Кіріспе

Тупа́ немесе Тупа́н (сондай-ақ Тупаве́ немесе Тенондете́) – тупи және гуарани тілдерінде Құдайды білдіретін сөз, гуарани жаратылыс мифында да қолданылады. Тупа́ ғаламның, адамзаттың және гуарани мифологиясындағы жақсылық пен жамандық рухтарының – А́нгатупири және Та́удың жаратушысы саналады. Тупа́ ерекше жарықтың жаратушысы деп есептеледі, ал оның мекені – Күн. 2019 жылы Парагвайдағы Centro Paraguayo de Informaciones Astronómicas астрономиялық орталығы байқау өткізді. Осы байқаудың нәтижесінде 2019 жылдың желтоқсан айында HD 108147 жұлдызына Тупа́ деген ат берілді.

Жеңіс кезіндегі құдай ретінде

Кампинас университетінің Дэниел Х. Кандидо және Люк Х. Нуньес пікірінше, Тупа шын мәнінде құдай емес, айналып келгенде, күн күркірі түріндегі Құдайдың көрінісі болған; ол сол дәуірдегі иезуит миссионерлері оны нағыз құдай деп жаңылысқан болуы мүмкін деп санайды. Сұрақ тудыратын құдай – Нхандерувучу, тупи-гуарани тайпаларының жоғары құдайы; "Tupã" сөзі тек найзағай мен күн күркірі құбылысын білдіреді, оны тарих барысында әртүрлі уақытта "елші" де, "шайтан" да деп атаған; "Nhanderuete" термині христиандық Құдай ұғымымен салыстыруға көбірек сай келеді. Камара Каскудоның сөзіне сүйенсек, Тупа – бұл катехизиске бейімделу, ол үндістер үшін де түсініксіз болған, бірақ "күн күркірінің дыбысы" (tu pá немесе tu pã) ретінде, белгісіз (сондықтан қорқынышты) құбылыс болған. Освальдо Орико "жоғары күштің дауысы дауылда естіледі" деген пікірде болды, бұл дауыл Tupã cinunga, "күн күркірі" деп аталды, ал оның жарқылы Tupãberaba, "найзағай" деп аталды.

Адамзат ата-анасының жаратылуы

Адамзат жаратылмас бұрын, Тюпа аспан анасы Арасиға үйленді, оның мекені – Ай. Миф бойынша, Тюпа мен Араси үйленгеннен кейін бір таңда жер бетіне түсіп, бірге өзендер мен теңіздерді, орманды, жұлдыздарды және ғаламдағы барлық тіршілік иелерін жаратты. Осының бәрі Парагвайдың Асунсьон астанасына жақын орналасқан шағын қаласы Арегуадағы төбеде жасалды деседі. Жер бетіндегі барлық нәрсе жаратылғаннан кейін, Тюпа жер бетіндегі алғашқы адам жұбын жаратуға кірісті. Ол үшін Тюпа балшық, ерба-мате шырыны, қысқа құйрықты түнгі құстың қаны, бірнеше түрлі өсімдіктердің жапырақтары және соңында жүз аяқтыны пайдаланды. Ол осы қоспадан жақын жердегі Ипакараи көлінің суын қолданып, қамыр жасады. Осы қамырдан Тюпа өзінің бейнесінде екі мүсін жасап, күнге қойып кептірді де, оларды өмірмен толтырды. Жаңадан жаратылған адамдар құдайлардың алдына қойылды, Араси әйелді Сипаве (сөзбе-сөз "халық анасы") деп атады, ал Тюпа еркекті Рупаве (сөзбе-сөз "халық әкесі") деп атады. Тюпа мен Араси адамдарға татулықта өмір сүруге, көбейіп-өсуге және бейбітшілікте өмір сүруге кеңес берді. Содан кейін Тюпа жақсылық пен жамандық рухтарын – Ангатупири мен Тауды жаратты, оларды адамдарды бір жолмен немесе екінші жолмен басқаруға қалдырып, көкке қайтып кетті.