Кіріспе

Манде тілдерінде сөйлейтін этностар – Батыс Африканың түпкілікті халқы, олардың ұзын ортақ тарихы бар және Манде тілдері деп аталатын ерекше тілдік отбасын құрайды. Манде тілдері екі негізгі топқа бөлінеді: Шығыс Манде және Батыс Манде. Мандинка немесе Малинке, Манде тілдерінің батыс тармағы, Батыс Африкадағы ең ірі империялардың бірін құрғандықтарымен белгілі. Басқа ірі Манде тайпаларына сонинкелер мен сусулар, сондай-ақ лигби, вай және бисса сияқты кіші тайпалар жатады. Манде халқы жағалаудағы ылғалды ормандардан бастап, сирек Сахельге дейінгі әртүрлі ортада қоныстанды және негізінен туыстық байланыстар бойынша ұйымдастырылады, ал басқару тайпалық ережелерге сәйкес жүзеге асырылады (олардың географиялық және саяси жағдайына қарай); бұл Манде мәдениетінде әртүрлі тағамдардың, әдет-ғұрыптардың және сенімдердің байып толуын қамтамасыз етеді. Орталық Сахарадан көшіп келгеннен кейін Манде халқы Мавританияның Батыс Сахара аймағында Тичит мәдениетін құрды, оның негізгі аймақтық орталығы Дар Тичит болды, ал Мали көлдері аймағы екінші деңгейлі аймақтық орталық болған болуы мүмкін. Кейіннен, Мавританияның Тичит мәдениетінің аяқталуына қарай, Манде халқы таралып, Орта Нигер аймағында Мема, Мацина, Диа Шома және Дженне Джено қалаларын, сондай-ақ Гана империясын құрды. Бүгінде Манде халқының көпшілігі мұсылман және касталық жүйеге сенеді. Ислам діні Сахель аймақтарында тұратын Манде халқын анықтауда маңызды рөл атқарды. Манде халқының ықпалы тарихи тұрғыдан жақын жерлерден Сахель және Саваннада тұратын басқа да көршілес мұсылман топтарына тарады. Манде халқы Нигер өзені арқылы немесе құрлықпен сауданы кеңейтті, Гана империясының, Мали империясының, Каабу және Васулу мемлекеттерінің кеңеюімен әскери жаулап алуларға қол жеткізді. Манде емес фула, соңғай, волоф, хауса және Вольталық халықтар, мысалы Дагбон патшалығы, Гуан халқы, Маган халқы және Гонджа халқы Манде халқының дүниетанымымен, киім-кешегімен және басқа да мәдени артефактілерімен (мысалы, ортақ жазу жүйесі, сәулет, асхана және әлеуметтік нормалар) әртүрлі деңгейде байланыста болады.

Орталық Сахара

Орталық Сахараның Кель-Эссуф және Дөңгелек Бас дәуірлерінен кейін Мал шаруашылығы дәуірі келді. Дөңгелек Бас тас суреттерін жасаған аңшы-жинаушылардың кейбіреуі мал шаруашылығы мәдениетін қабылдаған болуы мүмкін, ал қалғандары қабылдамаған болуы мүмкін. Жасыл Сахараның құрғақтап, шөлге айналуының нәтижесінде Орталық Сахараның аңшы-жинаушылары мен малшылары маусымдық өзендерді Батыс Африканың Нигер өзені мен Чад алабына көшіп-қону жолы ретінде пайдаланған болуы мүмкін. 4000 ж.б.д., Сахараның Мал шаруашылығы дәуірінде малшылар арасында күрделі әлеуметтік құрылым (мысалы, ірі қара малдың саудасы – бағалы актив ретінде) дами бастады. Сахаралық мал шаруашылығы мәдениетінің күрделілігін жер үстіне үйілген обалар, жылтыр тастар, балқыралар және басқа да қалдықтар көрсетеді. 1800 ж.б.д. Сахараның мал шаруашылығы мәдениеті Сахара және Сахель аймақтарында кеңірек тарады. Мавританияның оңтүстік-шығысындағы Тичит дәстүрі б.з.б. 2200-200 жылдар аралығында қалыптасқан. Дхар Нема, Дхар Тагант, Дхар Тичит және Дхар Валатадағы Тичит мәдениеті төрт деңгейлі иерархиялық әлеуметтік құрылымды, астық егуді, металлургияны, көптеген жерлеу қабірлерін және тас өнері дәстүрін қамтыды. Дхар Тичит және Дхар Валатада перлі тары неолит дәуірінде де тәуелсіз түрде қолға үйретілген болуы мүмкін. Дхар Тичит, оның ішінде Дахлет эль Атросс, Тичит дәстүрінің көп деңгейлі иерархиялық әлеуметтік құрылымының негізгі аймақтық орталығы болған, ал Тондидаруды қамтитын Мали көлдері аймағы Тичит дәстүрінің екінші аймақтық орталығы болған болуы мүмкін. Қалалық Тичит дәстүрі Батыс Африкадағы ең ертедегі, кең ауқымды және күрделі ұйымдастырылған қоғам болған. Егін шаруашылығы (мысалы, тары) Тичит мәдени дәстүрінің ерекшелігі болуы мүмкін, бұл Дхар Тичитте б.з.б. 3-мыңжылдықта байқалған. Содан кейін, біздің заманымыздың 1-мыңжылдығында Гана империясы құрылды. Қазіргі Солтүстік Африка мәдениеттерінде кездеспейтін, Дөңгелек Бас суреттері мен қазіргі Сахарадан оңтүстік Африка мәдениеттері арасындағы айқын ортақтықтарды табуға болады. Қазіргі Сахара керамикасының ең көне Дженне Дженно керамикасымен (б.з.б. 250 ж.) айқын ұқсастықтары бар деп есептеледі.

