Украина Ұлттық Банкінің тарихы мен қызметі

Кіріспе

Украинаның Ұлттық банкі (Національний банк України) немесе НБУ – Украинаның орталық банкі, елдің ақша айналымы саласындағы бірыңғай мемлекеттік саясатты жүзеге асыратын мемлекеттік орган, соның ішінде ұлттық валюта бірлігі – гривняны нығайтуды да қамтиды. Украинаның Ұлттық банкінде 12 000-нан астам адам жұмыс істейді, бұл оны елдегі жетекші банктердің біріне айналдырады. Ол Украина Конституциясының және Украина заңдарының негізінде мемлекеттік және коммерциялық банктердің қызметін, функцияларын және құқықтық мәртебесін реттейді және қадағалайды.

Тарих

Украинадағы банк ісінің тарихы 1918 жылға дейін жетеді, 1917 жылдың 22 желтоқсанында Украинаның Орталық Радасы «Ресей мемлекеттік банкінің Киев кеңсесін Украина мемлекеттік банкіне айналдыру туралы» заң қабылдады. Заң бұрынғы мемлекеттік банк, Нобельдік жер банкі және шаруалар жер банкінің барлық кеңселерін біріктірді. Сонымен қатар, 1917 жылдың 14 желтоқсанында Украинаның Орталық Атқару комитеті банктерді ұлттандыру туралы қаулы қабылдады. 1918 жылдың 5 қаңтарында Украина мемлекеттік банкі өз ақшасын шығара бастады. 1918 жылдың 10 тамызында Украина мемлекеттік банкі туралы жарғыға қол қойылды. 1918 жылдың 23 тамызында Мемлекеттік жер банкі құрылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Украинаны жаңа ресейлік режим – большевиктер басып алды. Большевиктік Ресей кез келген қаржы институттарын қолдануды тоқтатқан «Соғыс коммунизмі» заңын қабылдады. Алайда, 1921 жылы Украинада Ресей КФСР-ның мемлекеттік банктері құрыла бастады, олар кейіннен КСРО Орталық банкі болып өзгертілді. 1980-жылдары, Кеңес Одағының ыдырауына дейін және «Перестройка» кезінде Украина Ұлттық банкі КСРО Орталық банкінің республикалық филиалы болды, сонымен қатар әртүрлі мәртебедегі бірқатар банктер тіркелді. Министрлік мәртебесі бар 15-тен астам банк, мемлекеттік/кооперативтік мекемелердің 20-дан астам банкі, Украинадағы Мәскеу банктері, мемлекеттік мәртебесі бар банктер болды. Ресми түрде Украина Ұлттық банкі 1991 жылдың басынан бастап Украинаның Орталық банкі ретінде жұмыс істеді. Көптеген жаңа тәуелсіз елдердің институттары сияқты, ол 1990-жылдары ауыр қаржылық қиындықтарға тап болды, бұл ұзаққа созылған гиперинфляцияға әкелді. 1991 жылдың 20 наурызында Украинаның Жоғарғы Радасы (парламенті) 1 мамырда күшіне енген «Банктер және банк қызметі туралы» қаулыны қабылдады. Қаулыда Украина КСР-і Украина Республикасы Банкінің, КСРО Мемлекеттік Банкінің (кейін Украина Ұлттық Банкі), КСРО Мемлекеттік Коммерциялық Өнеркәсіптік Құрылыс Банкінің «Укрпромбудбанк», КСРО Жинақ Банкінің Украина Республикасы Банкі, КСРО Сыртқыэкономикалық банкінің Украина Республикасы Банкі, сондай-ақ КСРО Мемлекеттік Банкінің Украина Республикасы Ақшамен қамту департаменті Украина КСР-інің меншігі деп жарияланды. 2022 жылдың ақпан айының соңында/наурыз айының басында, 2022 жылдың 24 ақпанында әскери жағдай жарияланғаннан кейін, Украина Ұлттық банкі Украинаның Ресейдің басқындығына жауап ретінде (ішкі және халықаралық) қайырымдылықтарды қабылдау үшін екі жеке шот құрып, насихаттауға батылдық танытты: біреуі Украинаның қарулы күштерін қолдау үшін, екіншісі – халыққа гуманитарлық көмек көрсету үшін. 2022 жылдың 5 наурызында ҰБУ әскери және гуманитарлық көмек үшін «10 миллиард гривнен астам» (шамамен 350 миллион АҚШ доллары) жинағанын хабарлады.

