Джино Бартали: Жолы және өмірі

Кіріспе

Италиялық велосипедші (1914–2000)

Джино Бартали (; 18 шілде 1914 – 5 мамыр 2000), «Құдайға адал Джино» және (Италияда) «Джиннеттаччо» деген лақап атымен белгілі, жол велосипедімен жүрудің чемпионы болды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін ол ең танымал итальяндық велосипедші болды, 1936 және 1937 жылдары «Джиро д’Италия» жарысын екі рет, ал 1938 жылы «Тур де Франс» жарысын жеңіп алды. Соғыстан кейін ол әр жарыста бір жеңіске ие болды: 1946 жылы «Джиро д’Италия» және 1948 жылы «Тур де Франс». 1948 жылы ол «Тур де Франс» жарысын екінші және соңғы рет жеңіп, бұл жарыстағы жеңістер арасындағы ең үлкен айырмашылықты жасады. 2013 жылдың қыркүйегінде, оның қайтысынан кейін 13 жыл өткен соң, Бартали Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде еврейлерге көмектесуге жасаған тырыстары үшін «Яд Вашем» тарапынан «Ұлттар арасындағы әділ» деп танылды.

Ерте өмір және әуесқойлық мансабы

Джинно Бартали Италияның Флоренция қаласындағы Понте-а-Эмада шағын шаруаның төрт баласының үшіншісі болып дүниеге келді. Ол шарап бөтелкелеріне қаптама жасаушыларға рафия сату арқылы қалта ақшасын табатын. 13 жасында велосипед шеберханасында жұмыс істей бастады. Ол 13 жасында жарысқа қатысып, үміткер әуесқойға айналды және 1935 жылы 21 жасында кәсіпқой болып шықты. Келесі жылы Италия чемпионы атанды. 14 қараша 1940 жылы Бартали Флоренцияда Адриана Баниге үйленді. Тойды кардинал Далла Коста өткізді және Папа Пий XII батасын берді, Бартали оған велосипед сыйлады.

Кәсіби мансап

Бартали 1935 жылы «Италия гиросының» бір кезеңінде жеңіске жетті және «Таулардың патшасы» атағын алды. Ол 20 жаста еді. 1936 жылы, 22 жасқа толғанға дейін, ол Джиро мен Джиро ди Ломбардияны жеңіп алды, бірақ оның маусымы 14 маусымда ағасы Джулио жарыс кезінде қаза болғаннан кейін тоқырады. Бартали велосипедпен жарысуды тоқтатуға жақындады. Ол қайта оралуға көндіріліп, 1937 жылы тағы да «Джиро» жеңімпазы атанды. Италиядан тыс жерлерде оның беделі, ол өз елінен тыс жерде жақсы өте алмайтын тағы бір итальяндық екендігіне байланысты болды. Бұл мәлімдеменің бір бөлігі рас еді. Жазушы Тим Хилтон былай деді: «Бартали негізінен итальяндық велосипедші, өз халқының көз алдында жүретін чемпион болды және Тур де Франстың Парижден солтүстікке қарай сапар шегіп жүргенінде алаңдаушылық туды. Ол солтүстік классикаларында жарысқа түспеді». Бұл талапқа ренжіді, ол 1937 жылы «Тур де Франс» жарысына қатысты. Ол үшінші кезеңде сегіз минуттан астам, ал Вогеж тауларындағы Баллон-д'Эльзас тауынан он минуттан астам уақыт жоғалтып, жаман бастады. Ол қайта жанданып, қалған топқа 1 минут 14 секундқа, ал көшбасшылардан одан да көпке басымдық танытты. Бірақ бұл оның жарысының соңы болды. Ол және екі көмекшісі, Жюль Росси мен Франческо Камуссо, Росси сырғанаған кезде Колау өзенінің үстіндегі ағаш көпірден өтіп бара жатқан еді. Бартали парапетке соғылып, өзенге құлап түсті. Роджер Лапеби былай деп жазды: «Брайансонға апаратын аңғарда мен сары жейделі Барталидің апатын көрдім. Тар және бұқтырылған жол тастың түбімен өтетін. Кенеттен алдында келе жатқан Росси бұрылысты дұрыс өтпеді, тежеді және артқы дөңгелегі көпірдің парапетіне тиді. Бартали, Россидің жанында тұрғандықтан, құтыла алмады және мен оның көпірден құлап, үш метр төменгі өзенге түскенін көрдім». Камуссо оны судан шығарды. Барталидің қолы мен тізесі жараланып, көкірекке соққы алғандықтан тыныс алуы қиындады. Ол күні бойы жүріп, көбінесе көмекшілерінің көмегімен өтті. Ол 10 минутқа артта қалды, бірақ көшбасшылықты сақтап қалды. Ол Альп тауларын өтіп, содан кейін жейдені жоғалтып, Марсельде зейнеткерлікке шықты. Бірде ол жарыстан бас тартқанға дейін ұйымдастырушы Анри Дегранжға хабарлаған, ол: «Сен менімен кездесуге келген алғашқы жарысқа қатысушысың. Сен жақсы жігітсің, Джино. Келесі жылы тағы да кездесеміз және жеңесің». Ол 1938 жылы қайта оралды және бельгиялықтардың командалық жұмысына, суыққа, жаңбырға және Col de l'Iseran жолағындағы тесілуге қарсы тұрды. Ол ең қиын кезеңді, Диньеден Брайансонға дейін, бес минуттан артық айырмашылықпен жеңіп алды. Радио комментаторы Жорж Брике Барталиге жасыл, ақ және қызыл тулармен қарсы алған итальяндықтардың көптігін көргеннен кейін былай деді: «Бұл адамдар суперменді тапты». Барталидің Эйкс-ле-Бендегі қонақ үйінің алдында итальяндық генерал: «Оған тиіспеңдер, ол құдай» деп айқайлады. Италияда оның атынан қоғамдық жинау науқаны басталды, және Бенито Муссолини да салым қосушылардың бірі болды. Соғыстың жақындауы Италияны 1939 жылы команда жібермеуге мәжбүр етті. Бартали соғысқа дейін екі рет – 1936 және 1937 жылдары – және бір рет соғыстан кейін (1946) «Джиро д'Италияны» жеңіп алды. Ол Милан-Сан-Ремо, «Джиро ди Ломбардия» және «Цюри-Метцгете» сияқты классикалық жарыстарда жеңімпаз атанды. Оның ең танымал жеңісі 1948 жылғы «Тур де Франс» болды.

