Кіріспе
Музыка жанры, Орнет Коулманның 1970-жылдардың басында және ортасында шығарған Free jazz альбомы – авангардтық джаз стилі немесе джаз импровизациясының эксперименталды тәсілі. Бұл стиль 1950-жылдардың соңы мен 1960-жылдардың басында пайда болды, музыканттар джаздың қалыпты үлгілерін, мысалы, белгілі бір темптерді, тондарды және аккордтарды өзгертуге немесе бұзуға тырысқан кезде дамыды. Осы кезеңдегі музыканттар бұрын ойналған бибоп пен модальдық джаздың тым шектеулі екенін ойлады және жаңа нәрсе жасауға ұмтылды. "Free jazz" термині 1960 жылы Орнет Коулманның "Free Jazz: A Collective Improvisation" атты үнтаспасынан алынған. Еуропалықтар көбінесе "еркін импровизация" терминін қолданады. Тағы басқалары "қазіргі заманғы джаз", "шығармашылық музыка" және "көркем музыка" деген сөздерді де пайдаланады. Free jazz-дың мағынасының күрделілігі оны анықтау қиындығын тудырады. Көбінесе оны шағын топтар немесе жеке орындаушылар ойнаса да, free jazz биг-бендтері де болған. Музыканттар мен сыншылар оның инновациялық және болашаққа бағытталған екенін айтса да, ол джаздың ерте стильдеріне негізделген және бастапқы, көбінесе діни түбірлерге қайта оралу әрекеті ретінде қарастырылады. Джаз американдық өнертабыс болғанымен, free jazz музыканттары әлемдік музыка мен әлемнің түкпір-түкпіріндегі этникалық музыка дәстүрлерінен көп нәрсе алды. Кейде олар африкалық немесе азиялық аспаптарда, ерекше аспаптарда ойнайтын немесе өздері ойлап тапқан аспаптарда орындады. Олар эмоционалдық күштілікке және дыбыстың өзіне баса назар аударды, түрлі дыбыстарды зерттеді.
the Ornette Coleman album
Free jazz or Free Form in the early to mid 1970s is a style of avant garde jazz or an experimental approach to jazz improvisation that developed in the late 1950s and early 1960s when musicians attempted to change or break down jazz conventions, such as regular tempos, tones, and chord changes. Musicians during this period believed that the bebop and modal jazz that had been played before them was too limiting, and became preoccupied with creating something new. The term "free jazz" was drawn from the 1960 Ornette Coleman recording Free Jazz: A Collective Improvisation. Europeans tend to favor the term "free improvisation". Others have used "modern jazz", "creative music", and "art music". The ambiguity of free jazz presents problems of definition. Although it is usually played by small groups or individuals, free jazz big bands have existed. Although musicians and critics claim it is innovative and forward looking, it draws on early styles of jazz and has been described as an attempt to return to primitive, often religious, roots. Although jazz is an American invention, free jazz musicians drew heavily from world music and ethnic music traditions from around the world. Sometimes they played African or Asian instruments, unusual instruments, or invented their own. They emphasized emotional intensity and sound for its own sake, exploring timbres.
Сипаттамалары
Кейбір джаз музыканттары кез келген жіктелу әрекетіне қарсы тұрады. Бір қиындық – джаздың көп бөлігі импровизация элементін қамтиды. Көптеген музыканттар фри-джаз тұжырымдары мен идиомаларын пайдаланады, және фри-джаз ешқашан басқа жанрлардан толығымен ерекшеленбеді, бірақ фри-джаздың өзгеше ерекшеліктері бар. Фараон Сандерс пен Джон Колтрейн аспаптарынан конвенцияға жатпайтын дыбыстар алу үшін күшті үрлеу немесе басқа кеңейтілген техникаларды қолданды. Джаздың басқа түрлері сияқты, ол классикалық дәстүрде орындаушы композитор ойын білдіретін рөлде емес, музыканттың «дауысын» немесе «дыбысын» жеткізуге эстетикалық басымдық қояды. Ерте джаз стильдері әдетте ән формаларының құрылымына негізделген, мысалы, он екі тактік блюз немесе 32 тактік AABA формасы, аккордтардың өзгеруімен. Фри-джазда алдын ала белгіленген формаға тәуелділік жойылады, ал импровизацияның рөлі орай пропорционалды түрде артады. Джаздың басқа түрлері тұрақты өлшемдерді және пульстік ырғақтарды қолданады, әдетте 4/4 немесе (сирек) 3/4 түрінде. Фри-джаз пульсацияны сақтайды, кейде суырылып өтеді, бірақ тұрақты өлшемі жоқ. Жиі кездесетін