітшілік орнатуға дайын болды. Екінші жағынан, орташалықтар, Спартамен Афинаның билігін сақтап қалуға бейбітшілік орнатуға дайын болса да, империя мен флотты құрбан етуге дайын емес еді және олигархияны шамамен 5000 адамды, болжам бойынша, барлық гоплиттер мәртебесін немесе одан жоғары адамдарды қамтитын етіп кеңейтуге ұмтылды. Билікті қолға алғаннан кейін көп ұзамай, революцияның экстремистік басшылары Пирәй портының кіреберісіндегі маңызды нүкте - Ээтионеяда бекіністер салуды бастады, бұл портты Самостағы флоттың шабуылынан қорғау үшін жасалды. Ішкі қарсылық күшейген сайын олар осы жаңа бекіністерді қазіргі қабырғаларға қосып, құрлықтан немесе теңізден шабуылдан қорғайтын редутты құрады, онда экстремистер қаланың астық қорының көп бөлігін көшірген үлкен қойма болды. Терамен бұл бекіністі салуға қатты наразылық білдірді, оның мақсаты демократтарды ұстап тұру емес, спартандықтарға тапсыру деп дәлелдеді; Фукидид оның айыптаулары негізсіз емес екеніне куәлік береді, өйткені экстремистер шынымен де осындай әрекетті қарастырып отырды. Бастапқыда сақ болған (режимнің жаулары бұрын өлім жазасына кесілген), Терамен және оның партиясы бірнеше оқиғалар арқылы батыл және белсенді әрекетке кірісті. Біріншіден, Пелопоннестің Эвбеяға қарсы афиналық күштерге көмек көрсету үшін жіберілген флоты баяу жүріп бара жатыр; Террамен бұл флоттың экстремистермен бірлесіп, Этиониядағы бекіністерді басып алуды жоспарлап отырғанын айтты. Екіншісі, афиналық әскердің бір мүшесі, әрине, үкіметте жоғары тұрған адамдардан алған бұйрық бойынша, экстремистік топтың басшысы Фриникті өлтірді. Ол қашып кетті, бірақ оның серігі, аргивті тұтқындалды; тұтқын, азаптау кезінде, өзінің жұмыс берушісінің атын айтудан бас тартты. Экстремистер осы жағдайда тиімді әрекет ете алмай, Пелопоннес флоты Эгинаны басып алған кезде (Пирейге жақындаудың логикалық аялдамасы), Терамен және оның тобы әрекет етуге шешім қабылдады. Пирейде гоплиттер полкіне қолбасшылық еткен Аристократ экстремистік генерал Алексиклді тұтқындады; ашуланған 400-дің экстремистік басшылары іс-қимыл талап етті және Тераменге және оның партиясына бірқатар қауіп төндірді. Олардың таңғалысына қарай, Терамен Алексиклді құтқару үшін ерікті түрде күш бастады; экстремистердің басшылары келісті, ал Терамен Пирейге жолға шықты, оның командасын басқа бір орташа және бір экстремист Арыстархпен бөлісті. Термен мен оның әскері Пирейге жеткенде, Арыстарх ашуланып, Алексиклді тұтқынға алған гоплиттерге шабуыл жасауға шақырды. Терамен де ашулана бастады, бірақ гоплиттерден Этионияны нығайту жақсы идея деп ойлағанын сұрағанда, ол оны құлағысы келсе, жақсы болады деп жауап берді. 400-дің орнына 5000-ды басқаруды қалаған әркімді шақырып, хоплиттер жұмысқа кірісті. Дональд Каган бұл шақыруды, мүмкін, Тераменнің партиясы бастаған деп болжайды, олар 5000 адамның билік етуін қалаған; бекіністі құлатып жатқан гоплиттер демократияға қайта оралуды артық көрген болар. Бірнеше күннен кейін Пелопоннес флоты Пирейге жақындады, бірақ қамалдар қираған, порт жақсы қорғалған кезде олар Евбеяға қарай жүзіп кетті. Бірнеше күннен кейін 400-і ресми түрде құлатылып, олардың орнына 5000-ға жуық адамнан тұратын үкімет құрылды; олигархтардың ең экстремистері қаладан қашып кетті.

