Кіріспе

"Юно" операциясы – Норвегиялық науқан барысында Норвегия теңізіне жасалған неміс әскери қимылы, мақсаты – неміс әскеріне одақтастарды солтүстік Норвегиядан ығыстыруға және Нарвикті қайта басып алуға көмектесу. Операцияның ең ірі шайқасы – неміс шайқас кемелері "Шарнхорст" және "Гнейзенау" британдық авиатасымалдағыш кемені және оны қорғаған екі эсминецті батыруы болды. Басқа да шайқастарда бірнеше одақтас кемелері суға батты.

Өмірбаян

Неміс әскери-теңіз флоты (Kriegsmarine) Норвегияға «Весерюбунг» операциясы кезінде шабуыл жасады және көптеген кемелерін жоғалтты. 8 сәуірде британдық эсминец соқтығысынан кейін неміс крейсері «Адмирал Хиппер» құрғақ докта қалды. Неміс линкорлары «Шарнхорст» және «Гнейзенау» 9 сәуірде Лофотен аралы маңындағы шайқаста дауыл мен жарақаттардан зақымданып, құрғақ докқа кірді. «Дойчланд» класындағы екі ауыр крейсердің бірі – «Лютцов» торпедалық шабуылға ұшырап, бірнеше айға істен шықты, ал «Адмирал Шер» неміс крейсері әлі де жөндеуден өтіп жатты. Неміс крейсері «Блюхер», «Адмирал Хиппер» класындағы екі ауыр крейсердің бірі, 9 сәуірде Ослоға шабуыл жасаған норвегтер тарапынан баттырылды. 1940 жылғы 9 сәуірде Норвегияға неміс шабуылынан кейін француз және британ әскерлері орталық Норвегиядағы Намсос жорығын бастады, сондай-ақ солтүстік Норвегиядағы Харстадқа десант түсірді. Мамыр айының соңында одақтастар Норвегияның орталық бөлігінен эвакуацияланды, бірақ солтүстік Норвегиядағы маңызды Нарвик қаласын басып алды. Генерал Эдуард Дитль басқаратын неміс әскерлері Нарвик маңындағы тауларға шегінді, ал Kriegsmarine қолбасшысы адмирал Эрих Радер неміс теңіз күштеріне Норвегияның солтүстігіндегі армияға көмектесуге бұйрық берді. Одақтастардың десантына қарсы тұру үшін ірі кемелер қолда болмады, бірақ мамыр айының соңында жөндеуден өткен «Шарнхорст» және «Гнейзенау» линкорлары, ауыр крейсер «Адмирал Хиппер» және неміс эсминецтері «Z20 Карл Гальстер», «Z10 Ханс Лоди», «Z15 Эрих Штайнбринк» және «Z7 Герман Шёманн» құрамындағы шайқас тобы құрылды. Бұл күш адмирал Вильгельм Маршаллдың басқаруына берілді, ол Дитльге Харстадтағы одақтастардың теңіз базасына шабуыл жасап, Нарвикке қарай жылжыған неміс күштерін қолдау туралы бұйрық алды. Ұдайы операцияларды жүзеге асыру үшін неміс күштері Тронхеймнен әрекет етуі керек еді, онда теңіз базасы құрылған болатын.

Операция

Кемелер 4 маусымда Кильден шығып, Skagerrak арқылы, Норвегия жағалауымен және Арктикаға дейін жоғары жылдамдықпен жүзіп өтті. 6 маусым күні түнде екі эсминец соғыс кемелерінен жанармай алды, ал 7 маусымда адмирал Хиппер және тағы екі эсминец Ян-Майен аралының жанында Дитмаршен май құю кемесінен отын құйды. 7 маусым күні кешке Маршалл Гнейзенау бортында Харстадқа шабуылды ұйымдастыру жөнінде кеңес өткізді. Әуе барлауы конвойлер мен екі авианосецтің батысқа қарай бет алғанын көрсетті, бірақ Харстад туралы мәлімет болмады. Маршалл одақтастардың Норвегияны эвакуациялауы мүмкін деп күдіктенді және Харстадқа шабуылдан бас тартып, конвойлерді жоюға шешім қабылдады. 8 маусымда сағат 05:00-де неміс кемелері конвойлерді іздеу үшін тізім бойынша орналасты. 06:45-те адмирал Хиппер бір танкерді және оны сүйемелдеген траулерді байқады. Неміс крейсері қосалқы қаруларымен сүйемелдеуші кемені батырып, бір адамды құтқарып алды. Маршалл Гнейзенау бортында оқиға орнына жақындады, ал Гнейзенау «Ойл Пионер» танкерін атқылады, ол өртеніп кетті. Танкер Герман Шёманның торпедасымен батырылды, эсминец он бір адамды құтқарып алды, бірақ жиырма экипаж мүшесі қаза тапты. Осы шайқастан кейін неміс кемелері конвойді іздеуді жалғастырып, қарауылдық позицияға қайта оралды. Сағат 08:45-те адмирал Хиппер мен Шарнхорст әрқайсысы «Арадо Ar 196» барлау гидросамолетін ұшырды. Ұшақтар екі кеме тапты, бірақ конвойді таба алмады. Бірінші кеме – бос әскер тасымалдаушы «Орама» болды, ол адмирал Хиппер мен Ханс Лоди тарапынан 12:10-да батырылды, экипаждың он тоғыз мүшесі қаза тауып, 280 адам тұтқынға алынды. Екінші кеме – «Атлантис» госпитальдық кемесі, ол шабуыл туралы хабарлаудан бас тартты және немістер оның бейтараптығын құрметтеді. Маршалл конвойді іздеуден бас тартып, адмирал Хиппер мен эсминецтерге Трондхеймге баруды бұйырды, оның операциялық тапсырмаларының екінші бөлігін орындау үшін, Трондхеймдегі неміс әскерлерін қолдау және қорғау үшін. Соғыс кемелері Арктикада қалды және Дитмаршеннен отын алу үшін солтүстікке қарай бет алды. Маршалл өзінің кемесіндегі B қызметі бөлімі ұстаған авианосец пен ауыр крейсердің сигналдарын естіген кемелерге қарсы екі соғыс кемесімен әрекет етуді қалады. Ауа райы өте жақсы болды, көру шектеусіз болды және 16:45-те Шарнхорсттегі ең биік платформадағы қарауылдық әлсіз бұлтты байқады, ал оптикалық диапазонмен тексеру кезінде 46 км қашықтықта мачтаның жоғарғы бөлігі көрінді. Неміс соғыс кемелері дереу қуып жете бастады және 17:13-те немістер авианосецті, алдымен «Ark Royal» деп санайтын және екі сүйемелдеуші эсминецті анықтады, және .

