Чоға Занбил: ежелгі Элам қаласының құрылысы

Кіріспе

Хузестан провинциясындағы ежелгі Эламит кешені, Иран – осы атаумен жақын орналасқан қазіргі ауыл.

Чоға Занбил (сондай-ақ Чого Занбил және Чого Занбил) (چغازنبيل; Эламит: Ал Унтас Напириса, кейін Дур Унташ) – Иранның Хузестан провинциясындағы ежелгі Эламит кешені. Бұл Месопотамиядан тыс жерлерде сақталған сирек зиггураттардың бірі. Ол Суза қаласының оңтүстік-шығысында және Ахваздың солтүстігінде орналасқан. Қаланың құрылыс мерзімі Унташ Напиришаның билік ету кезеңінің хронологиясындағы белгісіздіктерге байланысты нақты белгілі емес, бірақ б.з.д. 14 немесе 13 ғасырға жатады деп есептеледі. Көбінесе 1250 жыл деп қарастырылады. Қазіргі таңда қаланың Неоассириялық билеуші Ашурбанипалдың шамамен б.з.д. 645 жылы, Эламит астанасы Сусамен бірге қиратылғаны айтылады, алайда кейбір зерттеушілер оның пайдалануы б.з.д. 12 ғасырдың соңында тоқтағанын көрсетеді. 1979 жылы Чоға Занбил ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген Иранның алғашқы нысаны болды.

Тарих және этимология

Елам тілі – оқшауланған тіл. Чогха Занбил әдетте «сала үйіндісі» деп аударылады. Ол шамамен б.з.д. 1250 жылы патша Унташ Напириша ұлы құдай Иншушинак құрметіне салған. Оның бастапқы атауы Дур Унташ, яғни «Унташ қаласы» дегенді білдіреді, бірақ дін қызметкерлері мен қызметшілерден басқа онда көп адам тұрған жоқ деп есептеледі. Кешенді қаланың негізгі аймақтарын белгілейтін үш концентрлі қабырға қорғайды. Жазуларда сыртқы қабырғада жеті қақпа болғаны белгілі, олардың тек 2-сі ғана табылған. Ортаңғы қабырғада төрт қақпа болды, ал сыртқы және ортаңғы қабырғалар арасында Эламның бас құдайы Напириша және Иншушинакқа арналған ортақ ғибадатхана орналасқан. Ортаңғы аймақта басқа құдайларға арналған он бір ғибадатхана бар. Олардың ішінде Набу, Адад, Шала, Инанна, Нинегал, Хумбан, Шиамут, Пиникир, Манзат және Нуска бар. Зигураттың солтүстік-шығысында Элам құдайлары Исникараб (Ишмекараб) және Кириришаға арналған киелі орындар да бар. Кірпіш жазуда құдай Нахунтеге арналған алтын мүсін туралы айтылған. Жиырма екі ғибадатханаға қатысты кірпіш жазулар табылған, бірақ олардың шамамен жартысы ғана анықталған. Сыртқы аймақта патша сарайлары және бес жер асты патша қабірі бар жерлеу сарайы орналасқан. Сауда және тұрғын үй аймақтарын қамтитын құрылыс Унташ Напиришаның өлімінен кейін де көптеген құрылыс кезеңдерімен жалғасты, және шамамен б.з.д. 645 жылы Ассирия патшасы Ашшурбанипал бұл жерді қиратқанға дейін пайдаланылып келді. Кейбір ғалымдар Чогха Занбилдегі көптеген ғибадатханалар мен киелі орындарға сүйене отырып, Унташ Напириша таулы және жазық Еламның құдайларын біріктіретін жаңа діни орталық құруға тырысқан (мүмкін, Сузаны алмастыру мақсатында) деп болжайды. Зигураттың бастапқы өлшемдері әр қабырғасы үшін және биіктігі шамамен бес деңгейде болған, ал жоғары жағында ғибадатхана орналасқан. Бүкіл кешеннің негізгі құрылыс материалы – саз кірпіш. Зигурат пісірілген кірпіштермен қапталған, олардың кейбіреулерінде Элам және Аккад тілдерінде құдайлардың есімдері жазылған клинописьтер бар. Қазір зигураттың биіктігі болжамды бастапқы биіктігінің жартысынан да аз, бірақ оның сақталу деңгейі беспрецедентті.