Басшылық ету

5000-ның үкіметі тұсында және 410 жылы оны алмастырған демократия кезінде Терамен бірнеше жыл генерал болып қызмет етті, Эгей теңізі мен Геллеспонт теңізіндегі флоттарға басшылық етті. 5000-ның үкіметі құрылғаннан кейін Терамен Геллеспонтқа Трасибул мен Самос аралындағы әскер сайлаған генералдарға қосылу үшін аттанды. Афиналықтардың Абидос шайқасында жеңіске жеткеннен кейін ол отыз триремамен Евбеядағы көтерілісшілерге шабуыл жасады. Олар Боэотияға құрлық жолымен өту үшін көпір салуға тырысып жатқан еді. Құрылысты тоқтатуға мүмкін болмағандықтан, ол бірнеше көтерілісші қалалардың аумағын тонады, содан кейін Эгей теңізі бойындағы олигархияларды басып, Афина империясының түрлі қалаларынан қаржы жинады. Одан кейін ол флотын Македонияға жеткізіп, Македония патшасы Архелайға Пиднаны қоршауға көмектесті. Бірақ қоршау ұзаққа созылғандықтан, ол Тракиядағы Трасибулға қосылуға кетті. Жақын арада флот Кизикусты басып алған Миндарус флотына қарсы аттанды. Терамен Афина флотының бір қанатына басшылық етті, нәтижесінде Афинаның шешуші жеңісімен аяқталған Цизикус шайқасы болды. Сол шайқаста Алкивиад (флот Самостағы төңкерілгеннен кейін қайтарылып алынған) спартандық флотты ашық суға шығару үшін алдау күшін басқарды, ал Трасибул мен Терамен әрқайсысы жеке эскадрильяға басшылық етіп, спартандықтардың кері шегінуін кесті. Миндарус жақын жағажайға қашуға мәжбүр болды, ал афиналықтар спартандық кемелерді сүйреп әкелуге тырысқанда құрлықта қатыгез шайқас болды. Трасибул мен Алкивиад спартандықтарды ұстап тұрғанда, Терамен жақын маңдағы афиналық құрлық әскерлерімен қосылып, дереу көмекке келді. Оның келгенімен афиналықтардың толық жеңісі қамтамасыз етілді, нәтижесінде барлық спартандық кемелер тұтқындалды. Бұл жеңістен кейін афиналықтар Кизикусты басып алып, Хрисополисте бекініс салған, одан Босфор арқылы өтетін барлық кемелерден оннан бір бөлігін кеден ретінде жинаған. Терамен мен тағы бір генерал осы бекіністе отыз кемеден тұратын гарнизонмен бірге салық жинауды қадағалады. Афинада осы шайқастан кейін бірнеше ай ішінде 5000-ның үкіметі қайта жаңғырған демократиямен алмастырылды. Дональд Каган "орталықшылдардың ең жақсы өкілі" Тераменнің болмауы осы қайта жаңғырудың жолын ашты деп болжайды. Диодор мен Плутархтың мәлімдемесіне сәйкес, Терамен Алкивиадтың басшылығымен Византияны қоршауға қатысты (б.з.д. 408 ж.), қаланы қорғауға тағайындалған Пелопоннес әскеріне қарсы шайқаста жеңіске жетті: Алкивиад оң қанатқа, ал Терамен сол қанатқа басшылық етті.