Bartali won a stage of the 1935 Giro d'Italia and was King of the Mountains, the first of seven times he won the title in the Giro. He was 20. In 1936, before he turned 22, he won the Giro and the Giro di Lombardia, although his season was marred when his brother, Giulio, died in a racing accident on 14 June. Bartali came close to giving up cycling. He was persuaded to return and in 1937 won the Giro again. His reputation outside Italy was that he was yet another Italian who could not ride well outside his country. There was some truth in the claim. The writer Tim Hilton said: "Bartali was essentially an Italian cyclist, a champion who rode within sight of his own people, and was uneasy when the Tour de France travelled north of Paris. He never disputed the northern classics." Stung by the claim, he rode the Tour de France in 1937. He got off to a bad start, losing more than eight minutes by the third stage and more than ten by the Ballon d'Alsace, a mountain in the Vosges. There he came back to life and led by 1m 14s over the rest and by enough over the leaders that he took the leader's jersey that night in Grenoble. But that was the end of his race. He and two helpers, Jules Rossi and Francesco Camusso, were riding across a wooden bridge over the river Colau when Rossi skidded. Bartali rode into a parapet and fell into the river. Roger Lapébie wrote: "In the valley that leads to Briançon, I saw the accident to the maillot jaune, Bartali. The narrow and bumpy road ran along the foot of a rock. Suddenly Rossi, who was leading, took a bend badly, braked and his back wheel hit the parapet of a bridge. Bartali, who was beside Rossi, couldn't get clear and I saw him fall over the bridge and into the little river three metres below." Camusso pulled him out. Bartali was cut to his arm and knee and had trouble breathing because of a blow to the chest. He rode on to the end of the day, often pushed by his helpers. He finished 10 minutes behind the rest but kept his lead. He got through the Alps, by then having lost his jersey, and retired in Marseille. In one account, before he dropped out, he notified the organiser, Henri Desgrange, who said: "You are the first rider to come to see me before dropping out. You're a good man [un brave garçon], Gino. We'll see each other again next year and you'll win." He did return in 1938 and overcame the teamwork of the Belgians, the cold and rain and a puncture on the Col de l'Iseran. He won the hardest stage, from Digne to Briançon, by more than five minutes. The radio commentator Georges Briquet, after he had seen the crowds of Italians greeting Bartali with green white red flags said: "These people had found a superman. Outside Bartali's hotel at Aix les Bains, an Italian general was shouting 'Don't touch him – he's a god.'" A public subscription was started in his name in Italy, and Benito Mussolini was among the contributors. The approaching war led Italy not to send a team in 1939. Bartali won the Giro d'Italia twice before the war – in 1936 and 1937 – and once after it (1946). He won classics such as Milan–San Remo, the Giro di Lombardia and the Züri Metzgete. His most famous victory was the 1948 Tour de France.

