Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құбылысты аспап – тағы бір аспап
String Instrument
another instrument
Тар (تار сөзінен) – ұзын мойынды, иілген корпустық аспаптар тобына жататын, Иран, Әзірбайжан, Өзбекстан, Армения, Грузия, Тәжікстан (Иран үстірті), Түркия және Кавказ және Орталық Азия аймақтарына жақын орналасқан көптеген мәдениеттер мен елдерде қолданылатын аспап. Тардың көне және толық атауы – чахартар немесе чартар (چارتار немесе چهارتار), парсы тілінде "төрт ішек" деген мағынаны білдіреді (чахар көбінесе чар деп қысқартылады). Бұл парсы тілінде сөйлейтін аймақтардағы лютняларды бастапқыда қолданылған ішектер саны бойынша ажырату дәстүріне сәйкес келеді. Чартардан басқа, оларға дотар (دوتار, "екі ішек"), сетар (سه تار, "үш ішек"), панчтар (پنج تار, "бес ішек") және шаштар немесе шештар (شش تار, "алты ішек") жатады. Ол 18 ғасырда қазіргі дыбыс диапазонына бейімделді және содан бері Иран мен Кавказдағы ең маңызды музыкалық аспаптардың бірі болып табылады, әсіресе парсы музыкасында, ал әзербайжан музыкасында әзербайжан тары қолданылады. Бұл аспап радифтер мен муғамдар үшін ең қажетті аспап болып саналады.
The tar (from تار) is a long necked, waisted lute family instrument, used by many cultures and countries including Iran, Azerbaijan, Uzbekistan, Armenia, Georgia, Tajikistan (Iranian Plateau), Turkey, and others near the Caucasus and Central Asia regions. The older and more complete name of the tār is čahārtār or čārtār (چارتار or چهارتار), meaning in Persian "four string", (čahār frequently being shorted to čār). This is in accordance with a practice common in Persian speaking areas of distinguishing lutes on the basis of the number of strings originally employed. Beside the čārtār, these include the dotār (دوتار, “two string”), setār (سهتار, “three string”), pančtār (پنجتار “five string”), and šaštār or šeštār (ششتار “six string”). It was revised into its current sound range in the 18th century and has since remained one of the most important musical instruments in Iran and the Caucasus, particularly in Persian music, while Azerbaijani music uses the Azerbaijani tar. It is the favoured instrument for radifs and mughams.
Физикалық сипаттамалары
Ең оңай танылатын ерекшелігі – екі қап тәрізді, жиде ағашынан қашалған, үстін жұқа мембрана жабатын корпусы. Персия тарының мембранасы соғымдық қой терісінен, ал Әзербайжан (немесе Кавказ) тарының мембранасы сиырдың жүрек қабығынан жасалады. Пердесінде 25-28 рет реттелетін ішектерден жасалған таспалар бар. Персия тарында үш жұптық ішек жиыны және шамамен екі жарым октава диапазоны бар. Кавказ тарында бес жұптан тұратын 11 ішек және бас дыбысы бар. Ұзын және тар мойнының жазық пердесі мембранамен бір деңгейде болып, әртүрлі өлшемдегі алты/11 ағаш құбырлармен жабдықталған күрделі құбыр қорабымен аяқталады, бұл оның сәндік көрінісін күшейтеді.
The most easily identifiable feature is the double bowl shaped body carved from mulberry wood, with a thin membrane covering the top. The membrane is of stretched lamb skin in the Persian tar, or the pericardium of an ox in the Azerbaijani (or Caucasian) tar. The fingerboard has twenty five to twenty eight adjustable gut frets. The Persian tar has three double courses of strings and a range of about two and one half octaves. The Caucasian tar has 11 strings in five paired courses plus a bass drone. The long and narrow neck has a flat fingerboard running level to the membrane and ends in an elaborate pegbox with six/11 wooden tuning pegs of different dimensions, adding to the decorative effect.