Аргинуса

Термен б.з.д. 407 жылға дейін генерал болып қалды, бірақ сол жылы Нотиумдағы афиналықтардың жеңілісі Алькибиад пен оның саяси одақтастарының құлдырауына себеп болғанда Термен қайта сайланбады. Келесі жылы ол Калликратидастың Митиленде 40 триремамен блокадалаған Кононды құтқаруға жіберілген афиналық көмек флотында триерх ретінде теңізге шықты. Бұл көмекші күштер Аргинуса шайқасында тәжірибелі спарталықтарға қарсы күтпеген жеңіске жетті, бірақ осы шайқастан кейін Термен өзін үлкен даудың ортасында тапты. Шайқас аяқталғаннан кейін флоттың қолбасшылары келесі қадамдарды шешу үшін кеңес өткізді. Бірнеше маңызды мәселе туындады: 50 Пелопоннес кемесі Этеоник басқаруымен Митиленде Кононды блокадалап тұрды, ал афиналықтардың шешулі әрекеті осы күштерді жоюға әкелуі мүмкін еді, бірақ сонымен бірге, жиырма бес афиналық триреманың теңізшілерін құтқару үшін кемелерді жіберу қажет болды. Сондықтан барлық сегіз генерал, флотының басым бөлігімен бірге Митиленге бет алды, ал Трасибул мен Термен басқаратын құтқару тобы, екеуі де осы шайқаста триерхтар болған, бірақ бұрынғы науқандарда генерал болып қызмет еткен, тірі қалғандарды жинап, мәйіттерді жерлеу үшін алып кетуге қалды. Бірақ осы кезде қатты дауыл тұрып, екі күшті де жағаға қайтарды. Этеоник қашып кетті, ал көптеген афиналық теңізшілер – нақты саны 1000-нан 5000-ға дейін естілді – суға батып кетті. Бұл қайғылы жаңалық Афинаға жеткеннен кейін құтқару операциясының сәтсіз аяқталуына кім кінәлі деген үлкен дау басталды. Жұртшылық көптеген теңізшілердің қаза болуына және өлгендердің мәйітін жерлеуге мүмкіндік болмауына ашуланды, генералдар Трасибул мен Терменнің, олар бұрыннан Афинаға оралған болатын, жиналысты оларға қарсы қозуға тырысқан болуы мүмкін деп күдіктенді және екеуі де құтқару операциясының сәтсіздігіне жауапты деп айыптап хат жазды. Трасибул мен Термен өздерінің іс-әрекеттерін қорғау үшін жиналысқа шақырылды; қорғаныс барысында Термен генералдардан дауылды ғана кінәлаған хатты ұсынды; триерхтарлар ақталды, ал қоғамдық ашу енді генералдарға бұрылды. Барлығы сегізін де қызметтен шеттетуге және Афинаға сотқа шақыруға шешім қабылданды. Екеуі қашып кетті, ал алтауы бұйрыққа бағынып, айыптауға қарсы тұру үшін қайтып келді. Диодор генералдардың кінәны Терменге аударғандағы қателігін атап өтеді. «Себебі, - дейді ол, - олар Термен мен оның жақтастарынан сот барысында көмек ала алғанда, олар шешен сөйлейтін, көптеген достары бар және ең бастысы, шайқасқа қатысты оқиғаларға куә болған адамдар еді, оларды керісінше, қарсылас және ащы айыптаушылар етіп алды». Сот барысында Терменнің көптеген саяси одақтастары генералдарды айыптауға тырысқан