Кіріспе

Le roi s'amuse (lə ʁwa samyz; сөзбе-сөз, Патша өзін-өзі көңілдетеді немесе Патша көңілді) - Виктор Гюго жазған бес актілі француз пьесасы. Бірінші рет 1832 жылдың 22 қарашасында қойылды, бірақ бір ғана көрсетілімнен кейін үкімет тарапынан тыйым салынды. Бұл пьеса Джузеппе Вердидің 1851 жылғы "Риголетто" операсының негізі болды.

Қысқаша мазмұны

Іс-әрекет Парижде 1520 жылдары белгісіз жылы орын алады. Бірінші акт Лувр сарайындағы түнгі кеш кезінде, екіншісі – тастау бос Bussy көшесінде, үшіншісі – Луврдегі корольдің күту бөлмесінде, ал төртінші және бесінші актілер Сена өзенінің жағасында, Шато-де-ла-Турнельде өтеді. Пьесаның басты кейіпкері Трибуле – Людовик XII және Франциск I патшалық құрған кезеңдегі тарихи тұлға. Трибуле – корольдің әзілкеші, оның сөздері арқылы Гюго заманауи қоғамды сынап көрсетеді. Патша – жаңа жаулап алулар іздеп, ысырапшыл және әйелдерге құмар адам. Патшаның назары Коссе графинясына толасқанда, Трибуле оны күйеуін өлтіруге итермелейді. Трибулетті сарайдағылар жек көреді, олар онымен бірге тұратын жас әйелді ұрлап әкетуді жоспарлайды, оны оның сүйіктісі деп есептейді. Кенеттен Сен-Вальер графы пайда болады, оның қызы Диана Пуатье патшаның құрсауына түскендіктен, өтемақы талап етеді. Патша мен Трибуле оны мазақтайды, содан кейін аристократ оларды қарғыс айтады. Үйге келген Трибуле қарғысты есінен шығара алмайды. Көшеде ол бейтаныс Салтабадилмен кездеседі, ол оның қиындықтарын түзетуге көмектеседі дейді. Трибуле оның ұсынысын қабылдамай, үйіне қайтады, онда ол қызы Бланшты әлемнен жасырады. Патша мен ақсүйектердің мінез-құлқын білген ол оны азғырудан қорғап, тек шіркеуге баруға ғана рұқсат береді. Бланш әкесінің келуіне қуанса да, ол шіркеуде көрген бейтаныс біреуге ғашық болғанын айтпайды. Көшедегі дау-дамағылды естіген Трибуле тергеуге шығады, сол кезде патша үйге жасырын кіреді; ол және Бланш бір-біріне махаббаттарын білдіреді. Патша қайтадан кетеді, бірақ көшеде сарайдағылардың тобына кездеседі. Олар бұрынғы жоспар бойынша Коссе графинясын ұрлап әкетуге ниеттенгендерін айтады. Шындығында, олар Трибулеттің сүйіктісі деп санайтын Бланшаның артынан қуады. Бұл сарайдағылардың әзілкештің кек алуы. Олар оны маскамен жауып, қызды алып қашады. Ол қыздың даусын алыстан естігенде, не болғанын түсінеді. Ертесі күні сарайдағылар Трибулеттің Бланш патшамен бірге болатын бөлмеге кіруіне кедергі жасайды. Ол шығып келгенде, әкесіне барлығын айтып береді, бұл оның кек алуды шешкенін көрсетеді. Сен-Вальерді жазалауға алып бара жатқанда Трибуле патшаға қарғыс жақын арада орын алатынын айтады. Ол Сена өзенінің жағасындағы қонақүйге барады және кісі өлтіру үшін төленген ақшаның жартысын береді. Патша да қонақүйге келіп, кісі өлтірушінің қарындасы Магуэлонн күтеді. Патша ұйықтап қалғанда Салтабадил өлім соққысын беруді жоспарлайды, бірақ Магуэлонн оны баурап алған адамды аяуды және оның орнына кездейсоқ бейтаныс адамды өлтіріп, денесін әзілкештің қолына беруді сұрайды. Бланш оны естіп, патшаның опасыз екенін көреді, бірақ оны құтқару үшін өзін құрбан етуді шешеді. Ол кіреді және өлімге ұшырайды. Соңғы актіде түн ортасы, дауыл аяқталып жатыр. Трибуле қапқа салынған сыйлығын алуға оралады және Салтабадилдің оны өзенге тастауға көмектесу ұсынысын қабылдамайды, бірақ оны істемекші болғанда, патшаның ән салып тұрған даусын естіп, оның алданып қалғанын түсінеді. Шағылысқан нұрмен ол қапты ашып, ішіндегі денесінің өзінің қызы екенін көреді; одан кешірім сұрағаннан кейін ол көз жұмады. Трибуледің айқай-шуына көпшілік жиналады және ол біреуді өлтірді деп ойлайды, бірақ бір әйел оны алып кетуге тыйым салады. Дәрігер де оқиға орнына келіп, Бланш қайтыс болғанын жариялайды. Трибуле "Мен баламды өлтірдім!" деп айқайлап, құлап түседі.

