Кіріспе

Франко Зеффиреллидің "Ромео мен Джульетта" фильмі – Уильям Шекспирдің осы аттас пьесасы негізінде түсірілген 1968 жылғы тарихи романтикалық трагедия. Франко Зеффирелли режиссерлік етіп, сценарийін жазуға да қатысқан бұл фильмде Леонард Уайтинг Ромео, ал Оливия Хасси Джульетта рөлінде ойнады. Лоуренс Оливье фильмнің прологы мен эпилогын оқыды және Лорд Монтегью рөлін сомдаған, бірақ титрлерде көрсетілмеген Антонио Пьерфедеричиге дауыс берді. Актерлік құрамында Мило О’Ши, Майкл Йорк, Джон МакЭнери, Брюс Робинсон және Роберт Стивенс те бар. Шекспир пьесасының бейімделуі шыққан кезде коммерциялық сәттілікке жетті. Бұл фильм алғаш рет пьесадағы кейіпкерлердің жасына жақын актерлерді таңдағандықтан, жасөспірімдер арасында кең танымал болды. Көптеген сыншылар да фильмді жоғары бағалады. Ол "Оскар" сыйлығын "Ең үздік операторлық жұмыс" және "Ең үздік костюм дизайны" номинацияларында жеңіп алды. Сонымен қатар, "Ең үздік режиссер" және "Ең үздік фильм" номинацияларына ұсынылып, қазіргі күнге дейін осы категорияда ұсынылған соңғы Шекспир фильмі атанды. Уайтинг пен Хасси екеуі де "Алтын глобус" сыйлығын "Ең үміткер жаңа актер" номинациясында жеңіп алды.

Сюжет

Бір жазғы таңертең Веронада Монтегю мен Капулет рулары арасындағы ұзақ жылдардан бері созылып келе жатқан араздық көшеде төбелеспен басталады. Принц төбелеске араласып, екі руға да ескертеді: болашақта олардың арасындағы кез келген зорлық-зомбылық қатаң жазаға әкеледі. Сол түні екі рудың жасөспірім балалары – Ромео мен Джульетта – Капулеттердің маскарадтық тойында кездесіп, бір-біріне ғашық болады. Кейін Ромео Джульеттаның жатын бөлмесінің балконы астындағы құпия баққа келіп, екеуі махаббатқа толы уәделер айтысады. Ертесіне Ромеоның рухани кеңесшісі әрі әкесі секілді болатын Лаврентий монахтың, сондай-ақ Джульеттаның күйеу баласының көмегімен олар жасырын түрде үйленеді. Осы күні Джульеттаның туысы Тибальт Ромеоның өз руының тойына келгеніне ашуланып, оны қорлап, төбелес шақырады. Ромео Тибальтты енді өз руының мүшесі деп есептейді және онымен жекпе-жекке түсуден бас тартады. Бұл Ромеоның жақын досы Меркуционы Тибальтпен күресуге мәжбүр етеді. Ромео төбелесті тоқтатуға тырысса да, Тибальт Меркуциоға қатысты өлімге дейін жарақат келтіреді. Меркуцио өлімі алдында Монтегю мен Капулет руларын қарғып, көз жұмады. Досының өліміне ашуланған Ромео Тибальтпен жекпе-жекке түсіп, оны өлтіреді. Принц Ромеоға Веронадан қуғынмен жаза береді, егер ол қалаға қайтып келсе, өлім жазасы күтеді. Ромео сол түні Джульеттамен некелік түнін өткізеді, олардың некесі толыққанды болады, содан кейін Ромео қашып кетеді. Джульеттаның ата-анасы қызының жасырын үйленгенін білмейді және оған бай граф Париске үйленуге шешім қабылдайды. Джульетта ата-анасынан үйленуді кейінге қалдыруды өтінеді, бірақ олар оның өтінішін қабылдамайды және одан бас тартумен қорқытады. Джульетта көмек сұрау үшін Лаврентий монахқа жүгінеді, Париске үйленуден қашып, Ромеоға адал болуды үміттенеді. Лаврентий монахтың кеңесімен Джульетта ата-анасымен келісіп, олардың тілегін қабылдайды. Тойдың алдындағы түні Джульетта Лаврентий монах дайындаған, оны 42 сағатқа өлідей көрінуге мәжбүрлейтін дәріні ішеді. Лаврентий монах Ромеоға осы хикаяны жеткізіп, Джульетта жерленгеннен кейін оны кездестіріп, онымен бірге қашуы үшін Иоаннға хат жібереді. Алайда, Ромеоның қызметшісі Балтазар Джульеттаны жерлеуге алып бара жатқанда, оның қайтыс болғанын көріп, Ромеоға жетіп, Лаврентий монахтан бұрын хабарлайды. Ромео үмітін жоғалтып, Джульеттаның қабіріне барады және у ішіп, өз-өзіне қол жұмсайды. Біраз уақыттан кейін Лаврентий монах Джульетта оянғанда қабірге келеді. Ол Джульеттаны қабірден қашуға көндіруге тырысады, бірақ Джульетта Ромеодан айырылмаймын деп шешеді. Лаврентий монах қашқаннан кейін, Джульетта оның қанжарымен өзіне-өзі қол жұмсайды. Соңында екі ру өзара араздықты тоқтатып, бірлескен жерлеу рәсіміне қатысады және Принц оларды айыптайды.