топтың жетекшілерінің арасында болды. Генералдармен не істеу керектігін шешу үшін жиналыста ашулы пікірталас пен құқықтық маневрлер өтті. Бастапқыда оларға жұмсақ қатысуға мүмкіндік болғандай көрінді, бірақ соңында қайтыс болғандардың отбасыларының қайғысы мен Калликсен атты саясаткердің агрессивті қудалауы жиналыстың пікірін өзгертті; алты генерал топтасып сотталып, өлім жазасына кесілді. Афина халқы апаттан туған қайғы мен ашу-ыза басылғаннан кейін өз әрекеттеріне өкінді, ал мыңдаған жылдар бойы тарихшылар мен зерттеушілер бұл оқиғаны қала үкіметі жасаған ең үлкен әділетсіздік деп атап көрсетті.

Бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізу

405 жылға дейінгі заманда Афина флоты Лисандр басқаратын Пелопоннес флотынан Геллеспонт теңізіндегі Эгоспотами шайқасында жеңіліп, жойылды. Жаңа флот құруға жеткілікті қаражаты болмағандықтан, афиналықтар Лисандрдың Эгей теңізі арқылы батысқа, қалаларына қарай жүзіп келе жатқанын күтуге мәжбүр болды. Құрлық және теңізден қоршауға алынып, азық-түлік қоры азайып бара жатқан афиналықтар Спарта патшасы Агиске елшілер жіберді. Оның әскері қала қабырғаларының сыртында орналасқан еді. Егер қабырғалары мен портын сақтап қалуға рұқсат берілсе, Спарта одағына қосылуға уәде берді. Агис келіссөздер жүргізуге өкілеттігі жоқ екенін айтып, елшілерді Спартаға жіберді. Бірақ онда оларға, егер шынымен бейбітшілік қаласа, спарталықтарға жақсы ұсыныстар әкелу керектігін жеткізді. Афиналықтар бастапқыда келісімге бармады, тіпті спарталықтардың талабы бойынша қабырғаның бір бөлігін бұзуды ұсынған адамды түрмеге қамады. Бірақ жағдайдың шындығы оларды келісімге келуге итермеледі. Осы жағдайда Терамен жиналыста сөз сөйлеп, Лисандрға (өз уақытында Самосты қоршап тұрған) Афинаға қатысты спарталықтардың ниеттерін анықтау үшін елші ретінде жіберуін сұрады. Ол афиналықтардың жағдайын жақсартатын нәрсені тапқанын мәлімдеді, бірақ оны халықпен бөлісуден бас тартты. Оның өтініші қабылданды, Терамен Лисандермен кездесу үшін Самосқа аттанды. Одан кейін, мүмкін, Афинадан өтіп, Спартаға жол тартты. Спартада, Спартаның барлық одақтастарының өкілдерінің қатысуымен, Терамен және оның әріптестері Пелопоннес соғысын аяқтаған бейбітшілік шартының талаптарын келісті. Ұзын қабырғалар мен Пирей қабырғалары бұзылды, афиналық флоттың мөлшері шектелді, ал афиналық сыртқы саясат Спартаның сыртқы саясатына бағынды. Шартта афиналықтар "ата-бабаларының заңдарын" қолдануы керек екені де көрсетілді. Терамен Афинаға оралып, келіссөздердің нәтижелерін жиналысқа ұсынды. Кейбіреулер қарсылық көрсетуді жақтаса да, көпшілік шарттарды қабылдауға дауыс берді. 28 жылдық Пелопоннес соғысы аяқталды.

