Таиланд корольдарының "Рама" атауының тарихы

Кіріспе

Тайландтың қазіргі Чакри әулетінің барлық патшалары ағылшын тілінде «Рама патшасы» деп аталады. «Рама» есімі индус құдайы Раманың, Вишнудың аватарының атына негізделген. «Рама патшасы н-ші» деген атауды қолдану – қазіргі әулеттегі патшаларға нөмір берудің тай дәстүрімен үйлеседі. Дегенмен, бұл аударма нақты емес, сондықтан патшаның тәж киген кезде осы есімді қабылдаған-қабыламағандығы туралы шатасу тудыруы мүмкін.

Тарих

"Рама" барлық патшаларға арналған лақап есім ретінде қолданылса да, ол әрқашан есім ретінде қабылданбаған. Қазіргі әулетте өзін Рама деп атаған алғашқы патша Пхра Монгкутклао немесе Ваджирарудх патша болды, ол билік құрған алтыншы патша еді. Оның билік ету лақап аты – Пхра Монгкутклао Чаоюхуа (พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว); кейін ол өзін Пхра Рам ти Хок (พระรามที่หก, Рама VI деген мағынада) деп атауды ұнатты. Ол Англияда оқыған кезде еуропалықтардың бірдей есімді билеушілерді нөмірлеп атау әдетіне ұқсас нәрсеге ықпал еткен болуы мүмкін. Бұл тай халқының дағдысымен де сәйкес келді. Дәстүр бойынша, патшаның есімі қасиетті саналады және оны ашық айтуға болмайды. Оның орнына, адамдар патшаны басқа сөздермен атаған, қазіргі уақытта Най Луанг (ในหลวง) немесе Пхра Чао Ю Хуа (พระเจ้าอยู่หัว) деп аталады. Путтхайотафа Чулалок патша әулетін құрған кезде, оны көбінесе Пхан Дин Тон (แผ่นดินต้น, "Бірінші патшалық") деп атаған; ал оның ұлы Путтхалоетла Напхалай таққа отырғанда, оны Пхан Дин Кланг (แผ่นดินกลาง, "Орта патшалық") деп атаған. Бұл үшінші патша болған Джессадабодиндра патшасы (Нангклао) үшін қиындық тудырды, себебі оны Пхан Дин Плай (แผ่นดินปลาย, "Соңғы патшалық") деп атауға тура келер еді, бұл жағымсыз естілді. Сондықтан ол екі бұрынғы патшасына Будда бейнесінің есімдерінен – "Путтхайотафа Чулалок" және "Путтхалоетла Напхалай" есімдерін берді. Кейін оның ізбасары Монгкут патша оған "Нангклао" есімін берді және патшалық номенклатураны жүйелі етуге тырысты. Кейінгі тарихшылар Нангклао патшасының билігін Ратчакан ти Сам (รัชกาลที่ 3, "үшінші патшалық") деп атады. Бұл Моңкут пен оның ұлы Чулалонгкорн билік еткен кезеңде Таиландқа батыстың ықпалының күшеюіне байланысты жиі кездесетін жағдай еді. Содан бері әулеттегі патшалардың барлық билік ету кезеңдері бейресми түрде Ратчакан ти н ("n-ші патшалық") деп аталады; сондықтан қазіргі патшаның билігі Ратчакан ти сип ("оныншы патшалық") деп аталады және бұл атау династияның барлық бұрынғы патшаларына қатысты қолданылады. Ваджирарудх патша өзін ағылшын тілінде Рама VI деп атағандықтан, бұл есім тай тіліндегі Ратчакан ти хокке теңестірілді. Бұл шамамен аударма әлі де қолданылуда, бірақ одан бұрын әулеттегі ешбір патша "Рама" есімін осылай ресми түрде қолданған жоқ. Дегенмен, Аюттая және Тонбури дәуірінде Раматибоди ("Рама әміршісі") лақап атымен танымал болған бірнеше патшалар болды. Аюттаяның өзі Рамаяна дастанындағы Раманың астанасы Айодхьяның атын алған. Бірақ тарихшылардың берген көптеген есімдері бұрынғы патшалардың нақты есімдері емес, лауазымдары ғана. Патшаның атын оның тірісінде айту әдет емес еді, және көп жағдайда патшалардың жеке есімдері белгісіз. Тіпті лауазымдары да күмәнді болуы мүмкін. Әр патшаның толық лауазымы мен атағы алтын табаққа жазылған, бірақ Аюттая патшалығы 1767 жылы мьянмалықтар шабуыл жасаған кезде олардың барлығы жойылды.

While "Rama" was used as a title for all the kings, it was not always taken on as the name. In the present dynasty, the first king to call himself Rama was Phra Mongkutklao or King Vajiravudh, who was the sixth to reign. His reigning title was Phra Mongkutklao Chaoyuhua (พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว); later in his reign, he preferred to style himself as Phra Ram thi Hok (พระรามที่หก, lit. Rama VI). It was presumed that he was influenced by the European practice of numbering the rulers with similar names while he studied in England. Quite conveniently, it coincided with another practice of the Thai people. Traditionally, the name of the king is sacred and would not normally be said. Instead, people would refer to the king by other words, currently Nai Luang (ในหลวง) or Phra Chao Yu Hua (พระเจ้าอยู่หัว). When King Phutthayotfa Chulalok founded the dynasty, he was commonly referred to as Phan Din Ton (แผ่นดินต้น, lit. 'the First Reign'); and when his son Phutthaloetla Naphalai inherited the throne, he was referred to as Phan Din Klang (แผ่นดินกลาง, lit. 'the Middle Reign'). That then became awkward when Prince Jessadabodindra (King Nangklao) became the third king, as the obvious referral would then be Phan Din Plai (แผ่นดินปลาย, lit. 'the Last Reign'), which did not sound very auspicious. He decided to give the names "Phutthayotfa Chulalok" and "Phutthaloetla Naphalai", after the names of two Buddha statues, to his two predecessors. He was then posthumously given the name "Nangklao" by his successor, King Mongkut, who also tried to establish more systematic royal nomenclature. Later historians would refer to King Nangklao's reign as Ratchakan thi Sam (รัชกาลที่ 3, lit. 'the third reign'). That was becoming more common, probably because of Western influences on Thailand during the reigns of Mongkut and his son, Chulalongkorn. Since then, all the reigns of kings in the dynasty are also known unofficially as Ratchakan thi n ('the nth Reign'); hence, the present King's reign is also known as Ratchakan thi sip ('the tenth reign') and extrapolated back to all the earlier kings of the dynasty. Since King Vajiravudh called himself Rama VI in English, the name was seemingly equivalent to Thai Ratchakan thi hok. This rough translation is still in use today, but no other king in the dynasty before him used the name "Rama" as such. However, there have been several kings in the Ayutthaya and Thonburi periods who are best known by the title Ramathibodi ("Overlord Rama"). Ayutthya itself was borrowed from the name of Rama's capital in the Ramayana epic, Ayodhya. Still, most of the names of the earlier kings as given by historians are titles rather than real names. It was not customary to refer to a king by his name during his lifetime, and in many cases, the personal names of the kings are not known. Even the titles are often doubtful. Each king had his full style and title inscribed on a golden plate, which, however, were all lost when the Ayutthaya Kingdom was destroyed in the sack of the city by the Burmese in 1767.