Парсы қайырының сымдары
Оның үш қатары қос "шырқырағыш" ішектері бар (әр жұп бірдей дыбыспен күйленді: алғашқы екі қатар қара болаттан, үшіншісі мыс сыммен оралған), олар тұбір, бесінші, октава (C, G, C) ретінде күйленді, сондай-ақ бір "ұшатын" бас ішегі (мыс сыммен оралған және G дыбысына күйленді, ортаңғы "шырқырағыш" қатардан бір октава төмен) тақтадан тысқары өтеді және яғалдың созылмалы бөлігінен өтеді. Әр ішектің жеке күйлендіргіші бар және олар жеке-жеке күйлендіріледі. Парсы тары бұрын бес ішегі болған. Дарвиш хан тарына алтыншы ішекті қосты. Бұл ішек бүгінгі Иран тарының бесінші ішегі.
It has three courses of double "singing" strings (each pair tuned in unison: the first two courses in plain steel, the third in wound copper), that are tuned root, fifth, octave (C, G, C), plus one "flying" bass string (wound in copper and tuned to G, an octave lower than the singing middle course) that runs outside the fingerboard and passes over an extension of the nut. Every String has its own tuning peg and are tuned independently. The Persian tar used to have five strings. The sixth string was added to the tar by Darvish Khan. This string is today's fifth string of the Iranian tar.
Ойын түрлері
Аспап көкірекке жақын ұсталып, дене ортасында парсы/әзербайжан тілінде мезраб/мизраб деп аталатын кішкентай мыс тілшемен тартылады. Ол оң қолда ұсталып, жоғары (алт) және төмен (üst) тартылыстармен, сондай-ақ екі бағыттағы шағын дірілдермен қолданылады. Ал ноталар сол қолдың саусақтарымен таңдалады, кейде ноталар блюз гитарасындағыдай саусақтың қозғалысымен өзгертіледі. Тартылмаған нотаны, тартылған бас нотаның үстіне діріл ретінде қосу әзербайжан тілінде "лал бармақ" деп аталады – сөзбе-сөз "үндетілмеген саусақ". Ал, осыған ұқсас эффект "жирмаг" деп аталады, ол саусақ тырнағымен ішекті шабу арқылы қол жеткізіледі. Бұл көбірек әсер ететін, "сызылу" сияқты дыбыс береді.
The instrument is held high on the breast, plucked at the centre of the body using a small brass plectrum known in Persian/Azerbaijani as a mezrab/mizrab. That is held in the right hand and used in a combination of upstrokes (alt) and downstrokes (üst) along with occasional tremolos in both directions. Meanwhile the notes are selected by the placing of the fingers of the left hand, with notes sometimes bent by a motion of the placed finger as in blues guitar. The addition of an un plucked note as a trill on top of the plucked bass note is known in Azerbaijani as lal barmaq – literally “muted finger”., while a somewhat similar effect called jirmag is achieved by using the fingernail to strike the string. This gives a more poignant 'scratching' sound.
Әзірбайжандық қышқыл
Әзірбайжан тары – немесе Кавказ, Кавказдық немесе "11 ішекті тары" – парсы тарынан пішіні шамалы өзгеше, 1870 жылдар шамасында Садиджан жасаған ұқсас аспап. Оның құрылымы ерекше және көбірек ішектер қолданылады. Әзірбайжан тарында бір жағында, биік тіреуіште, қосымша бас ішегі бар, және әдетте екі еселенген резонанстық ішегі болады, олар мойынның ортасындағы кішкентай металл тіреуіштер арқылы бекітіледі. Бұл ішектер көпірдің үстіндегі негізгі ішектерге жақын орналасқан және үнді ситарының ырғақ ішектері сияқты, ішек ұстағышына және аспап корпусының жиегіне бекітілген. Жалпы, Әзірбайжан тарында 11 ойналатын ішек және 17 тон бар. Ол Әзірбайжанның ұлттық аспабы саналады. "Иран энциклопедиясына" сәйкес, Әзірбайжан өнер музыкасы Кавказдың басқа да аймақтарында, негізінен муғам репертуарын және оған байланысты аспаптарды (қаманча және тар сияқты) қабылдаған армяндар арасында орындалады. Әзірбайжанның бір qəpik монетасының (2006 жылдан бері айналымда) артқы жағында және бір манат банкнотасының (2006 жылдан бері айналымда) алдыңғы жағында тар бейнеленген. 2012 жылы Әзірбайжандағы тардың жасалуы, дәстүрі және орындалу өнері ЮНЕСКО-ның Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасы тізіміне енгізілді.
