Чайковскийдің "Ромео мен Джульетта" оркестрлік фантазиясы

Кіріспе

Пётр Ильич Чайковскийдің оркестрлік шығармасы «Ромео мен Джульетта», TH 42, ČW 39 – Пётр Ильич Чайковскийдің оркестрлік шығармасы. Ол «Овертура-фантазия» деп аталады және Шекспирдің осы аттас пьесасына негізделген. Берлиоз бен Прокофьев сияқты, Чайковский де Шекспирден терең шабыттанды және «Дауыл» мен «Гамлет» бойынша да шығармалар жазды. Чайковскийдің басқа маңызды шығармаларынан өзгеше, «Ромео мен Джульеттаның» опералық нөмірі жоқ. Оған TH 42 және ČW 39 каталогтарында баламалы белгілер берілген.

Музыкалық құрылым

Композитордың «Овертура Фантазиясы» деп атағанына қарамастан, жалпы құрылымы – қасиетті үйдің кіріспесі мен эпилогы бар соната формасындағы симфониялық поэма. Шығарма Шекспирдің үш негізгі сюжеттік желісіне негізделген. Мили Балакиревтің ұсынысы бойынша, F-диез минорында жазылған бірінші желі – қасиетті Лаврентийді бейнелейтін кіріспе. Мұнда төменгі аспаптардан алапаттық сезімі білінеді. Лаврентий тақырыбы F-диез минорында, тартылған ішектермен орындалып, E минорында аяқталады. Кіріспе хорал сияқты. Соңында, бірінші инверсиялық B минор аккорды, скрипкалар мен ағаш аспаптары арасында ауысып, B минорындағы екінші желіге – соғысқан Капулеттер мен Монтегтердің қақтығыс тақырыбына өседі, оның ішінде қылышпен шайқасқа сілтеме жасалып, соқтығысқан тарелкелермен бейнеленген. Шатасқан, жылдам он алтыншы ноталар естіледі. Кенеттен әрекет баяулайды, тональность B минорынан D-бемольге (Балакиревтің ұсынысы бойынша) өзгереді, және біз үшінші желінің – «махаббат тақырыбының» алғашқы тақтарын естиміз, құмарлық пен жалынды сезімге толы, бірақ әрқашан алаңдаушылық ағынымен. Махаббат тақырыбы жұптың алғашқы кездесуін және Джульеттаның балконындағы көріністі көрсетеді. Англия мүйізі Ромеоны, ал флейталар Джульеттаны бейнелейді. Даму кезеңінде қақтығыс желісі қайта оралады, бұл жолы күштірек және жинақырақ, F-диез минорында Лаврентий тақырыбы қозғалыспен естіледі. Бұл бөлім жарты тон жоғары қайталанады. Соңында фортиссимоға жетеді, мұнда трубалар Фрайр Лоурентийдің өзгертілген тақырыбын орындайды, ал оркестрдің қалған бөлігі B минорында оф-битпен ойнайды. Бұл рекапитуляцияға алып келеді, онда қақтығыс тақырыбы қайта оралады. Кларнеттер тыныштанбайтын скрипкалық фразаларға қарсы өзгертілген махаббат тақырыбын орындайтын көшу естіледі, содан кейін скрипкалар гүлденген, желбіреген мелодиямен кіріп, флейта мен гобой ақырында махаббат тақырыбымен тағы да көтеріледі, бұл жолы қатты және D мажорда, олардың толыққанды некелерін білдіреді, және соңында E мажорда естіледі. Ол екі үлкен оркестрлік соққымен, тарелкелердің соқтығысуымен үзіледі, бұл отбасылардың соғысы олардың махаббатын бұзады және ақырында өлімге алып келеді, жек көрушілік махаббатқа үстемдік етеді. Соңғы шайқас тақырыбы орындалады, содан кейін B мажордағы жұмсақ, баяу жоқтау басталады, тимпани үшеулік үлгіде қайталанады, ал туба 16 такт бойы B табиғиын ұстайды. Ағаштан жасалған үрмелі аспаптар ғашықтарға құрмет көрсетеді, ал махаббат тақырыбына соңғы сілтеме үлкен крещендомен B табиғи барабанның соққысымен басталады, ал оркестр соңғы таққа дейін B мажор аккордының гомофониялық айқайын шығарады, толық оркестр увертюраны аяқтау үшін күшті B табиғиын орындайды.