HMS Glorious кемесінің батуы

7 маусым мен 8 маусым аралығында «Глориус» авианосы (капитан Гай Д’Ойли Хьюз) Корольдік әуе күштерінің (RAF) 263 эскадрильясынан он «Гладиатор» және 46 эскадрильясынан сегіз «Хуррикан» истребителін қабылдады, бұл заманауи ұшақтардың тұтқындарсыз авианоска қонуының алғашқы мүмкіндігі болды. Бұл истребительдер эвакуация кезінде жойылмау үшін құрлықтағы базалардан ұшып келді. «Глориус» «Арк Роял» авианосымен бірге Скапа-Флоуға бағытталған әскер конвойының бөлігі болды. 8 маусым таңында «Глориус» капитаны эскорттағы «Акаста» және «Ардент» эсминецтерімен бірге тәуелсіз жүруге рұқсат сұрады, себебі Д’Ойли Хьюз өзінің ұшу командирі Дж. Б. Хит пен лейтенант-командир Эвелин Слессорға әскери сот отырысын өткізуге асығып жатқан еді. Бейт «Глориус» дайындық деңгейінің төмен екенін атап өтті. Қарау мұнарасында қарауыл болмады, бақылау міндеті эсминецтерге жүктелді, олардың бақылау бұрыштары төмен болды. 18 қазандықтың тек 12-сі ғана жұмыс істеп тұрды, сондықтан толық жылдамдыққа тез жете алмады. «Глориус» RAF-тан жеті «Хуррикан» және он «Гладиатор» истребителін, 823 теңіз әуе эскадрильясының алты «Свордфиш» торпеданосецін және 802 теңіз әуе эскадрильясының «Си Гладиаторларын» алып жүрді. Палуба астында бір «Свордфиш» және үш «Си Гладиатор» он минуттен кейін ұшуға дайын тұрды, бірақ бұрынғы командир әрқашан әуеде ұшақтарын ұшырып тұрды. Д’Ойли Хьюз авианоска қарсы әуе күзетуін ұйымдастырмады, әуе экипаждарына демалыс беру үшін. 8 маусымда Норвегия теңізінен өтетін кезінде авианоска, «Акаста» және «Ардент» Норвегия жағасында 69° с.б., 00° ш.б. координаталарында неміс «Шарнхорст» және «Гнейзенау» линкорларымен кездесті. «Шарнхорст» «Гнейзенаудан» Маршаллдың нақты бұйрығын күтпей, оны көргенде бірден «Глориусқа» қарай бұрылды, сондықтан «Шарнхорст» «Гнейзенаудан» озып кетті және 17:32-де алдыңғы мұнараларынан сальвомен оқ ашты. 52 секундтан кейін сальво мақсаттан тысқары кетті, содан кейін «Шарнхорст» әрқайсысы бір мұнарасынан үш түзету сальвосын жасады. Екінші сальвомен қашықтықты анықтағаннан кейін, төртінші сальвомен тікелей соққыға ұшыраған атыс басталды. «Шарнхорст» 17:38-де, «Глориус» торпеда тасымалдағыштарын ұшыруға үлкермей тұрып, ең алыс қашықтықта алғашқы соққысын берді. 17:46-да «Гнейзенау» «Глориусқа» негізгі батареясымен оқ ашты. Эсминецтер «Глориусты» қорғау үшін түтін шығара бастады, ол бастапқыда тиімді болды, бірақ 18:20-да сейілді, «Глориусты» қайтадан ашық қалдырды. «Ардент» және «Акаста» неміс кемелеріне торпедалармен шабуылдауға үнемі тырысты. Шамамен 18:39-да «Шарнхорст» «Акаста» атқан төрт торпеданың біріне тап болды, елу теңізші қаза тауып, кемеге су кіріп, кор мұнарасы істен шықты. «Ардент» жеті торпедалық шабуылдан кейін шамамен 18:20-да батып кетті. «Глориустан» алынған соңғы хабарламаға сәйкес, «Гнейзенау» борттағы Маршалл «Шарнхорстқа» «Глориусқа» оқ-дәріні ысырап етуді тоқтатуды бұйырды. «Гнейзенау» «Шарнхорстқа» қарағанда «Глориусқа» жақын болды.