The Azerbaijani tar—or the Caucasus, Caucasian or the "11 string tar"—is a related instrument with a slightly differing shape from the Persian tar, and was developed from around 1870 by Sadigjan. It has a different build and utilizes more strings. The Azerbaijani tar features one extra bass string on the side, on a raised nut, and usually has two doubled resonance strings, held via small metal nuts halfway down the neck. These strings are all placed next to the main strings over the bridge and are fixed to a string holder and the edge of the body, somewhat like the Indian sitar's rhythm strings. Overall, the Azerbaijani tar has 11 playing strings and 17 tones. It is considered the national instrument of Azerbaijan. According to the Encyclopædia Iranica, Azeri art music is also performed in other regions of the Caucasus, mainly among Armenians who have adopted the mugham repertoire and its associated instruments (such as the kamancheh and tar). A tar is depicted on the reverse side of the Azerbaijani one qəpik coin (minted since 2006) and on the obverse of the Azerbaijani one manat banknote (also issued since 2006). In 2012, the craftsmanship, tradition and performance of the tar in Azerbaijan was added to UNESCO's Intangible Cultural Heritage of Humanity list.
Музыка терапиясы
Қобыздың (тардың) әуендері бас ауруы, ұйқысыздық, қайғы және жүйке мен бұлшықет спазмдарын емдеуге пайдалы деп есептелген. Осы аспапты тыңдаған адам тыныш, философиялық көңіл күйге еніп, өмір туралы ойға келетініне сенген. Оның салтанатты әуендері адамды релаксацияға түсіріп, ұйықтауға көмектеседі деп ойлаған. "Қабуснама" авторы (11 ғасыр) музыкалық әуендерді (парде) таңдағанда тыңдаушының мізгілдігін (темпераментін) ескеруді ұсынады (Төрт темпераментке қараңыз). Ол төменгі ырғақты әуендердің (бам) холериктік және флегматик мізгілді адамдарға тиімді, ал жоғары ырғақты әуендердің (зиер) холерик немесе меланхолик мізгілді адамдарға көмектесетінін айтқан.
The melodies performed on tar were considered useful for headache, insomnia and melancholy, as well as for eliminating nervous and muscle spasms. Listening to this instrument was believed to induce a quiet and philosophical mood, compelling the listener to reflect upon life. Its solemn melodies were thought to cause a person to relax and fall asleep. The author of Qabusnameh (11th century) recommends that when selecting musical tones (pardeh), to take into account the temperament of the listener (see Four temperaments). He suggested that lower pitched tones (bam) were effective for persons of sanguine and phlegmatic temperaments, while higher pitched tones (zeer) were helpful for those who were identified with a choleric temperament or melancholic temperament.
Қазіргі заманғы музыкада қолдану
Қайың Джефф Уэйннің "Әлемдер соғысының" музыкалық нұсқасындағы "Хорселл Коммон және жылу сәулесі" бөлімінде маңызды рөл атқарады. Джордж Фентон түпнұсқа альбомда қайыңды орындады, ал Гатан Шурерді 2006 жылғы өндірістің DVD-сінде ойнаған жерін көруге болады.
The tar features prominently in Jeff Wayne's Musical Version of The War of the Worlds, in the section "Horsell Common and the Heat Ray". George Fenton played tar on the original album, and Gaetan Schurrer can be seen playing one on the DVD of the 2006 production.