Гана империясы

1500 жылға дейін Манде халқының ең көне тармақтарының бірі – прото-Соникке ұрпақтарының бірнеше рулары Динга Сиссе (көне) басшылығымен бірікті. Мемлекет үш тәуелсіз, еркін одақтас мемлекеттен (Мали, Мема және Вагаду) және 12 гарнизондық провинциядан тұратын конфедерация болды. Тұздың негізгі көзі – шөл және оңтүстіктегі Сенегал өзенінің жоғарғы ағысындағы алтын кен орындары арасында орналасқандықтан, бұл конфедерация айналасындағы қалалармен сауда жасауға қолайлы жағдайға ие болды. Олар Сиджилмаса арқылы Мароккоға қарайтын жағалау жолы арқылы солтүстікпен сауда-саттық жүргізді. Гана қоғамында ірі мал және егін шаруашылығымен айналысатын қауымдастықтар болды. Оның сауда тобы ең өнімді болды. Гананың сонинке саудагерлері батыс Сахель аймағындағы саудаға үстемдік етті, олардың ірі қалаларын Сахарамен және Африканың солтүстік жағалауымен байланыстырған Сахара сауда жолдарына ие болды. Олар көршілес африкалықтарды құлға айналдырып, оларды сату немесе шаруашылыққа пайдалану үшін қолданды; сатылмағандар көбінесе сонинке қауымына сіңірілді. Әртүрлі дайын өнімдерге шанышқыдан жасалған бұйымдар, піл сүйегі, тұз, алтын және мыс та сатылды. 10 ғасырға қарай Гана Техас штаты сияқты аумақты қамтитын, Сенегал, Мали және Мавританияны бағындырған өте бай және гүлденген империяға айналды. 950 жылы араб саяхатшысы Ибн Хокал Гана астанасы Күмби Салехке келгенде, Гана билеушісін «алтынның арқасында әлемдегі ең бай патша» деп сипаттады. 11 ғасырда патшалық түрлі себептерге байланысты әлсіреп, құлдырауға бет бұрды. Патша сауда монополиясын жоғалтты, құрғақшылық мал және егін шаруашылығына зиян келтірді, рулардың арасында жіктер пайда болды және қарастырылған мемлекеттер көтеріліс жасады. Араб дәстүріне сәйкес, Альморавид мұсылмандары солтүстіктен келіп, Гананы басып алды. Батыс Санхаджа тайпалары 9 ғасырда ислам дінін қабылдады. Олар 10 ғасырда бірікті. Жаңа дінге енгендердің ынтасымен, олар Батыс Африка мен Сахель аймағындағы пұтқа табынушы қара нәсілге қарсы бірнеше науқандар ұйымдастырды. Олардың патшасы Тинбарутан ибн Усфайшардың тұсында Санхаджа Ламтуналары Аудагуст бекінісін салған немесе басып алған, ол Сахара арқылы өтетін сауда жолындағы маңызды тоқтау орны болды. Санхаджа одағының ыдырауынан кейін Авдагустты Гана империясы басып алды. Сахара арқылы өтетін сауда жолдары Сиджилмассаның Зената Маграваларына көшті. Альморавидтерден бұрын исламның ықпалы біртіндеп күшейді және әскери билікті басып алуға ұласпады. Дегенмен, олардың кейін шегінуінен кейін оңтүстікте жаңа алтын кен орындары табылып, шығысқа қарай жаңа сауда жолдары ашылды. Гхана қайта жанданатындай көрінген кезде, олар Мандинка (тағы бір Манде тайпасы) және олардың басшысы Сумангуру болған Сусу халқының шабуылына ұшырады. 1235 жылғы осы қақтығыстан Малинке (сондай-ақ Мандинка халқы деп те аталады) жаңа, белсенді басшы Сундиата Кейтаның жетекшілігімен пайда болды. 13 ғасырдың ортасына қарай бір кездегі ұлы Гана империясы толыққанды түрде ыдырады. Көп ұзамай ол Сундиатаның Мали империясының көлеңкесінде қалды.

