Кіріспе

Американдық ақын Этеридж Найт (19 сәуір 1931 - 10 наурыз 1991) – 1968 жылы «Poems from Prison» атты тұңғыш жинағымен танымал болған афроамерикандық ақын. Кітапта 1960 жылы қарақшылық жасағаны үшін қамалғаннан кейін сегіз жылға сотталғаны туралы өлеңдерде айтылады. Түрмеден шыққанға дейін Найт өзінің және басқа тұтқындардың шығармаларын қамтитын екінші томды дайындаған. Бұл екінші кітап алғаш рет Италияда «Voce negre dal carcere» деген атпен басылып, 1970 жылы ағылшын тілінде «Black Voices from Prison» деп жарияланды. Бұл туындылар Найтты 1960-шы жылдардың басынан 1970-шы жылдардың ортасына дейін гүлденген Қара өнер қозғалысының маңызды ақындарының бірі ретінде бекітті. Азаматтық құқықтар қозғалысы, Малкольм Х, Ислам ұлты және Қара күш қозғалысының ықпалында болған Этеридж Найт және осы қозғалыстағы басқа американдық суретшілер африкалық американдықтардың мәдени және тарихи тәжірибесін зерттейтін саяси мазмұнды туындылар жасауға ұмтылды. Найт американдық поэзияның негізгі ағымындағы маңызды ақын ретінде де танылады. Майкл С. Коллинз 2012 жылы жарық көрген «Understanding Etheridge Knight» кітабында Найтты «күшті американдық ақын» деп атады. Оның айтуынша, Найт пен Уоллес Стивенс «американдық поэзияның екі полюсін» құрайды, ал белгілі жазушы Роберт Блай Найтты, ол жиі айтқандай, «қарын ақын» – жер мен дене, сезімдер ақын, одан жылау, қанға берілген анттар мен ариялар туатын ақын деп сипаттаған. Стивенс болса, ақыл-ойынан Құдайды іздегеннен кейін қалған ауырсынуды бейнелейтін ақын. «Поэзияның көзі идея емес», – деді Найт бір сұхбатта. «Мен үшін бұл – құштарлық, жүрек пен жан».

