Кіріспе

Ежелгі Римде мемлекетке қарсы қылмыстар. Магистат заңы немесе lex maiestatis – Республика және Империя дәуірлерінде Рим халқына, мемлекетіне немесе императорға қарсы жасалған қылмыстарды қарастырған бірнеше ежелгі рим заңдарының (leges maiestatis) жиынтығы.

Сипаттама

Рим заңында бастапқыда мемлекетке опасыздық деп есептелген қылмыстар көбінесе әскери қызметте жасалған. Ескі Рим заңындағы осы қылмыстың атауы – пердуэллио, осының өзі дәлел болып табылады. Пердуэльдер – мемлекетке қарсы қару көтерген жаулар, ал сатқындардың құқығы жаулардан кем емес деп есептелді. Он екі тақтада жаумен байланыс жасау немесе азаматты жауларға сату өлім жазасымен жазаланды. Пердуэллионың басқа түрлері "от пен судан айыру" (aquae et ignis interdictio), яғни, елден қуумен жазаланды. Бұл қылмыс екі шенеунік (duumviri perduellionis) төрағалық ететін арнайы сотта (quaestio) қаралатын, бұл Римдегі ең алғашқы тұрақты қылмыстық сот болуы мүмкін. Кейінірек пердуэллио атауы лаэза майестас, деминута немесе минута майестас, немесе жай ғана майестас деген атқа алмасты. Шамамен б.з.д. 48 жылы қабылданған деп саналатын lex Iulia maiestatis, Рим империясының соңғы кезеңдеріне дейін мемлекетке опасыздық туралы заңның негізі болып келді. Заңның түпнұсқа мәтіні негізінен әскери қылмыстармен, мысалы, жауларға хат немесе хабар жіберу, ту немесе бекіністі тапсыру және дезертирлікпен айналысқан.

Тиберийдің тұсында елге опасыздық жасау туралы заңның кеңейтілуі

Империя құрылғаннан бастап, мемлекетке опасыздық туралы заңның ауқымы, әсіресе Тиберийдің тұсында кеңейді және делаторлар деп аталатын кәсіби жалтақтардың пайда болуына әкелді. Бұл императордың қасиетті санатымен байланысты болды. Мемлекетке опасыздық жасаудың ауырлығы діни киянаттан кем емес деген қағида қалыптасты. Юстиниан заманында қолданылған заң негізінен «Дигест» және «Кодекс Ад легем Юлиам майестатис» тақырыптарында қамтылған. «Дигест» кітабындағы анықтама (Ульпианнан алынған) былай делінген: «maiestatis crimen illud est quod adversus populum Romanum vel adversus securitatem eius committitur». («Мажестат қылмысы – Рим халқына немесе оның қауіпсіздігіне қарсы жасалған қылмыс»). Әскери қылмыстардан басқа, мемлекетке опасыздық жасаудың ішіндегі көзге түсетін түрлері: императордың бұйрығысыз әскер жинау немесе соғыс ашу, императордың мұрагерін таңдауына күмән келтіру, тұтқындарды немесе жоғары лауазымды шенеуніктерді өлтіру (немесе өлтіруге сүю), қоғамдық орындарды басып алу, қала ішінде мемлекетке қарсы адамдардың қарумен немесе тастармен кездесуі, бүлікке шақыру немесе заңсыз ант беру, әділ түрде қамауға алынған тұтқындарды босату, мемлекеттік құжаттарды жалғандау және провинциялық губернатордың өкілеттігі біткен соң провинцияны тастап кетпеуі немесе әскерін ізбасарына тапсырмауы. Ниет (voluntas) ашық әрекеттен (effectus) гөрі жазаланды. «Principes instar deorum esse» («Императорлар құдайлар сияқты») – Тациттің сөздері. Бұл қылмыс кейінірек заңда laesa maiestas divina деп аталды. Императордың ескірген мүсінін жөндеу, кездейсоқ тасталған таспен соққы беру, егер мүсін киеленбеген болса, оны балқыту, императорға сөз жүзінде қорлау, императордың берген антын орындамау немесе императордың конституциясына қайшы келетін істі шешу мемлекетке опасыздық емес еді. Мемлекет сатқыны – publica judicia, яғни кез келген азамат соттауға құқылы қылмыстардың бірі. Заң, мемлекетке опасыздық айыптамасы бойынша айыпталушыны жалған айыптаудан қорғанудың әдеттегі құралынан айырып, сондай-ақ оған әйелдердің немесе жаман атпен белгілі адамдардың айыптауынан иммунитет алу құқығын (басқа қылмыстармен айыпталушылар әдетте иеленген) жойды, сондай-ақ азаптауға ұшырау жауапкершілігінен және оның құлдарын өзіне қарсы куәлік беру үшін азаптаудан қорғады.

Жазалау

Тиберийдің тұсындағы жаза – өлім (көбінесе бас кесу арқылы) және мүліктің тәркіленуі, сонымен қатар толық құқықтық жарамсыздық еді. Сатқын адам өсиет қалдыра алмайтын, сыйлық бере алмайтын және құлын азат ете алмайтын. Егер айыпталушы мемлекетке қарсы соғыс ашу сияқты аса ауыр сатқындық жасады деп табылса, тіпті оның өлімі де айыпты жоймайтын. Керісінше, қайтыс болған адамның есімі арсыздыққа толы болып саналатын, ал оның мүлігі тірі кезінде сотталғандай тәркіленетін.