1950: "Тур де Франс"

1950 жылғы «Тур де Франс» жарысында Джино Бартали француз велошабаншысы Жан Робикпен қарым-қатынаста болды. Газеттер бұл туралы көп жазды, атмосфера шиеленісті болды. Робик Пиренейдегі Обиск тауында Барталиден озып кетті. Бартали Турмале тауынан жерді қысқартты, Сент-Мари-де-Кампанға түсті және Аспин тауына көтерілді. Сол жерде ол Робикті қуып желіп, екеуі бірге жүрді. Екеуі иық-иыққа соғысып, құлап кетті. Бартали француз жанкүйерлері жол бойында оны Робиктің мүмкіндіктерін саботаж жасады деп айыптап, ұрып-соғып, тіпті біреуі пышақпен қорқытқанын айтты. Бартали қайтадан велосипедіне отырып, кезеңді жеңіп алды. Италиялық «B» командасы, «Кадетти» командасының жетекшісі Фиоренцо Магни сары жейдеге ие болды. Бартали үйге қайтатынын, сондай-ақ екі итальяндық команданың да солай екенін мәлімдеді. Оқиға ұлттық деңгейге жетті, француз сыртқы істер министрі Роберт Шуман итальян әріптесінен, сендвич дайындау кезінде тоқталған адам үшін кешірім сұрады. Рене де Латур былай деді: «Магниның ренжігенін айту – мүлдем жеткіліксіз. Ол сенімді адамдармен сөйлескенде: «Джино өзінің ойынын біледі. Ол осы «Тур» жеңіске жететініне үміттенбейді, және біздің команданың, әсіресе менің жеңіске жетуімнен гөрі, шетелдік команданың жеңіске жетуін қалайды. Кеше Коппи жеңгені оған жеткілікті болды». Бартали өзінің атағын итальяндық қарсылық қозғалысына хаттар мен құжаттарды жеткізу үшін пайдаланды. Бартали Флоренциядан Тоскана, Умбрия және Марке аймарларына велосипедпен барып, көп рет Ассизиге дейін жетіп, аты жазылған жарыс жейдесін киіп жүрді. Фашистік полиция да, неміс әскерлері де оны тұтқындаудың ықтимал наразылықтарынан қауіптенді. Джорджио Ниссим, Пиза қаласынан келген еврей есепшісі, еврей итальяндықтарына қудалаудан құтылуға көмектесу үшін Израильдік қауымдастықтар одағымен құрылған. Тосканадағы желі 1943 жылдың күзінде ашылды, Ниссимнен басқа барлық еврей мүшелері концлагерлерге жіберілді. Генуя архиепискобы Пьетро Боетто мен Флоренция архиепискобы Элия Далла Коста, Ассизи францискандық монахтары және басқалардың көмегімен Ниссим Тосканадағы DELASEM ұйымын қайта құрды және 800 адамның өмірін сақтап қалды. Ниссим 2000 жылы қайтыс болды. Оның ұлдары оның күнделіктерінен Барталидің оған көмектескенін білді. Ниссим мен Луккадағы облат монахтары жалған құжаттар жасады және олар көмектескендердің суреттерін қажет етті. Бартали Флоренциядан таңда жүріп, жаттығу жасап, көптеген еврейлердің жасырынып отырған Ассизидегі францискандық монастырларына баратын, олардың суреттерін жинап, Ниссимге қайта оралатын. Ассизиде Бартали Руфино Никкаччимен тікелей байланыста болды. Бартали өзінің лауазымын қауіпсіз үйлерге жасалатын шабуылдар туралы ақпарат алу үшін пайдаланды. Бартали соңында Флоренциядағы Вилла Тристеге жеткізілді. СД және итальяндық РСС шенеунігі Марио Карита Барталиді тексеріп, оның өміріне қауіп төндірді. Бартали Ассизи желісімен жұмысын жалғастырды. 1943 жылы ол еврей босқындарын швейцариялық Альп тауларына жетектеп барды. Ол велосипедпен жүріп, құпия бөлімі бар арбаны тартып, патрульдерге бұл жаттығуының бір бөлігі екенін айтты. Бартали ұлы Андреаға тек «Адам осылай істейді, содан кейін бәс енді» деді. 2013 жылы Яд Вашем Джино Барталиге «Ұлттар арасындағы әділ» құрметті атағын берді. Ол 2014 жылы түсірілген «Менің итальяндық құпиям: Ұмытылған батырлар» атты деректі фильмінің орталық тұлғасы болды. 2017 жылы Мишель Сарфаттидің зерттеулері Барталидің еврейлердің өмірін сақтауға жасаған күш-жігеріне күмән келтірді, өте шектеулі дереккөздерге сілтеме жасап, Бартали осы туралы күнделіктерінде жазбағандығын айтты. 2021 жылы Марко мен Стефано Пивато Сарфаттидің бұл ұстанымын қолдап, бүкіл оқиғаны «жасалма» («una storia inventata») деп атады. 2021 жылы «Corriere della Sera» газетінде Израильдің итальяндық ғалымы Серджо Дела Перголамен сұхбат жарияланды. Ол Барталидің соғыс кезінде атқарған әрекеттеріне қатысты кейбір дәлелдерді келтіріп, Сарфати мен Марко және Стефано Пиватоның аргументтерімен келіспеді. Ол былай деді: «Джино Барталидің еврейлерді құтқару үшін өмірін қауіпке тігуіне күмән тудыру – Жердің дөңгелек екенін жоққа шығарумен тең».