Banking in Ukraine traces its history back to 1918 when on 22 December 1917, the Central Council of Ukraine adopted a law "On the transformation of the Kyiv office of the Russian State Bank into the Ukrainian State Bank". The law united all offices of the former State bank, Noble Land Bank, and Peasant Land Bank. At the same time there existed a decree of the Central Executive Committee of Ukraine about the nationalization of banks from 14 December 1917. On 5 January 1918, the Ukrainian State Bank started to issue its own money. On 10 August 1918, a statute was signed on the Ukrainian State Bank. On 23 August 1918, the State Land Bank was established. At the end of World War I, Ukraine was occupied by a new Russian regime – the Bolsheviks. Bolshevist Russia adopted the law of War Communism which discontinued the use of any financial institutions. However, in 1921 State Banks of the Russian SFSR started to be established across Ukraine, which were later transformed into the Central Bank of the USSR. In the 1980s, before the fall of the Soviet Union and during the time of the perestroika, the National Bank of Ukraine was a republic branch of the Central Bank of the USSR, while there were registered a number of banks with varying status. There were over 15 banks of ministerial status, over 20 banks of state/cooperative institutions, Moscow banks in Ukraine, banks with state status. Officially, the National Bank of Ukraine acted as the Central Bank of Ukraine from early 1991. Like institutions of many newly independent nations, it faced dire financial straits during the 1990s, leading to a prolonged period of hyperinflation. On 20 March 1991, the Verkhovna Rada (parliament) of Ukraine adopted the resolution "On Banks and Banking Activity", which became law on May 1. The resolution declared ownership by the Ukrainian SSR of the Ukrainian Republic Bank of the State Bank of the USSR (later National Bank of Ukraine), the Ukrainian Republic Bank of the State Commercial Industrial Constructional Bank of the USSR "Ukrprombudbank", the Ukrainian Republic Bank of the Savings Bank of the USSR, and the Ukrainian Republic Bank of the ForeignEconomBank of the USSR as well as the Ukrainian Republic Department of Encashment of the State Bank of the USSR. In late February/early March 2022, following the declaration of martial law on 24 February 2022, the National Bank of Ukraine took the extraordinary step of creating and promoting two separate accounts to receive donations (domestic and international) as a response to the Russian invasion of Ukraine: one account to support the Ukrainian military, and the other account to support the general populace with humanitarian assistance. On 5 March 2022, the NBU reported having raised "more than UAH 10 billion" (roughly USD 350 million) for military and humanitarian aid.

Құқықтық мәртебесі мен құрылымы

Украина Ұлттық Банкінің құқықтық мәртебесі және оның ұйымдастырылу және қызмет принциптері Украина Конституциясымен және «Украина Ұлттық Банкі туралы» Украина Заңымен анықталады. Украина Ұлттық Банкі – мемлекеттік мүліктің бір бөлігі болып табылатын, жеке мүлігі бар заңды тұлға. Оның устав капиталы 100 миллион гривнаны құрайды және ол Ұлттық Банктің толық экономикалық құзыретіндегі мемлекеттік мүлік болып табылады. 1996 жылы қабылданған Украина Конституциясының 99-бабына сәйкес, елдің орталық банкінің басты функциясы – ақша бірлігінің, яғни гривнаның (Украинаның ұлттық валютасы) тұрақтылығын қамтамасыз ету. Өзінің басты функциясын орындау үшін Ұлттық Банк банк жүйесінің тұрақтылығын қолдайды және өз құзыреті шегінде баға тұрақтылығын қамтамасыз етеді. «Украина Ұлттық Банкі туралы» Украина Заңына сәйкес, Ұлттық Банк – Украинаның орталық банкі, мемлекеттік басқарудың арнайы орталық органы, ақша айналымы, несие және ақша бірлігін нығайту саласындағы бірыңғай мемлекеттік саясатты жүзеге асыратын эмиссиялық орталық; ол банк жүйесінің жалпы жұмысын үйлестіреді, ақша бірлігінің шетел валюталарына шаққандағы айырбас бағамын анықтайды. Ұлттық Банк банкноттардың түрлерін, номиналдарын, ерекше белгілерін және оларды қорғау жүйесін анықтайды. Украина Ұлттық Банкі алтын және валюта резервтерін жинақтауды, сақтауды және олармен, сондай-ақ банк металдарымен операциялар жүргізуді қамтамасыз етеді. Украина Ұлттық Банкі дисконттық ставканы және басқа да пайыздық ставкаларды белгілеу тәртібін анықтайды, коммерциялық банктерді тіркеуге және банк қызметін лицензиялауға рұқсат береді, коммерциялық банктер мен басқа да қаржы-несие мекемелері үшін резервтік қорлардың нормаларын белгілейді. Украина Ұлттық Банкі заңнамалық бастамалар көтеруге құқылы. Ұлттық Банктің қаулылары www.bank.gov.ua веб-сайтында жарияланғаннан кейін ғана күшіне енеді. Ұлттық Банк туралы заңның 74-бабына сәйкес, Ұлттық Банктің шешімдеріне сот арқылы шағымдануға болады, бірақ соттар шағымдарды қарау кезінде сот шешімі болмаса, қаулыларды тоқтата алмайды. Украина Ұлттық Банкіне Украина Ұлттық Банкінің Төрағасы және оның директориясы басшылық етеді, ал оның функцияларын Украина Ұлттық Банкінің Кеңесі үйлестіреді. Кеңес 15 мүшеден тұрады, оның ішінде Ұлттық Банктің Төрағасы лауазым бойынша кіреді. Кеңестің қалған мүшелері Украина Президенті және Жоғарғы Рада (Украинаның ұлттық Парламенті) тарапынан әрқайсынан жеті мүшеден тең квота бойынша тағайындалады. Кеңестің отырысы кемінде алты мүше қатысқанда заңды болып есептеледі.