Мали империясы

Малидің ең танымал императоры – Сандиатаның немересі Манса Муса (1307–1332), сондай-ақ «Кан Кан Муса» немесе «Малидің арысы» деп те белгілі болды. 1324 жылы Меккеге жасаған қажырлы саяхаты Малиді еуропалықтардың назарына түсірді. Ол өзімен бірге 60 000 жүк тасушыны алып жүрді, олардың әрқайсысы 3 кг таза алтынды (ЮНЕСКО-ның Африка тарихы бойынша, барлығы 180 тонна) тасыды. Оның алтыны сонша көп болғандықтан, Мысырға келгенде мысырлық валютаның құны төмендеді. Каирде туған тарихшы әл-Макуризидің айтуынша, «оның сүйіспеншіліктері түрік және «эфиопиялық» құл қыздарды, әншілерді және киім-кешектерді сатып алды, соның салдарынан алтын динардың бағасы алты дирхамға түсті». Осының нәтижесінде Мали және Тимбукту аттары 14 ғасырғы әлем картасында көрсетілді. 12 ғасырдың басында Санкоре мешітінен бастау алған Санкоре университеті Тимбуктуда жоғары білім беру орталығы болып қызмет етті. Санкоре мешіті, Сиди Яхья мешіті және Джингуэребер мешіті – бұл Тимбукту университеті деп аталатын үш мешіт. Мандинг тас өнері, қара, ақ немесе қызыл бояулармен жасалған, негізінен геометриялық формалардан, сондай-ақ жануарлар (мысалы, сауриялар) және адамдардың бейнелерінен тұрады. Сонинке халқы арасында «Nyaxamalo» да бар. Манде касталық жүйелеріне әсер етті, ал оның элементтері кейде Манде мәдениеттері қоныстанған аймақтарда және олардың маңында Манде емес этностарға тарады және Сенегалдың, Буркина-Фасоның, Солтүстік Гананың және Батыс Африканың Батыс Судан және Батыс Сахель аймақтарының кейбір Манде емес халықтары тарапынан қабылданып алынды. Манде емес волофтар арасында қолөнершілер мен жыршылардың касталары жиналып «ньено» деп аталды. Уақыт өте келе көп жағдайларда топтардың экономикалық жағдайына байланысты мәртебелік айырмашылықтар жойылды. Манделер көптеген қазіргі орналасқан жерлеріне басып алушылар немесе саудагерлер ретінде келгенімен, олар өз аймақтарына біртіндеп бейімделді. 21 ғасырда олардың көпшілігі отырықшы шаруалар немесе көшпелі балықшылар болып жұмыс істейді. Кейбіреулері теміршілер, малшылар, жыршылар немесе күйшілер ретінде шеберлік танытады.

Фаденья

Фаденья немесе "әке балалық" – мандингтер (мысалы, мандинка) бастапқыда бір әкеден, бірақ әр түрлі аналардан туған жартылай бауырлар арасындағы қарым-қатынастағы шиеленісті сипаттау үшін қолданған сөз. Фаденья ұғымы кеңейтіліп, көбінесе Манде әлемінің саяси және әлеуметтік динамикасын сипаттау үшін пайдаланылады. Фаденья көбінесе баденья немесе "ана балалық" ұғымымен салыстырылады.

Ауызша дәстүр

Мандинка, сонинке және сусу тайпалары арасында тарих ауызша беріледі, оның бір танымал мысалы – мандинканың Сундиата эпосы. Мандинкалар мен кейбір жақын топтар арасында кумайоро деп аталатын оқу орталықтары nyamankala деп аталатын дәстүрді сақтаушылармен ауызша тарихтар мен әдістерді үйретеді. Осы nyamankala ауызша дәстүрді сақтаудағы рөліне байланысты мандинка мәдениетінің маңызды бөлігін құрайды. Кела мектебі – ауызша дәстүрді жалғастыруда ең маңызды орынға ие. Олардың тың еңбегінің арқасында Сундиата эпосының нұсқалары бір-біріне ұқсас келеді. Кела нұсқасы ресми деп есептеледі және эпос жеті жылда бір рет орындалады. Кела нұсқасында тарику деп аталатын жазбаша құжат бар. Жазбаша және ауызша тарихтың бұл қиылысуы мандинка мәдениетіне тән ерекшелік. Этномузыколог Эрик Чарри бұл әңгімелердің "ауызша және жазбаша әдебиеттің кең көлемді жиынтығын құрайтынын" айтады, ол Ибн Халдунның 14 ғасырдағы араб тіліндегі еңбегінен бастап, жергілікті ауызша тарихтарды жинаған француз колониялық антологияларға дейін, сондай-ақ қазіргі заманғы жазбаларға, транскрипцияларға, аудармаларға және орындалымдарға дейін жетеді. 1990 жылдардың соңына қарай Сунжата эпосының 64 жарияланған нұсқасы болған. Олар – ақындар, әңгімешілер және ауызша тарихшылар.