Өмірбаян

Найт 1931 жылғы 19 сәуірде Миссисипи штатының Коринт ауылында Белзора Козарт Найт пен Этеридж "Буши" Найттың сегіз баласының бірі ретінде дүниеге келді, бірақ отбасымен бірге Кентукки штатының Падука қаласына көшіп барды, онда оның әкесі, сәтсіз фермер, Кентукки бөгетінде жұмысшы болып жұмыс істеді. Оның алғашқы жұмысы Кентукки штатының шағын қалашығында аяқ киім шылаушы болып жұмыс істеу болды, онда ол әлемді және айналасындағы қызметті жақсы түсініп, тілдің нюанстарын сезіне бастады. Жұмысымен қатар Найт көп уақытын джук-клубтарда, бильярд залдарында және жасырын покер ойындарында өткізді, бұл тілге деген қызығушылығын арттырды. Осы кезеңде Найт "тосттармен" танысты, олар – әңгімелі ауызша поэзия, яғни әңгіме түрінде баяндалатын өлеңдер. Найт әскерден босатылып, отбасымен бірге Индианаполиске, Индианаға көшіп келген кезде, ол опиаттарға тәуелді болды. Келесі бірнеше жыл бойы ол есірткі сатумен және ұрлықпен айналысып, есірткіге деген құмарлығын қаржыландырды. Найт бастапқыда өзіне тағайындалған жазаға қатты ашуланып, кейін жазаның алғашқы айларында болған оқиғаларды есіне түсіре алмады. Ол сондай-ақ афроамерикандық әдеби қауымдастықтың маңызды тұлғаларымен, Гвендолин Брукс, Дадли Рэндалл, Соня Санчес және Хаки Мадхубути сияқты белгілі ақындармен байланыс орнатуға кірісті, олардың көпшілігі түрмеде оны аралап қайтты. Түрмеде жазған өлеңдері соншалықты әсерлі болды, ақын және Broadside Press баспасының иесі Дадли Рэндалл Найттың тұңғыш өлеңдер жинағын – "Түрмеден өлеңдер" деп жариялады және оны Қара өнер қозғалысының маңызды ақындарының бірі деп атады. Кітаптың жарық көргені оның түрмеден босағанымен сәйкес келді. 1968 жылы түрмеден босатылғаннан кейін Найт ақын Соня Санческе үйленді. Келесі бірнеше жылда ол бірнеше университеттерде резидент-жазушы лауазымын атқарды, оның ішінде 1968 және 1969 жылдары Питтсбург университетінде екі жыл жұмыс істеді. Питтсбургте әйелімен және отбасымен бірге тұрғанда Найт "Motive" журналының поэзия редакторы болып жұмыс істеді. Оның есірткіге деген тәуелділігіне байланысты оның Санческе некесі ұзаққа соқпады, олар 1970 жылы Питтсбургте тұрғанда ажырасып кетті. Ол үшінші кітабын – "Белли Сонг және басқа да өлеңдер" жазуын жалғастырды, ол 1973 жылы жарық көрді. Оның үшінші еңбегінде махаббат пен нәсілге қатысты жаңа өмірлік тәжірибелер мен көзқарастар қамтылған, ал Найт осы еңбегінің шынайылығы үшін мақталды. "Белли Сонг" кітабы Ұлттық кітап сыйлығына және Пулитцер сыйлығына ұсынылды. Найттың Пенсильваниядағы уақыты оның мансабы үшін өте маңызды болды: осы кезеңдегі жұмысы үшін ол 1972 жылы Ұлттық өнер қоры грантын және 1974 жылы Гуггенхайм стипендиясын алды. 1972 жылы ол Мэри МакАналиге үйленді және екі баланы асырап алды. Олар 1977 жылы ажырасқанға дейін Миннеаполисте (Миннесота штаты) тұрды. Содан кейін ол Мемфисте (Теннесси штаты) тұрып, метадонмен емделді. Найт кедейлік, қылмыс және есірткіге тәуелділіктен шығып, 1965 жылы жазбаша түрінде айтқандай, өз халқына көмектесетін дауысқа айналды. Найт түрмеден шыққаннан кейін де жазуын жалғастырды. "Белли Сонг және басқа да өлеңдер" (1973) жинағында нәсілшілдік және махаббат тақырыптары көтерілді. Найт ақынның өлең мен оқырман арасындағы "араласушы" немесе делдал екеніне сенді. Ол бұл тұжырымды 1980 жылы жарық көрген "Әйелден туған" еңбегінде кеңінен түсіндірді. "The Essential Etheridge Knight" (1986) – оның шығармаларының жинағы. 1990 жылы ол Индианаполистегі Мартин орталық университетінен американдық поэзия және қылмыстық сот әділдігі бойынша бакалавр дәрежесін алды. Найт ауруына байланысты жұмыстан шығуға мәжбүр болғанға дейін Питтсбург, Хартфорд және Линкольн университеттерінде сабақ берді. Ол сондай-ақ харизматикалық поэзия оқырман ретінде танымал болды. Найт 1991 жылғы 10 наурызда Индианаполисте өкпе қатерінен қайтыс болды.

Шығармалары

Түрмедегі өлеңдер. Детройт: Broadside Press, 1968 жыл. Қаралардың қайта орналастыру орталықтарына арналған 2 өлең, 1968 жыл. Ата-тектің идеясы, 1968 жыл. Түрмеден қара дауыстар (басқа авторлармен бірге). Нью-Йорк: Pathfinder Press, 1970 жыл. Ағаға арналған өлең, 1972 жыл. Өзін-өзі өлтіру туралы ойлайтын қара ақындарға, 1972 жыл. "Қарнының әні және басқа өлеңдер". Детройт: Broadside Press, 1973 жыл. Әйелден туған: Жаңа және таңдамалы өлеңдер. Бостон: Houghton Mifflin, 1980 жыл. Эфиридж Найттың ең бастысы. Питтсбург: Питтсбург университетінің баспасы, 1986 жыл. Жоғалған Этеридж. Афина: Kinchafoonee Creek Press, 2022 жыл.