Тзицзак – Хазар қағанның қызы, Византия императоры Константин V-тің әйелі. Атының мағынасы «гүл» дегенді білдіріп, киім-кешегінің әсемдігін де атайды. Тарих, Византия, Хазар қағанаты.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тзицак (Τζιτζάκ; 750 жылы қайтыс болды), Ирена (Εἰρήνη) деп тойыстырылған, хазар ханшайымы, Бихар хағанының қызы, Шығыс Рим императоры Константин V-ге (741–775 жылдары билеген) үйлену арқылы императрица атанды.
Tzitzak (Τζιτζάκ; died 750), baptised Irene (Εἰρήνη), was a Khazar princess, the daughter of khagan Bihar, who became empress by marriage to Eastern Roman Emperor Constantine V (r. 741–775).
Этимология
Гюла Моравчик пікірінше, Цитзак түркі тілінен шыққан *чечек сөзінің грекшеленген түрі болуы мүмкін, ол чувашша чечек және түрікше çiçek сөздерімен туыс, олардың барлығы «гүл» дегенді білдіреді. Алайда, Марсель Эрдал Константин VII Цитзак сөзін императрицаның киімін атау үшін қолданғанын және Моравчиктың Цитзак оның жеке есімі болған деген ойын «аса қисынсыз» деп санайды. Сондықтан Эрдал Цитзак императрицаның киімінің әсемдігін сипаттаған деп есептейді; сондай-ақ Эрдал оқырмандарға иврит тіліндегі ṣiṣiṯ 'шұлықтағы яһуди діни шалы' және ṣiṣiyoṯ 'шұлықтар' еске салады.
According to Gyula Moravcsik, Tzitzak is most likely a Hellenized version of a Turkic word descending from Proto Turkic *čeček and cognate with Chuvash чечек and Turkish çiçek, all meaning 'flower'. However, Marcel Erdal notes that Constantine VII used tzitzak to denote the empress's garment and deems Moravcsik's idea that Tzitzak was her personal name "far fetched". Therefore, Erdal thinks that tzitzak more likely described the colourfulness of the empress's garment; Erdal additionally reminds readers of Hebrew ṣiṣiṯ 'fringed Jewish ceremonial shawl' and ṣiṣiyoṯ 'fringes'.
Өмір
732 жылы Шығыс Рим империясы Омейяд халифатының шапқынымен қауіп-қатерге ұшырады. Одақтас іздеп, Исавриялық III Лео хазар қағаны Бихарға елшілік жіберді. Одақ Цитзак пен III Леоның ұлы және ортақ билеушісі V Константинның некесімен бекітілді. Цитзак неке үшін Константинопольге қауіпсіз жеткізілді. Константин шамамен он төрт жаста болса, Цитзак одан да жас болған болуы мүмкін, себебі ол кейін он сегіз жыл бойы бала тумады. Оның қалың ені Мария Цитзак үйленген кезде әлі де аға императрица болған-болмағаны белгісіз. III Лео 18 маусымда 741 жылы қайтыс болды. V Константин оның орнын басып, Ирена императрица болды. Бірақ, V Константиннің қайнағасы Артабас таққа таласқандықтан, дерлік бірден азамат соғысы басталды. Азамат соғысы 743 жылдың 2 қарашасына дейін созылды. Теофан Иренаның соғыстағы рөлін сипаттамайды. 750 жылдың 25 қаңтарында Константин мен Цитзак Лео есімді ұлдарына ие болды, ол әкесінен кейін IV Лео императоры болды – көбінесе «Хазар Леосы» деп танылады. Леоның дүниеге келуі – тарихи жазбаларда Ирена туралы соңғы мәлімет. Келесі жылы Константин екінші әйелі Марияға үйленді. Линда Гарланд Цитзак бала туғанда қайтыс болған болуы мүмкін деген болжам жасады.
In 732, the Eastern Roman Empire was under threat of invasion from the Umayyad Caliphate. Seeking allies, Leo III the Isaurian sent an embassy to Bihar, Khagan of the Khazars. The alliance was sealed with the marriage of Tzitzak to Constantine V, son and junior co ruler of Leo. Tzitzak was escorted to Constantinople for her marriage. Constantine was about fourteen years old, while Tzitzak may have been even younger as she would not give birth for eighteen years. It is uncertain whether her mother in law Maria was still the senior empress at the time of Tzitzak's marriage. Leo III died on 18 June 741. Constantine V succeeded him with Irene as empress. However, civil war broke out almost immediately as Artabasdos, brother in law of Constantine, claimed the throne for himself. The civil war lasted until 2 November 743. The role of Irene in the war is not described by Theophanes. On 25 January 750, Constantine and Tzitzak had a son, Leo, who would succeed his father as Emperor Leo IV—better known as "Leo the Khazar". Leo's birth is the last mention of Irene in the historical record. By the following year, Constantine was already married to his second wife Maria. Lynda Garland has suggested Tzitzak died in childbirth.