Өмірбаян

Пьесаның алғы сөзінде автор Трибулеттің "патшаны патша болғандықтан жек көретінін, ақсүйектерді ақсүйек болғандықтан жек көретінін, ал адамдарды олардың бәрі де жоншаң болмағандықтан жек көретінін" айтады. Ол патшаны бұзып, оны қатыгездікке итермелейді, төрешілдікке, білімсіздікке және жамандыққа жетелейді, оны азаматтардың отбасылары арқылы сүйреп, әйелді азғыруға, қарындасын ұрлауға, қызды ар-намысын жоюға итермелейді. Патшалық зұлымдықтың құрбаны болғандықтан, деформацияланған Трибулет кейіпкері Гюгоның 1869 жылғы "Күлкілі адам" ("L'Homme qui rit") романындағы деформацияланған Гвинплэйннің алдашысы болып табылады; 2-ші актінің 1-ші көрінісінде Трибулет: «Мен күлетін адаммын, ал ол – өлтіретін адам» дейді. ("Мен күлетін адаммын, ол [Салтабадил] – өлтіретін адам"). Бұл пьеса Францияның Франциск I патшасының ерліктерін бейнелесе де, сол кездегі цензура оның король Луи Филиппке қатысты ұяттау сөздер қамтылғанына сенді және 1832 жылы бір қойылымнан кейін министрлік бұйрығымен тыйым салынды. Хьюгоның пьесаны одан әрі қойылымдарға рұқсат ету үшін сотқа жүгінуі оны 1830 жылғы «Charte Vérité» арқылы либералданған Францияда сөз бостандығының қорғаушысы ретінде танымал етті. Алайда ол сотты ұтып, сот шығындарын төлеуге міндеттелді және пьеса тағы 50 жылға тыйым салынды. "Le roi s'amuse" пьесасының екінші қойылымы 1882 жылы Comédie Française театрында пьесаның 50 жылдығына орай өтті, онда Монне Салли Франсуа I рөлінде, Гот Трибулет рөлінде және Джулия Барте оның қызы Бланша рөлінде ойнады. Сол жылы 19 қойылым, ал 1883 жылы тағы 28 қойылым өтті. "Les Annales" журналының рецензенты Риголетто операсының 1857 жылдан бері Париждегі екі театр сахнасында қойылғанын, ал пьеса тыйым салынғанын атап өтті. Роланд Бертин (Трибулет) қатысқан, Жан-Люк Бутте қойған қайта жандандыру 1991–1992 жылғы маусымда Comédie Française театрында қойылды.

Бейімделулер

Джузеппе Вердидің 1851 жылғы "Риголетто" операсы Гюгоның пьесасына негізделген, оны либреттошы Пиаве итальян тіліндегі аудармасында тығыз ілесіп өтті. Венециядағы австриялық цензураның салдарынан оқиға Франциядан Мантуяға көшірілді, ал кейіпкерлер – Франсуа I, Трибуле, Бланш, М. де Сен-Вальер, Салтабадил, Магелон тиісінше Мантуя герцогы, Риголетто, Гилда, Монтероне графы, Спарафуциль, Маддалена болып өзгерді. 1918 жылы австриялық "Риголетто" фильмі түсірілді, онда Герман Бенке мен Лиан Хайд басты рөлдерді ойнады. 1941 жылғы "Il re si diverte" фильмі де Гюгоның пьесасының бейімделуі болып табылады, онда клоун рөлін Мишель Саймон сомдады. Тони Харрисон 1996 жылы Лондонның Ұлттық театры үшін осы туынды аударып, бейімдеді, оны "Принцтің ойыны" деп атады, ол Викториялық Лондон кезеңінде өрбітеді. Басты кейіпкер (Кен Стотт ойнаған) енді Виктория сарайындағы комедияшы, ал жалтақ әйелдеуші жаман жігіт – болашақ Эдуард VII. Пьеса "Faber and Faber" баспасынан жарық көрді. Деймон Раньон оқиғаның жеңілдетілген нұсқасын "Күлкі сезімі" әңгімесінде (1938 жылғы "Furthermore" жинағынан) қорқынышты әсер үшін пайдаланды.