The legal status of the National Bank of Ukraine and the principles of its organization and activities are determined by the Constitution of Ukraine and the Law of Ukraine "On the National Bank of Ukraine". The National Bank of Ukraine is a legal entity with separated property, which is the object of the state property. Its authorized capital amounts to UAH 100 million and is the state owned property which is in the full economic competence of the National Bank. According to Article 99 of the Constitution of Ukraine, adopted in 1996, the main function of the country's central bank is to ensure stability of monetary unit – the Hryvnia (Ukrainian's national currency). To carry out its main function, the National Bank shall foster the stability of the banking system and, within its competence, the price stability. According to the Law of Ukraine "On the National Bank of Ukraine", the National Bank is the central bank of Ukraine, a specific central body of the state administration, its issuing center which pursue common state policy in money circulation, credit, strengthening of monetary unit; it coordinates functioning of the banking system in general; determines exchange rate of the monetary unit against foreign currencies. The National Bank determines a kind of bank notes, their denomination, distinctive features and their protection system. The National Bank of Ukraine ensures the accumulation and custody of the gold and currency reserves and the conduction of transactions with them and the banking metals. The National Bank of Ukraine sets up the order of determining a discount rate and other interest rates; it gives permission for commercial banks' registration and licenses banking business; determines the standard of emergency funds for commercial banks and other financial and credit institutions. The National Bank of Ukraine has the power to initiate legislation. Resolutions of the NBU becoming valid just by publishing on their homepage www. bank. gov. ua. Decisions of the NBU may be just appealed at court due to Art.74 of the Law about the National Bank, however, courts may not suspend resolutions during the investigation of appeals, just by court sentences. The National Bank of Ukraine is governed by the Head of the National Bank of Ukraine and its directory, while its functions are coordinated by the Council of the National Bank of Ukraine. The council consists of 15 members including the Head of the National Bank as the ex officio position. The other members of the council are appointed by an equal quota of seven members from the President of Ukraine and the Verkhovna Rada (Ukraine's national parliament). A Council's meeting is valid if at least six members are present.

Функциялар

Украина Конституциясына сәйкес, Украина Ұлттық Банкінің (ҰБ) негізгі функциясы – Украинаның ақша бірлігінің (гривна) тұрақтылығын қамтамасыз ету. Осыны іске асыру үшін Ұлттық банк банк жүйесінің тұрақтылығын күшейтеді және өкілеттігі шегінде баға тұрақтылығын сақтайды. Украина Ұлттық Банкі туралы заңның 51-бабына сәйкес, ҰБ өз қызметі үшін Украина Жоғарғы Радасына (Украина Парламенті), Украина Президентіне және Украина Министрлер Кабинетіне есеп береді. Жағалау компаниялары арқылы меншікке алынған бірнеше ірі банктер бар. Дегенмен, 2016 жылдан бастап барлық банктердің меншік құрылымы, соңғы жеке тұлғаға дейін, Украина Ұлттық Банкіне жариялауға міндетті болды, бұл ҰБ-нің ақшаны жылыстатуға және салықтан қашуға қарсы саясатын күшейту мақсатында жасалды.

Еске алу монеталары

Украинаның Ұлттық Банкі ескерткіш және тағылымдық монеталар мен нумизматикалық өнімдердің кең спектрін ұсынады, олардың басым бөлігі (өндірістің 2/3-і) Ұлттық Банк филиалдары арқылы, ал 1/3-і мемлекеттік банктер (Ощадбанк және Укргазбанк) арқылы сатылады.