Отыз зұлым

Афинаның тәуелділікке түсуінен кейін ұзын қабырғалар бұзылды және қаланы қоршаған әскерлер өз үйлеріне қайтты; Спарта гарнизоны қабырғаларды бұзуды қадағалау үшін Афинада қалды; Лисандр сол қаланы қоршауды аяқтау үшін Самосқа аттанды. Соғысты аяқтаған шарттың тағы бір баптары барлық шет елге қуылғандарға Афинаға оралуға рұқсат берді. Олардың көпшілігі демократиядан қуылған олигархиялық агитаторлар болатын, олар келісімге қол қойылғаннан кейінгі айларда тығырықтан жұмыс істеді. 404 жылдың шілде айында олар Лисандрды Афинаға шақырып алды, онда ол үкіметтің ауысуын қадағалады; олигархиялық саясаткер Драконтид кеңесте үкіметті отыз таңдалған адамның қолына беруді ұсынды; Терамен бұл ұсынысты қолдады, ал Лисандр афиналықтарды қабырғаларды жеткілікті жылдамдықпен бұзбағандары үшін жазалаймын деп қорқытқандықтан, олар келіспесе, жиналыс қабылдады. Отыз адам таңдалды: он адамды «қадағалаушылар», он адамды Терамен (оның ішінде өзі де) және он адамды Лисандр таңдады. Өз шектен тыс әрекеттері мен қатыгездіктері үшін көп ұзамай «Отыз тиран» деп аталған бұл үкімет тез арада қалаға билік орнатуға кірісті. Олигархтар, «қадағалаушылардың» бірі және бұрынғы шет елге қуылған Критий басшылығымен, өздерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін спарта гарнизонын шақырды, содан кейін террорлық билікті бастады, олар өздеріне қарсы тұруға жеткілікті бастамашылыққа немесе жеткілікті көп жақтасқа ие болуы мүмкін деп ойлаған кез келген адамды өлімге кесті. Осы науқан Терамен мен Отыздың басшылары арасында алғашқы араздық туды. Бастапқыда Критийдің жақтасы болған Терамен енді демократия кезінде танымал болғандықтан ғана олигархияға зиян келтіруді қалаған белгілі бір адамдарды өлімге кесудің қажеті жоқ деп мәлімдеді. Алайда бұл наразылық өлім жазаларының қарқынын баяулатуға көмектеспеді, сондықтан Терамен келесі рет олигархия күшпен билік жүргізетін болса, ол кем дегенде өз базасын кеңейтуі керек деп мәлімдеді; Терамен оларға қарсы халық қозғалысын бастауы мүмкін деп қорқып, Критий және Отыздың басшылары жаңа үкіметте серіктес болатын 3000 адамның тізімін жасады. Терамен бұл сан әлі де аз деп қарсылық білдірген кезде, басшылар әскери тексеру ұйымдастырды, содан кейін азаматтарға қаруларын үйіп қоюға бұйрық берілді; Спарта гарнизонының көмегімен олигархтар 3000-ға жататын қарудан басқа барлық қаруды тәркіледі. Бұл жағдайдан кейін тағы да үлкен заңсыздықтар басталды. Спарта гарнизонының жалақысын төлеу үшін Критий және басшылар Отыздың әрқайсысына метикті немесе шетелдік тұрғынды тұтқындап, өлімге кесіп, оның мүлкін тәркілеуді бұйырды. Терамен бұл әрекетті демократияның ең жаман шектен тыс әрекеттерінен де жаман деп айыптап, бұйрықты орындаудан бас тартты. Осы оқиғалардың салдарынан Критий және оның одақтастары Терамен өз билігіне төзімсіз қауіп төндіргенін анықтады. Осыған сәйкес, 3000 адам жиналған жиналыста Критий Тераменді туған сатқын ретінде айыптады, әрқашан саяси адалдығын сәттің тиімділігімен ауыстыруға дайын. Ол оны «котурнус» деген лақап атпен атады, бұл сахнада киілетін аяқ киімге сәйкес келетін аяқ киім; Терамен, ол өзінің жеке мүддесін қанағаттандыруға тырысып, демократиялық немесе олигархиялық мақсатқа қызмет етуге дайын екенін жариялады. Терамен өзінің саясаты ешқашан тұрақсыз болған жоқ деп жалынды жауап берді. Ол әрқашан, ол талап етті, орташа саясатты жақтады, тым демократиялық емес, тым олигархиялық емес, және мемлекет үшін тиімді қызмет ете алатын, гоплит мәртебесіне немесе одан жоғары адамдардан тұратын үкімет идеалына адал болды. Бұл сөз тыңдаушыларға қатты әсер етті, және Критий егер сот ісі дауыс беруге берілсе, Терамен ақталатынын көрді. Осылайша, Отызбен ақылдасқаннан кейін, Критий пышақ ұстаған кісілеріне сахнаға шығып, тыңдаушылар алдында тізімге тұруды бұйырды да, Тераменнің атын 3000-ның тізімінен алып тастап, оны сотқа тартуға тыйым салды. Терамен қасында орналасқан құрбандық тасының басына қақпанмен шығып, жиналғандарды оны өлтіруге жол бермеуге шақырды, бірақ пайдасыз болды. Түрме сақшылары, он бір адам кіріп, оны сүйреп алып, оны құмыраның тостағаннан ішуге мәжбүр етті. Терамен сусынды ішіп, сүйікті адамына тост айтып, «Менің сүйікті Критийдің денсаулығына!» деп дауыстап, қалдығын жерге лақтырып тастады.