Дін

Батыс Африканың ең батыс бөлігіндегі манде тайпаларының көпшілігі 13-шы ғасырдан бері көбінесе мұсылман дінін ұстанады. Басқалары, мысалы, мандинка тобының бамбаралары 19-шы ғасырға дейін исламды қабылдады, ал кейбіреулері дәстүрлі сенімдерін сақтап қалды. Мұсылман мандинкалары да Чивара, Дво сияқты бастамашылық топтарының рәсімдері және табиғаттағы рухани күш – ньямаға (nyama) сенімдер сияқты дәстүрлі сенімдерді ұстайды. Бобо сияқты көптеген кіші манде тайпалары исламға дейінгі сенім жүйелерін толығымен сақтайды. Сьерра-Леоне және Либериядағы көптеген манде тайпалары да көбінесе исламнандырылмаған. Ауызша тарихтарға сәйкес, манде халқы, әсіресе сонинке этносы, Батыс Африкадағы Сахель аймағының шетіндегі манде емес гур тайпаларын исламға өткізуге сауда мен қоныстану арқылы үлес қосты.

Өнер

Манде өнерінің көп бөлігі зергерлік бұйымдар мен қашаулар түрінде кездеседі. Марка мен Менде тайпаларының бауырластық және әйелдер қауымдастықтарымен байланысты маскалар, ең танымал және аймақта шебер жасалған туындылардың бірі болып саналады. Манделер Батыс Африкада кең таралған әдемі тоқылған маталарды да шығарады. Олар алтын мен күмістен жасалған әсем алқалар, білезіктер, қолғаптар мен сырғаларды да жасайды. Бамбара халқы мен оларға жақын тайпалар дәстүрлі түрде ағаштан мүсіндер жасап келеді. Малидегі Сонинке тайпасымен байланысты ежелгі халықтарға тиесілі ағаш, металл және терракоттадан жасалған мүсіндер де табылды. Алқалардағы қоңыраулар рухтар еститін, ата-бабалар мен тірілер әлемінде дыбыстайтын түрі деп саналады. Манде аңшылары көбінесе бір қоңырау тағады, оны қажет болғанда оңай үндеуге болады. Ал әйелдер көбінесе бірнеше қоңырау тағады, бұл қоғамдық байланыс пен бірлестік ұғымдарын көрсетеді, себебі қоңыраулар үйлесімді түрде дыбыстайды. Нигер өзенінің бойындағы Малидің орталық бөлігіндегі ежелгі Дженне Дженно қаласы, Сонинке тайпасына жататын халықтар салған, терракоттадан жасалған адамдар мен жануарлардың, оның ішінде жыландар мен жылқылардың мүсіндерімен танымал, олардың кейбіреулері бірінші және екінші мыңжылдықтарға дейін сақталып қалған. Бұл мүсіндер діни мақсаттарда қолданылған деп есептеледі және олардың кейбіреулері үйдің немесе ата-бабалардың рухтарын бейнелейтін болжам бар, өйткені ата-бабаларға табыну культі 20 ғасырға дейін осы аймақта гүлдеген.

Музыка

Манда халқының ең танымал дәстүрлі музыкасы қорада орындалады – 21 немесе одан көп тары бар, негізінен мандинка халқымен байланысты аспап. Оны мандинка тілінде Джелиу (жекеше – Джели) деп аталатын музыканттар отбасылары орындайды, ал француз тілінде – griots. Қора – ойық ағаш көпіршесі бар ерекше арфа-лют. Оны Африканың ең күрделі хордофоны деп санауға болады. Н'гони – қазіргі заманғы банжоның арғы тегі, оны да джелилер тартады. Гриоттар – Батыс Африканың солтүстігіндегі кәсіби жыршылар, ауызша дәстүрдегі эпостар мен тарихты сақтайтын сақшылар. Мандинка басшылары оларға сеніп, кеңес алады. Бүгінгі таңда олардың ең белгілілері – Тумани Диабате, Мамаду Диабате және Кандия Куяте.