Although styled an 'Overture Fantasy' by the composer, the overall design is a symphonic poem in sonata form with an introduction and an epilogue. The work is based on three main strands of the Shakespeare story. The first strand, written in F sharp minor, following Mily Balakirev's suggestion, is the introduction representing the saintly Friar Laurence. Here there is a foreboding of doom from the lower strings. The Friar Laurence theme is heard in F sharp minor, with plucked strings, before ending up in E minor. The introduction is chorale like. Eventually a single first inversion B minor chord is passed back and forth between strings and woodwinds grows into the second strand in B minor, the strife theme of the warring Capulets and Montagues, including a reference to the sword fight, depicted by crashing cymbals. There are agitated, quick sixteenth notes. The action suddenly slows, the key changing from B minor to D flat (as suggested by Balakirev) and we hear the opening bars of the "love theme", the third strand, passionate and yearning in character but always with an underlying current of anxiety. The love theme signifies the couple first meeting and the scene at Juliet's balcony. The English horn and viola represent Romeo, while the flutes represent Juliet. In the development, the battling strand returns, this time with more intensity and build up, with the Friar Laurence theme heard with agitation in F♯ minor. This section is then repeated again, a semitone higher. Eventually, a fortissimo is reached where the trumpets play an altered Friar Laurence theme with the rest of the orchestra having an off beat gesture, in B minor. This leads into the recapitulation where the strife theme returns. A transition is heard where the clarinets play an altered love theme over restless violin phrases, before the strings enter with a lush, hovering melody over which the flute and oboe eventually soar with the love theme once again, this time loud and in D major, signaling their consummated marriage, and finally heard in E major. It is interrupted by two large orchestra hits with cymbal crashes, which symbolise the families' war disrupting their love, and eventually bringing their deaths, with hate prevailing over love. A final battle theme is played, then a soft, slow dirge in B major ensues, with timpani playing a repeated triplet pattern, and tuba holding a B natural for 16 bars. The woodwinds play a sweet homage to the lovers, and a final allusion to the love theme brings in the climax, beginning with a huge crescendo B natural roll of the timpani, and the orchestra plays homophonic shouts of a B major chord before the final bar, with full orchestra belting out a powerful B natural to close the overture.