Gino Bartali had a row during the 1950 Tour de France with the French rider Jean Robic. Newspapers made much of it, and the atmosphere was tense. Robic got clear of Bartali on the col d'Aubisque in the Pyrenees. Bartali made up ground over the Tourmalet, took the descent to Sainte Marie de Campan and started up the col d'Aspin. There he caught Robic and the two rode together. The two rubbed shoulders and they fell. Bartali said French fans by the road were so angry, accusing him of sabotaging Robic's chances, that they punched him and that one threatened him with a knife. Bartali remounted and won the stage. Fiorenzo Magni, leading the Italian 'B' team, the Cadetti, took the yellow jersey. The pair and their teams had barely returned to their hotel when Bartali said he was going home and so, he said, were the two Italian teams. The affair escalated to the national level when the French foreign minister, Robert Schuman, apologised to his Italian counterpart for what seemed to be no more than a man interrupted in the making of a sandwich. René de Latour said:
<blockquote>To say that Magni was sore is putting it very mildly indeed. When he spoke to men he could trust, he would say: 'Gino knows what his little game is. He is too clever to ignore the facts that he will be lucky to win this Tour, and he prefers a foreign team win rather than see one of our team succeed, especially me. It was bad enough for him with Coppi winning last year. Bartali used his fame to carry messages and documents to the Italian Resistance. Bartali cycled from Florence through Tuscany, Umbria, and Marche, many times traveling as far afield as Assisi, all the while wearing the racing jersey emblazoned with his name. Neither the Fascist police nor the German troops risked discontent by arresting him. Giorgio Nissim, a Jewish accountant from Pisa, founded by the Union of the Israelitic Communities to help Jewish Italians escape persecution. The network in Tuscany was discovered in autumn 1943 and all Jewish members except Nissim sent to concentration camps. With the help of the Archbishops of Genoa Pietro Boetto and Florence Elia Dalla Costa, the Franciscan Friars of Assisi and others, Nissim reorganized DELASEM in Tuscany and helped 800 survive. Nissim died in 2000. His sons found from his diaries that Bartali had used his fame to help. Nissim and the Oblati Friars of Lucca forged documents and needed photographs of those they were helping. Bartali used to leave Florence in the morning, pretending to train, ride to Assisi where many Jews were hiding in the Franciscan convents, collect their photographs and ride back to Nissim. At Assisi Bartali was in direct contact with Rufino Niccacci. Bartali also used his position to learn about raids on safehouses. Bartali was eventually taken to Villa Triste in Florence. The SD and the Italian RSS official Mario Carità questioned Bartali, threatening his life. Bartali continued working with the Assisi Network. In 1943, he led Jewish refugees towards the Swiss Alps himself. He cycled, pulling a wagon with a secret compartment, telling patrols it was just part of his training. Bartali told his son Andrea only that "One does these things and then that's that". In 2013, Yad Vashem awarded Gino Bartali the honour Righteous Among the Nations. He is a central figure in the 2014 documentary My Italian Secret: The Forgotten Heroes. In 2017, research by Michele Sarfatti questioned Bartali's efforts to save Jewish lives, referring to the very limited sources and contradicting that Bartali would have described this in his diaries. In 2021, Marco and Stefano Pivato corroborated this stance by Sarfatti, calling the whole story 'invented' ('una storia inventata'). In 2021, an interview with Sergio Della Pergola, an Israeli Italian academic who was involved in Yad Vashem’s investigation of Bartali’s role during the war, was published in the Corriere della Sera. Outlining some of the evidence regarding Bartali’s efforts during the war, he disagreed with the argument put forth by Sarfatti and Marco and Stefano Pivato. He was quoted as saying: “To question whether Gino Bartali risked his life to save Jews is like denying that the Earth is round.”