Кастинг

Пол Маккартни Франко Зеффиреллидің оны Ромео рөліне қарастырғанын айтты. Зеффирелли өзінің өмірбаянында бұл туралы еске салмаса да, Маккартни өзінің бірлесіп жазған өмірбаянында осы оқиға туралы егжей-тегжейлі мәлімет берді (Оливия Хассимен кездесуі және оған телеграммалар алмасуы). 2020 жылдың сәуірінде Маккартни The Howard Stern Show бағдарламасында Зеффиреллимен болған әңгімелеріне сілтеме жасады. Зеффирелли екі ғашықтың рөліне жасөспірім актерлерді іздеу үшін бүкіл әлемді шарлады. Музыкант Фил Коллинз Ромео рөліне үміткер болды, ал оның сол кездегі әйелі Лавиния Ланг (Хассидің жақын досы) Джульетта рөліне үміткер болды, сондай-ақ актриса Анжелика Хьюстон да қарастырылды, бірақ оның әкесі, режиссер Джон Хьюстон, оны өзінің «Махаббат пен өліммен бірге» фильміне түсіруді шешкен соң, оның кандидатурасын алып тастады. Леонард Уайтинг кастинг кезінде 16 жаста, ал Хасси 15 жаста болды, бірақ 1967 жылдың жазында түсірілім басталғанда олар 17 мен 16 жасқа толды. Зеффирелли пьесаны олардың күшті жақтарын көрсету және кемшіліктерін жасыру үшін бейімдеді: мысалы, ұзақ монологтар қысқартылды және реакция кадрларына баса назар аударылды. Лоуренс Оливье бұл өндіріске кездейсоқ қатысты. Ол Римде «Балықшының аяқ киімі» фильмін түсіру үшін келген және «Ромео мен Джульетта» түсіріліп жатқан студияны аралады. Ол Зеффиреллиден көмектесе алатынын сұрады, содан кейін оған прологты оқу тапсырылды, нәтижесінде ол Лорд Монтегьюдің даусын және басқа да екінші дәрежелі рөлдерді дубляждады. 1967 жылдың қыркүйегінде Артенада «Ромео мен Джульетта» фильмінің балкондағы көрінісі түсірілді. Фильмнің оқиғасы 14 ғасырғы Италиядағы Ренессанс дәуірінде өтеді. Балкон көрінісі: Артенада, Римнен оңтүстік-шығысқа қарай 40 шақырым жерде, 16 ғасырда кардинал Сципионе Боргезе салған Боргезе сарайында. Шіркеудің ішкі көріністері: Римнен солтүстік-батысқа қарай 90 шақырым жердегі Тоскания қаласындағы Сан-Пьетро романдық шіркеуінде. Мазар көрінісі: сондай-ақ Тосканияда. Капулеттер сарайының көріністері: Сиена провинциясындағы Пьенца қаласында, 1459 жылдан 1462 жылға дейін папа Пий II салған Палаццо Пиколоминиде. Қарулы шайқас көріністері Ескі Умбрия қаласы Губбиода түсірілді. Фильмде Монтаньянада түсірілген кейбір көріністер де бар. Көше көріністері: сонымен қатар Пьенцада және Римдегі Cinecittà студиясының артқы жағында.

Өңдеу

Кейінгі өндіріс кезінде бірнеше сахналар қысқартылды немесе толығымен алынып тасталды. 5-ші актінің 3-ші сахнасы, онда Ромео Жюльеттаның мазарында Паристі жекпе-жекте жеңіп өлтіреді, түсірілді, бірақ соңғы нұсқадан өшірілді. Леонард Уайтинг пен Роберто Бисакконың сөзіне сүйенсек, Зеффирелли бұл сахнаны Ромеоға қажетсіз жағымсыздық тудырады деп ойлап кесіп тастаған. Ромео мен Бенволио шақыруды ұстап алып, Капулеттердің кешін білетін тағы бір сахна да түсірілді, бірақ ол да кесілді; алайда, жарнамалық суреттері әлі сақталған. Фильм дыбыссыз (MOS) түсірілгендіктен, барлық диалогтар мен дыбыс эффектілері монтаж кезінде қайта жазылуы тиіс болды. Итальяндық көрсетілім үшін жеке дубляж жасалды, онда Джанкарло Джаннини Уайтингті, Анна Мария Гуарниери Хуссиді, ал Витторио Гассман баяндаушы ретінде жұмыс істеді. Фильмнің бюджеттік құны 850 000 АҚШ долларына бағаланды. 1973 жылы қайта көрсетілгеннен кейін 1,7 миллион АҚШ доллары табыс әкелді (1973 жылғы 1,7 миллион доллар қазіргі уақытта шамамен миллион долларға тең). Америкалық кино ассоциациясы фильмді алғашқы көрсетілімінде АҚШ-та G рейтингісіне ие еткен, бірақ 1973 жылы қайта көрсетілгенде PG рейтингісіне өзгертіп берген. Rotten Tomatoes фильмге 41 рецензия негізінде 95% «Жаңа» бағасын берді, орташа бағасы 8/10, және оған оң пікір қосады: «Мықты актерлік ойын және әсерлі визуалды шешімдер Зеффиреллидің «Ромео мен Джульеттасын» пьесаның ең толыққанды киноадаптациясы деп санауға мүмкіндік береді». Chicago Sun Times газетінің редакторы Роджер Эберт: «Менің ойымша, Франко Зеффиреллидің «Ромео мен Джульеттасы» Шекспирдің ең тартымды фильмі».