акселерандо мен ритардандо толқын сияқты қозғалатын ырғақ сезімін береді. Ерте джаз формалары гармониялық құрылымдарды, әдетте диатоникалық аккордтардың циклдарын қолданды. Импровизация кезінде ол аккордтардағы ноталарға негізделген. Фри-джаз осы құрылымдардан азат, бірақ сонымен қатар (әрі де «джаз» болғандықтан, «бос» болғандықтан) ол ертеректегі джаз ойнау тілінің көп бөлігін сақтайды. Сондықтан бұл музыкада диатоникалық, өзгертілген доминантты және блюз фразаларын есту жиі кездеседі. Гитарист Марк Рибо Орнет Коулман мен Альберт Айлердің «біз бибоптың кейбір шектеулерін босатсақ та, олардың әрқайсысы композицияның жаңа құрылымдарын дамытып жатыр» деп түсіндірді. Кейбір формалар топтық орындау мен импровизацияның негізі ретінде жазылған мелодияларды пайдаланады. Фри-джаз орындаушылары кейде осындай материалды қолданады. Басқа композициялық құрылымдар да қолданылады, олардың кейбіреулері егжей-тегжейлі және күрделі. Боп эстетикасын қабылдамау, диксиленд сияқты ертеректегі джаз стильдеріне, оның ұжымдық импровизациясына, сондай-ақ африкалық музыкаға деген қызығушылықпен байланысты. Этностық музыкаға қызығушылық әлемнің әртүрлі аспаптарын пайдалануға әкелді, мысалы Эд Блэкуэллдің Батыс Африкадағы сөйлейтін барабаны және Леон Томас пигмейлердің йодлингін орындауы. Идеялар мен шабыт Джон Кейдж, Musica Elettronica Viva және Fluxus қозғалысынан алынды. Көптеген сыншылар, әсіресе музыканың басында, джаздың таныс элементтерінен бас тарту музыканттардың техникалық дайындығының жетіспеушілігін көрсетеді деп күдіктенді. 1974 жылға қарай, мұндай көзқарастар азайып, музыка сындық жазулар жиынтығын құрастырды. Көптеген сыншылар «еркін джаз» термині мен 1950-1960 жылдардағы американдық әлеуметтік орта, әсіресе нәсілдік интеграцияның туындаған әлеуметтік шиеленістері мен азаматтық құқықтар қозғалысы арасындағы байланысты көрсетті. Көптеген адамдар 1954 жылғы Браун мен Білім беру кеңесіне қарсы сот шешімі, 1961 жылғы «Азаттық жолшыларының» пайда болуы, 1963 жылғы белсенділердің қара дауыс берушілерді тіркеуге қолдауы және еркін қара мектептері «еркін» сөзінің фри-джаз контекстіндегі саяси мағынасын көрсетеді деп санайды. Осылайша, көптеген адамдар фри-джазды белгілі бір музыкалық нанымдар мен идеяларды қабылдамау ғана емес, сонымен қатар қара американдықтардың қысымға ұшырауы мен тәжірибесіне музыкалық реакция деп санайды.
Әлемде
1967 жылы құрылған Квебек азат джаз квартеті Канаданың ертедегі ең танымал азат джаз тобы болды. Солтүстік Америкадан тыс, азат джаз өнері Еуропа мен Жапонияда қалыптасты. Джо Харриотттан басқа, саксофонистер Питер Брётцман, Эван Паркер, тромбонист Конни Бауэр, гитарист Дерек Бейли, пианистер Франсуа Тускес, Фред Ван Хов, Миша Менгельберг, барабаншы Хан Беннинк, саксофонист және бас-кларнетші Виллем Брёкер – еуропалық азат джаздың алғашқы орындаушыларының ішінде болды. Еуропалық азат джаз көбінесе азат импровизацияға жақын деп есептеледі, джаз дәстүрінен арақашықтығы артты. Брётцманның АҚШ-тың азат джаз ойнаушыларына елеулі әсері болды. Жапонияның алғашқы азат джаз музыканттарының қатарында барабаншы Масахико Тогаши, гитарист Масаюки Такаянаги, пианистер Йосуке Ямашита мен Масахико Сато, саксофонист Каору Абэ, басист Мотохару Йошизава және трубашы Итару Оки болды. Темір перде артындағы белсенді азат джаз өнері Януш Муняк, Томаш Станько, Збигнев Сейферт, Вячеслав Ганелин және Владимир Тарасов сияқты музыканттарды өндірді. Кейбір халықаралық джаз музыканттары Солтүстік Америкаға келіп, азат джазға толыққанды енді, олардың ішінде Бразилиядан Иво Перельман және Аргентинадан Гато Барбиери ерекше көзге түсті (бұл ықпал Барбиеридің ерте туындыларында жақсы көрінеді). Оңтүстік Африканың суретшілері, соның ішінде Dollar Brand, Zim Ngqawana, Chris McGregor, Louis Moholo және Dudu Pukwana эксперименттік импровизацияны африкалық ырғақтар мен мелодиялармен біріктіретін азат джаздың (көбінесе үлкен ансамбльдік азат джаздың) бір түрін зерттеді. Америка музыканттары Дон Черри, Джон Колтрейн, Милфорд Грейвс және Фараон Сандерс Африка, Үндістан және Таяу Шығыстың музыкалық элементтерін әлемдік ықпалдағы азат джаз үшін біріктірді.