Салдары

Гнейзенау мен зақымдалған Шарнхорст жөндеуге Тронгеймге бет алды, онда адмирал Хиппер мен төрт эсминецке қосылды. 10-12 маусым аралығында Маршалл Гнейзенау, адмирал Хиппер және төрт эсминецпен бірге теңізге шықты; әуе барлаудың жетіспеуі және британдық флоттың болуына байланысты ол Тронгеймге қайтып оралды. 13 маусымда Арк Рояльден 15 флоттық әуе күшінің Скуа бомбалаушылары портодағы Шарнхорстқа шабуыл жасады. Бір жарамсыз бомба оған тиді, ал одан сегіз Скуа ұшағы жойылды. Тронгеймде торпедалық зақымды жедел жөндеуден кейін, Шарнхорст төрт эсминецтің сүйемелдеуімен Германияға бағыт алды, 23 маусымда Кильге жетіп, құрғақ докқа кірді. Шарнхорстың шығуын қамтамасыз ету үшін Маршалл 20 маусымда Гнейзенау және адмирал Хиппермен бірге Тронгеймнен теңізге шықты, бірақ Гнейзенау британдық Шарнхорст суасты қайығымен торпедаланып, мұрты зақымдалды. Гнейзенау 1940 жылдың соңына дейін жөндеуде қалды. Операцияның көрінетін сәттілігіне қарамастан, Маршалл операциялық бұйрықтарының әрпін сақтамағаны және Харстадқа шабуыл жасамағаны үшін Рейдерден қатал сын естіді. Маршалл, өзі белгілі бір операциялық еркіндік алғанын және теңіздегі командирдің осыған құқылы екенін сендірген, Флот командирі лауазымынан алынып, адмирал Гюнтер Лютженспен ауыстырылды.

Шығындар

Олардың ашық орналасқандығына байланысты неміс кемелері ешқандай кемелердің құтқарылғандарын құтқару үшін тоқтай алмады. "Глориус" кемесінде 33 офицер қаза тауып, тағы 42 адам із-түссіз жоғалып кетті, 72 теңізші қаза тапты немесе жарақаттан қайтыс болды, 865 теңізші із-түссіз жоғалып кетті. Он тоғыз Корольдік теңіз жаяу әскері қаза тауып, сексен адам жоғалып кетті; бір Мальталық теңізші қаза тауып, тағы отыз адам жоғалып кетті, сондай-ақ NAAFI-дің алты қызметкері де жоғалып кетті. RAF-тан бес адам қаза тауып, 36 адам із-түссіз жоғалып кетті, 46-шы және 263-ші эскадрильядан 18 RAF ұшқышы қаза тауып немесе із-түссіз жоғалып кетті; "Глориус" кемесінде қаза тапқан немесе жоғалып кеткендердің жалпы саны 1,207 адамды құрады. "Акаста" кемесінде екі офицер қаза тауып, алтысы із-түссіз жоғалып кетті, он екі теңізші қаза тауып немесе жарақаттан қайтыс болды, 139 теңізші жоғалып кетті және NAAFI қызметкерінің бірі жоғалып кетті, барлығы 160 адам қаза тауып немесе із-түссіз жоғалып кетті. "Ардент" кемесінде он офицер қаза тапқан деп есептеледі, екі теңізші қаза тауып немесе жарақаттан қайтыс болды, ал 139 теңізші және NAAFI қызметкері жоғалып кетті, барлығы 152 адам қаза тауып немесе жоғалып кетті. Барлық үш кемедегі қаза тапқан немесе жоғалып кеткендердің саны 1,519 адамды құрады. 45 адам аман қалды, "Акаста" кемесінен аман қалған адамды Норвегияның "Боргунд" сауда кемесі құтқарып алды, ол сондай-ақ "Глориус" кемесінің құтқару қайығының бірінен 38 адамды құтқарып алды. "Боргунд" кемесі құтқарып алған адамдар 14 маусымда Фарер аралдарындағы Торшавен қаласына жеткізілді. "Свалбард" II кемесі аман қалған төрт адамды және жарақаттан қайтыс болған бір адамды Норвегияға, содан Германиядағы тұтқын лагерлеріне алып кетті.