Саундтрек

Нино Ротаның музыкасы екі рет жарық көрді. Фильмнің "Ромео мен Джульеттадан махаббат әуені" кеңінен таратылды, әсіресе Саймон Бейтстің радиошоуының "Біздің әуеніміз" сегментінде. Сонымен қатар, әуеннің әртүрлі нұсқалары жазылып, шығарылды, оның ішінде Генри Манчинидің өте табысты нұсқасы бар. Оның аспаптық орындауы 1969 жылдың маусым айында АҚШ-та сәтті болды. Әннің ағылшын тіліндегі екі мәтіні бар. Фильмдегі нұсқасы "Жастық не?" деп аталады, оның мәтінін Юджин Уолтер жазған, ал оны Глен Уэстон орындаған. Бұл нұсқа толық музыкалық/саундтрек жинағымен бірге шығарылды. "Бізге уақыт" деп аталатын балама нұсқасында Ларри Кусик пен Эдди Снайдердің мәтіні бар. Бұл нұсқаны Джонни Матис, Энди Уильямс және Ширли Басси 1968 жылғы "This Is My Life" альбомы үшін жазды. Джош Гробан "A Time for Us" әнінің итальян тіліндегі нұсқасы "Un Giorno Per Noi" әнін орындады. Ұлыбританиядан шыққан, классикалық білімі бар тенор Джонатан Антуан 2016 жылдың тамызында шыққан "Believe" альбомында "Un Giorno Per Noi" әнін тректердің бірі ретінде орындады. "Ai Giochi Addio" деп аталатын үшінші нұсқасында Эльза Моранте мәтіні бар, ал фильмдегі жыршы рөлін ойнаған Бруно Филиппини оны итальян тілінде орындаған. Бұл әнді Лучано Паваротти мен Наташа Марш сияқты опера әншілері де орындады.

Сот ісі

Фильмдегі жалаңаштықты бұрын қорғағанмен, оның "әдемі" жасалғанын және "фильм үшін қажет болғанын" айтқан Хьюси, Уайтингпен бірге 2023 жылдың 3 қаңтарында Лос-Анджелес округінің Жоғарғы сотында Paramount Pictures компаниясына қарсы 500 миллион АҚШ доллары талаппен сотқа шағым түсірді. Шағымда, олар сексуалдық зәбірлеуге ұшыраған, сексуалдық қысым көрсетілген және алданып, Зеффиреллидің оларды жалаңаш түсіруіне рұқсат берілгенін мәлімдеді, бұл олардың білмеуімен жасалған. Сотта актерлер фильмнің сәттілігінен кейін ондаған жылдар бойы эмоционалдық зақым мен психикалық азап шеккенін, сондай-ақ олардың мансабы сол сәттілікті көрсете алмағанын айтты. Зеффиреллидің ұлы бұл шағымға сынды пікір білдіріп, Хьюси мен Уайтингтің "суретке түсірілгеннен 55 жыл өткен соң" шағымдануын "ұятты" деп атады және олардың бүкіл мансабы фильмнің сәттілігіне қарыздар екенін мәлімдеді. Сот ісі кейіннен 2023 жылдың 25 мамырында Лос-Анджелес жоғары сотының судьясы Элисон Маккензи тарапынан қабылданбады, ол бұл іс балаларға қатысты сексуалдық зәбірлеудің мерзімін тоқтату талаптарына сай келмейтінін түсіндірді. Маккензи сонымен қатар талапкерлерді "қолайлы заңдарды таңдап алуда" деп сынады. Хьюси мен Уайтинг бұл шешімге шағымдануды жоспарлап отыр, сондай-ақ "фильмнің Criterion DVD форматында жаңадан шығуына байланысты жеке сот ісін қозғауды көздеп отыр, ол мерзімге қатысты заңға бағынбайды".