Қатыспалы қарым-қатынас

1869 жылы Чайковский 28 жасында Мәскеу консерваториясының профессоры болды. Алғашқы симфониясын және операсын жазғаннан кейін, ол «Фатум» атты симфониялық поэмасын жазды. Николай Рубинштейн Мәскеуде дирижерлік еткен кезде, Чайковский оны Балакиревке арнап, Санкт-Петербургке дирижерлік етуге жіберді. «Фатум» жылы қабылдамады. Балакирев Чайковскийге толыққанды хат жазып, кемшіліктерін түсіндірді, сонымен қатар жігерлендірді: «Сіздің «Фатумыңыз» [Петербургте] жақсы орындалды. Бірақ соңындағы қорқынышты қақтығысқа байланысты көп шапалақ болған жоқ, ол мені еңбек етпейді. Ол толыққанды дамымаған және өте асығыс жазылған сияқты. Тігістері көрінеді, сіздің шебер емес тігістеріңіз де көзге түседі. Ең бастысы, форманың өзі жұмыс істемейді. Бәрі толыққанды үйлесімсіз. Мен сізге толық адалдықпен жазып отырмын, сіз «Фатумды» маған арнау ниетіңізден бас тартпайтыныңызға толық сенімдімін. Сіздің маған деген жанашырлығыңыз мен үшін қымбат, мен сізге деген үлкен әлсіздік сезінемін. М. Балакирев – сізді шын жүректен жақсы көретін адам. Чайковский өзін-өзі тым сынға алып, Балакиревтің пікірлерінің ақиқат екенін түсінді. Ол Балакиревтің сын-пікірін қабылдады, екеуі хат алысуды жалғастырды. (Содан кейін Чайковский «Фатум» әніне арналған ноталарын жойды. Ноталар оркестрлік бөлімдерінен кейін қайта құрастырылды.) Балакирев консерваторияда оқыған кез келген адамға күдікпен қарады, бірақ Чайковскийдің үлкен талантын анық таныды. Чайковский Балакиревті жақсы көретін. Алайда ол ағасы Анатолийге: «Мен онымен бірге болғанда өзімді үйімде сияқты сезінбеймін. Әсіресе, оның музыкаға деген көзқарасының тарлығы мен сөйлеу әдебі ұнамайды». Балакирев Чайковскийге Уильям Шекспирдің «Ромео мен Джульетта» пьесасының негізінде шығарма жазуды ұсынды. Чайковский «Ундин» атты опера жазуда қиындықтарға тап болды, бірақ ақырында оны жойды. «Мен толығымен шаршадым» деп шағымдануына қарамастан, Балакирев өзінің мінезіне сай табандылық танытты. Балакирев «Ромео мен Джульетта» құрылымы туралы ұсыныстар жазды, әр бөлімде қандай музыка қажет екендігі туралы егжей-тегжейлі айтып, тіпті қай тондарды қолдану керектігі туралы пікірлер білдірді. Балакирев өзінің «Король Лир» овертурасын «Ромео» үшін үлгі ретінде ұсынды. Бұл орынды әрекет болды, өйткені ол «Фатумда» Чайковскийдің құрылымсыз музыкалық формада жазудағы әлсіздігін байқаған еді. «Король Лир» Лист стиліндегі симфониялық поэма емес. Бұл Бетховеннің овертуралары сияқты соната түріндегі трагедиялық увертура, әдеби сюжетке емес, соната формасының драмалық мүмкіндіктеріне көбірек сүйенеді. Осылайша Балакирев «Лир патшасын» аспаптық драмаға айналдырып, оны Чайковскийге үлгі ретінде ұсынды. «Ромео мен Джульеттаны» «Лир патшасына» негіздеу Балакиревтің ұсынысы болса, оның сюжетін бір орталық қақтығысқа дейін азайтып, содан кейін оны соната формасының екі бөлікті құрылымымен біріктіру – Чайковскийдің идеясы болды. Алайда, сол сюжетті бүгінгі білетін музыкаға енгізу екі күрделі түзетуден кейін ғана мүмкін болды.

In 1869 Tchaikovsky was a 28 year old professor at the Moscow Conservatory. Having written his first symphony and an opera, he next composed a symphonic poem entitled Fatum. Initially pleased with the piece when Nikolai Rubinstein conducted it in Moscow, Tchaikovsky dedicated it to Balakirev and sent it to him to conduct in St. Petersburg. Fatum received a lukewarm reception. Balakirev wrote a detailed letter to Tchaikovsky explaining the defects, but also giving some encouragement:

Your Fatum has been performed [in St. Petersburg] reasonably well There wasn't much applause, probably because of the appalling cacophony at the end of the piece, which I don't like at all. It is not properly gestated, and seems to have been written in a very slapdash manner. The seams show, as does all your clumsy stitching. Above all, the form itself just does not work. The whole thing is completely uncoordinated I am writing to you with complete frankness, being fully convinced that you won't go back on your intention of dedicating Fatum to me. Your dedication is precious to me as a sign of your sympathy towards me—and I feel a great weakness for you. M. Balakirev—who sincerely loves you. Tchaikovsky was too self critical not to see the truth behind Balakirev's comments. He accepted Balakirev's criticism, and the two continued to correspond. (Tchaikovsky later destroyed the score of Fatum. The score was reconstructed posthumously from the orchestral parts.) Balakirev remained suspicious of anyone with a formal conservatory training but clearly recognized Tchaikovsky's great talents. Tchaikovsky liked and admired Balakirev. However, as he told his brother Anatoly, "I never feel quite at home with him. I particularly don't like the narrowness of his musical views and the sharpness of his tone." Balakirev suggested Tchaikovsky write a piece based on William Shakespeare's Romeo and Juliet. Tchaikovsky was having difficulties writing an opera entitled Undine, which he would eventually destroy. Though he complained, "I'm completely burned out," Balakirev persisted, as was his manner. Balakirev wrote suggestions about the structure of Romeo and Juliet, giving details of the type of music required in each section, and even opinions on which keys to use. Balakirev had suggested his own overture King Lear as a model for Romeo—a prudent move, since he had seen Tchaikovsky's weakness in writing in an unstructured musical form in Fatum. King Lear is not a symphonic poem in the manner of Liszt. It is a tragic overture in sonata form along the line of Beethoven's overtures, relying more on the dramatic potential of sonata form rather than on a literary program. Thus, Balakirev had transformed King Lear into an instrumental drama and now offered it as a model to Tchaikovsky. While basing Romeo and Juliet on King Lear was Balakirev's suggestion, reducing the plot of the former to one central conflict and then combining it with the binary structure of sonata form was Tchaikovsky's idea. However, executing that plot in the music we know today came only after two radical revisions.

Бірінші нұсқасы

Ромео мен Джульеттаның алғашқы нұсқасында даму бөліміне ашылу фугатосы және екі тақырыптың қақтығысы енді – дәл академиялық білімі бар композитордан күтілетін нәрсе. Балакирев махаббат тақырыбына жауап ретінде Чайковскийге «Мен оны жиі орындаймын, мен сені қатты құшақтағым келеді» деп жазғанмен, Чайковский жіберген көптеген алғашқы нұсқаларын да жойды – мысалы, ашылуы бастапқыда ұсынған Лист хорынан гөрі Хайдн квартетіне көбірек ұқсады. Туынды Мәскеу мен Санкт-Петербург арасында Чайковскийге немесе Балакиревке үздіксіз жіберіліп тұрды. Чайковский Балакиревтің кейбір, бірақ барлық емес, талаптарына көнді және оны Балакиревке арнап жұмысты аяқтады. 1870 жылғы 16 наурыздағы тұңғыш қойылым дирижер, Чайковскийдің досы Николай Рубинштейн және бір студентке қатысты сенсациялық сот ісінен бұзылды. Сот өткен күні атақты музыкантқа қарсы шешім шығарды, бұл оның концерт сахнасына шыққанда оның пайдасына шулы наразылық тудырды, бұл жаңа овертурадан көрерменге әлдеқайда қызықтырақ болды. Нәтиже Ромео мен Джульеттаның премьерасы үшін көңіл көтермейтін болды. Чайковский премьера туралы былай деді:

«Концерттен кейін біз түскі ас іштік. Кеш бойы ешкім маған овертура туралы бір сөз де айтпады. Дегенмен, мен ризашылық пен жылылыққа қатты зәру болдым.»

Екінші нұсқа

Ромео мен Джульеттаның бастапқы сәтсіздігі Чайковскийді Балакиревтің сын-пікірлерін толық қабылдап, шығарманы қайта жұмысқа салуға мәжбүр етті. Бұл сондай-ақ Чайковскийді музыкалық білімінен тысқары шығып, музыканың көп бөлігін бүгінгі танымал түріне қайта жазуға итермеледі. Бұған сүйіспеншілік тақырыбын даму бөлімінен шығарып тастау және оның бірінші тақырыппен (Капулеттер мен Монтегтердің қақтығысы) кездесуін рекапитуляцияның екінші жартысына қалдыру кірді. Экспозицияда махаббат тақырыбы бірінші тақырыптың қатігездігінен қорғалған күйде сақталады. Рекапитуляцияда бірінші тақырып махаббат тақырыбына күшті ықпал етеді және оны толығымен жояды. Осы үлгіні ұстанған арқасында, Чайковский нағыз музыкалық қақтығысты даму бөлімінен рекапитуляцияға көшіреді, онда ол драмалық құлдырауға жетеді. Екінші нұсқасы 1872 жылдың 17 ақпанында Санкт-Петербургте Эдуард Направник басқаруымен тұңғыш рет қойылды.