Тарихнама

Терменнің өмірі даулы болды, ал оның өлімі оның іс-әрекеттерін түсіндіруге байланысты күресті тоқтатпады. Оның өлімінен кейінгі жылдары, демократия жаңадан қалпына келтірілгенде, бұрынғы серіктестері сотталушыларға қарсы қорғаныс шараларын қабылдағанда оның беделі пікір тудырды. (Отыздың үкіметі 403 жылға дейін ғана созылды.) Демократияға көзқарасы жақын афиналық сот алдында өзін қорғағанда, Тераменнің бұрынғы серіктестері өздерін ақтау үшін оның іс-әрекеттерін Тераменмен байланыстырып, оны афиналық демократияның адал жақтасы ретінде көрсетуге тырысты. Мұндай мысалдар Диодор Сицилийдің тарихтарында және 1960 жылдары табылған «Терамен папирусы» атты фрагментті жұмыста кездеседі. Мұндай бейнелеуге қарсы шабуылдың мысалын Лисийдің «Эратостенге қарсы» және «Агоратусқа қарсы» сөздерінде табуға болады; онда Терамен сатқын және жеке мүддесін ойлайтын, афиналықтардың мүддесіне зиян келтірген адам ретінде сипатталады. Ксенофонт шығармасының басында оған ұқсас жаулық көзқарас білдіреді, бірақ «Геллениканың» екінші кітабындағы хронологиялық үзілістен кейін көзқарасын өзгерткен сияқты. Оның Отыз Тиранның билігі кезінде Тераменді бейнелеуі ертерек жылдарға қарағанда жақсырақ. Аристотель өзінің «Афиналықтардың Конституциясында» Тераменді орташа және үлгілі азамат ретінде көрсетеді. Тарихшылар осы есептің шығу тегін талқылайды, кейбіреулері оны б.з.д. IV ғасырындағы орталық «Терамендік» партияның үгітінің нәтижесі деп санайды, ал басқалары, мысалы, Филипп Хардинг, мұндай дәстүрдің бар екенін көрмейді және Аристотельдің Тераменге қатысты көзқарасы оның жеке қайта қарастыруының нәтижесі деп санайды. Диодор Сицилий, Цезарь дәуірінде өмір сүрген тарихшы, Терамен туралы жағымсыз емес пікір білдіреді, бұл танымал тарихшы Эфоростан алынған болуы мүмкін, ол Тераменнің шәкірті болған Изократтан білім алған. Тераменнің беделі 19 ғасырдан бері күрт өзгерді, онда Ксенофонт пен Лисийдің жағымсыз есептері қабылданды және Терамен бас тартқан адам ретінде айыпталды, Аргинуса шайқасынан кейін генералдардың өліміне себепкер болды деп есептелді. 1890 жылы Аристотельдің «Афиналықтардың Конституциясының» табылуы Тераменнің кейіпкерін бағалаудағы бұл тенденцияны өзгертті, ал Диодордың Аргинуса шайқасы туралы есебі 1970 жылдары Антоний Эндрюс Ксенофонттың есебін жолдан шығарғаннан бері ғалымдар тарапынан жоғары бағаланды. Диодордың Тераменнің соңғы сәттерін егжей-тегжейлі баяндауы сияқты мелодрамалық бөлімдері әлі де ескерілмейді, бірақ ол қазір көптеген мәселелерде, әсіресе Аргинуса шайқасы бойынша артықшылыққа ие. Аристофан «Құрбақтарда» Тераменнің қиын жағдайлардан шығу қабілетімен әстездеседі, бірақ Аргинусадан кейінгі оқиғалардағы рөлі үшін айыпталатын саясаткерге күтілетін қатал сынды білдірмейді. Қазіргі заманғы ғалымдар мұнда Тераменнің өз заманында қабылдануын көрсетеді. Лисий, осы арада, Тераменге көптеген жағдайларда аяусыз шабуыл жасаған, Аргинусадан кейінгі жағдай туралы жағымсыз ештеңе айтпайды. Жақындағы зерттеулерде Тераменнің ополчендерге негізделген кең олигархия идеясына берілген орташа көзқарасы қабылданды. Дональд Каган оның туралы: «Оның бүкіл мансабы оның патриот және шынайы орташа адам екенін көрсетеді, ол билікті ополчендер класына беретін конституцияға, демократия болсын немесе кең ауқымды олигархия болсын, шын жүректен берілген» дейді, ал Джон Файн «орталық жолды ұстанатын көптеген адамдар сияқты, оны екі саяси полюстің екеуі де жек көрді» деп атап өтеді. 5000-ның конституциясы оның саяси шедеврі ретінде танылады. 404 жылы модератизмге қарай өзгеріс әрекеті тікелей оның өліміне әкелді. Оның өлімі драмалық оқиғаға толы болды және Тераменнің соңғы сәттері туралы әңгіме классикалық тарихнамада көп рет қайталанды. «Терамен тиранға қарсы тұрып өлгендіктен, оны идеалға айналдыру оңай», - деп жазады Джон Файн. Өлгеннен бері мыңжылдықтар бойы Терамен идеалдандырылды және қорланды. Оның жеті жылдық қысқа мансабы, Пелопоннес соғысының соңғы жылдарындағы барлық даулы мәселелерге қатысқандықтан, сан алуан түсіндірмелерге ұшырады. Оның мансабын сипаттайтын қазіргі заманғы айтыс-тартыстардан күрделі тұлғаның сұлбасы пайда болды, ол 5 ғасырдың аяғындағы афиналық саяси аренаның хаосы арқылы қауіпті жолмен өтті. Ежелгі заманнан бастап қазіргі уақытқа дейінгі тарихшылар одан да нақты портреттер ұсынғанмен, бұл сұлбадан басқа ештеңе белгілі болмайды.

Қазіргі заманғы дереккөздер

Андреус, А. «Аргиносай сот ісі», Феникс, 28-том, № 1 (1974 жылғы көктем) 112–122 беттер.
Файн, Джон В. А. Ежелгі гректер: сын тұрғысынан қарағандағы тарих (Гарвард университетінің баспасы, 1983).
Хардинг, Филипп. «Терамен туралы миф», Феникс, 28-том, № 1 (1974 жылғы көктем) 101–111 беттер.
Хорнблауэр, Саймон. Грек әлемі б.з.д. 479–323 жж. (Рутледж, 1991).
Каган, Дональд. Пелопоннес соғысы (Penguin Books, 2003).
Кини, Джон Дж. «Аристотельдің Терамен бейнесінің дереккөзі/үлгісі». «Классикалық журнал», 75-том, № 1 (қазан–қараша, 1979) 40–41 беттер.
Перрин, Бернадотт. «Тераменнің абыройын қалпына келтіру», The American Historical Review, 9-том, № 4 (1904 жылғы шілде) 649–669 беттер.