The Elamite language is a language isolate Chogha Zanbil is typically translated as 'basket mound.' It was built about 1250 BC by the king Untash Napirisha, mainly to honor the great god Inshushinak. Its original name was Dur Untash, which means 'town of Untash', but it is unlikely that many people, besides priests and servants, ever lived there. The complex is protected by three concentric walls which define the main areas of the town. It is known from inscriptions that the outer wall had seven gates, of which only 2 have been found. The middle wall had four gates and between the outer and middle walls was a shared temple dedicated to the chief Elamite god Napirisha and to Inshushinak. The middle area holds eleven temples for other gods. These included Nabu, Adad, Shala, Inanna, Ninegal, Humban, Shiamut, Pinikir, Manzat, and Nuska. There are also sanctuaries northeast of the ziggurat for the Elamite deities Isniqarab (Ishmekarab) and Kiririsha. A brick inscription mentioned a golden statue dedicated to the god Nahhunte. Brick inscriptions referring to twenty two temples have been found but only about half of those have been located. In the outer area are royal palaces, a funerary palace containing five subterranean royal tombs. Construction at the site, which included commercial and residential areas, continued after Untash Napirisha's death with numerous building phases and continued to be occupied until it was destroyed by the Assyrian king Ashurbanipal in about 645 BC. Some scholars speculate, based on the large number of temples and sanctuaries at Chogha Zanbil, that Untash Napirisha attempted to create a new religious center (possibly intended to replace Susa) which would unite the gods of both highland and lowland Elam at one site. The ziggurat originally measured on each side and about in height, in five levels, and was crowned with a temple. Mud brick was the basic material of the whole ensemble. The ziggurat was given a facing of baked bricks, a number of which have cuneiform characters giving the names of deities in the Elamite and Akkadian languages. Though the ziggurat now stands only high, less than half its estimated original height, its state of preservation is unsurpassed.

Археология

96 гектар аумақты алып жатқан бұл жерді аймақта мұнай барлау жұмыстарымен айналысқан геолог жазбалы кірпішті тауып ашқан. Ол кірпішті сол кезде Суза қаласындағы қазба жұмыстарында болған археологтарға тапсырды. Кірпіштегі жазуда "Унташ Гал" есімді бір адамның қасиетті қала салғаны туралы мәлімет болған. Чоға Занбилді француз археологиялық миссиясының өкілі Роман Гиршман 1951-1962 жылдар аралығында алты маусым (барлығы 21 ай) бойы қазып зерттеді. Қазба жұмысы барысында 100-125 жұмысшыдан тұратын бригада 100 мың текше метрге жуық қиындыларды шығарды. Қазба жұмыстары нәтижесінде ғибадатханалар мен аулалары бар қасиетті аймақты қоршаған 1300 шаршы метрлік төртбұрышты қабырға ашылды. Оның ортасында бес қабаттан тұратын зигкурат орналасқан, мұнараның бұрыштары әлемнің төрт бағытына қаратылған. Зигкураттың әр 11-ші қабатындағы кірпіштерге жазулар салынған. Мұнараның төрт жағына үлкен қақпалар орнатылған, олардың үшеуі екінші деңгейге, ал біреуі – оңтүстік-батыс жағындағы – бесінші және ең жоғары деңгейге шығатын баспалдақтармен жабдықталған. Әр қақпаның алдында, көк түсті жылтыр керамикадан жасалған және Иншушинак құдайына арналған жазуы бар, адамның жартылай мөлшеріндегі мүсіндер қойылған. Қазба жұмыстары көрсеткендей, зигкурат екі кезеңде салынған: алдымен екінші деңгейге дейін, екі ғибадатханамен, содан кейін бесінші деңгейге дейін. Ғибадатханалардың бірінен ақ және қара шыны плиткалар табылған. Ауладағы бөлмелердің астынан бес қабір анықталған. Бірінші қабір пайдаланылмаған, бесінші қабір ежелгі заманда тоналған, екінші қабірде басқа жерде өртеліп, жартылай күйген бес адамның сүйектері табылды, ал төртінші қабірде 40-60 жас аралығындағы ересек әйелдің денесі және оның қабірлік заттары табылған. Сан алуан жазулы кірпіштер табылған (барлығы 5257 кірпіш, олардың көпшілігі элам тілінде, ал 67-сі аккад тілінде). Бір кірпіште былай деп жазылған: "Мен, Аншан және Сузаның патшасы Хумбануменаның ұлы Унташ Напириша, өмірімнің мәңгілік гүлденуін тілеп, өркендеген әулетімнің жойылуына жол бермеу үшін, пісірілген кірпіштен ғибадатхана және жылтыр кірпіштен киелі орын салдым; Мен оны Сиян кукының Иншушинақына сыйға бердім және ғибадатхана мұнарасын тұрғыздым. Мен жасаған еңбек пен сыйлық Иншушинакқа қабыл болсын!" Соңғы кезде бұл жерді Бехзад Мофиди Насрабди 1999, 2002, 2004 және 2005 жылдары зерттеген. Бұл зерттеулерге Киль университетінің 35 гектарлық аумақты магнетометрмен зерттеуі де кірді.