Үшінші және соңғы нұсқа

1880 жылы, шығарманың алғашқы қайта өңдеуінен он жыл өткен соң, Чайковский соңғы бөлімін қайта жазып, шығармаға "Овертура-Фантазия" деген қосымша атау берді. Ол 1880 жылдың 10 қыркүйегінде аяқталды, бірақ премьерасы 1886 жылдың 1 мамырында Грузияның Тбилиси қаласында (сол кезде Ресей империясының құрамында болған) Михаил Ипполитов-Иванов басшылығымен ғана өтті. Осы үшінші және соңғы нұсқа қазір репертуарда сақталып тұр. Алдыңғы нұсқалар кейде тарихи ескерту ретінде орындалады. Үшінші нұсқа пикколо, 2 флейта, 2 гобой, ағылшын мүйізі, 2 кларнет (Ля), 2 фагот, 4 мүйіз (Фа), 2 керней (Ми), 3 тромбон, туба, тимпан, тарелки, үлкен барабан, арфа, скрипкалар I, скрипкалар II, альттар, виолончельдер және контрабастардан тұратын оркестр үшін жазылған.

Қабылдау

Алғашында "Ромео мен Джульетта" Ресей мен Еуропада сәтті болмады. Оның 1870 жылғы наурыздағы әлемдік тұсаукесері жылы қабылдамалды. 1876 жылғы қарашада Венада Ханс Рихтер дирижерлік еткен кезде, көрермендер ысқырық тартты; сыншы Эдуард Ханслик кейіннен оны қатты сынады. Екі аптадан кейін Парижде, Жюль Пазделуп басқарған Халықтық концерттердегі премьера да жақсы өтпеді.

Танымал мәдениетте

Овертураның махаббат тақырыбы көптеген телесериалдар мен фильмдерде кеңінен қолданылған, мысалы, «Мунрейкер», «Коломбо», «Джаз әншісі» (1927), «Уэйн әлемі», «Аниманиактер», «Таз Мания», «Кішкентай Тоун Әңгімелері», «Скрабс», «Екі есе», «Симпсондар», «Саут Парк», «Клюес», «Рождестволық әңгіме», «Бел Эйрдің жаңа ханзадасы», «Губка Боб Квадратты шалбар», «Даришкелерді итермелеу», «Сезам көшесі», «Эль Чаво», «Үш мушкетер» және «Рен және Стимпи шоуы» сияқты туындыларда. «The Sims» ойынының түпнұсқа нұсқасында да махаббат тақырыбының әртүрлі вариациялары қолданылған, екі Симс «Сүйісу» әрекетін сәтті орындағанда. Тақырыптың «қуаттылығы» екі Симстің бір-біріне қаншалықты үйлесімді екеніне немесе қаншалықты ғашық екеніне байланысты болған. Чайковскийдің тағы бір шығармасы, «Аққу көлі» балетінен «Жағалаудағы қамыстар биі» мен бірге, Ромео мен Джульеттаның махаббат тақырыбы Диснейдің «Микки, Дональд, Гуфи: Үш мушкетер» фильміне жазылған «Love, so Lovely» әнінде бірдей қолданылды. Музыканың үзінділері Борис Эйфманның хореографиясымен 2005 жылы қойылған «Анна Каренина» балетінде пайдаланылды. Ромео мен Джульеттаның овертурасының басты тақырыбы 1939 жылы оркестр жетекшісі Ларри Клинтон «Our Love» (Buddy Bernier және Bob Emmerich сөздерімен) атты танымал ән ретінде өңделді және Клинтон мен Джимми Дорси орындады. Композитор Уолтер Мерфи 1979 жылы шыққан «Walter Murphy's Discosymphony» альбомында овертураның фантазиялық бөлігінің диско нұсқасын жасады. Овертураның үзінділері Азия-Тынық мұхиты экономикалық ынтымақтастығы (АТЭС) басшыларының қатысуымен 2014 жылы Бейжіңде өткен АТЭС Қытайдың ашылу салтанатындағы фейерверк кезінде ойнатылды.