The site, measuring 96 hectares in area, was originally discovered by a geologist doing oil exploration in the area. He found an inscribed brick and, being an amateur archaeologist, took it to excavators then working at the site of Susa. The inscription described the building of a sacred city by one "Untash Gal". Chogha Zanbil was excavated in six seasons (a total of 21 months) between 1951 and 1962 by Roman Ghirshman with the French Archeological Mission. Almost 100,000 cubic yards of debris were removed in the process, using a crew of 100 to 125 workers at a time. Excavations exposed a quadrangle 1300 square foot wall enclosed sacred area with temples and courtyards. The five stage ziggurat stood at its center, with the corners oriented to the cardinal points. Every 11th level of bricks in the ziggurat was inscribed. Large gates were built into the four sides with three having stairs to the 2nd level and one, the southwest, to the 5th and highest level. At each gate there were half life sized statues, one, of blue glazed terracotta with an inscription dedicated to the god Inshushinak. Excavation showed that the ziggurat was built in two phases, to the 2nd level first, with two temples, then subsequently to the 5th level. In one of the temples white and black glass tiles were found. Five tombs were found under rooms in the courtyard. Tomb 1 was apparently never used, Tomb V was robbed out in antiquity, Tomb II contained partially burned remains of five individuals (cremated elsewhere), and Tomb IV, completely undisturbed, contained an adult female between 40–60 years old accompanied by grave goods. A number of inscribed bricks were found (5257 in total with most in Elamite but with 67 in Akkadian). One read:
"I, Untaš Napiriša, son of Humbanumena, king of Anšan and of Susa, anxious for my life to be continually prosperous, so that I may noy be granted the extinction of my prosperous lineage, a temple of baked bricks and a sanctuary of glazed bricks I built; I gave it to Inšušinak of the Siyan kuk and I a temple tower erected. May what I made and toiled for, as a gift on my behalf, be acceptable to Inšušinak!" Most recently the site was excavated by Behzad Mofidi Nasrabadi in 1999, 2002, 2004, and 2005. This included a 35 hectare magnetometer survey by the University of Kiel

Қауіптер

Әлемдік сұраныстың өсуіне байланысты мұнай барлау, мұнай қоры табу мақсатымен түрлі сейсмикалық сынақтар жүргізілгендіктен, қазбаның негізіне қауіп төндіреді. Мұнайды қазу жұмыстары зиккураттан жақын жерде, тіпті оның қасына дейін жеткен.