Кіріспе

Қызметкерлердің компанияның меншігіне қатысуы – бұл компанияның қызметкерлерінің сол компанияның (немесе компаниялар тобының бас компаниясының) акцияларына ие болуы. АҚШ-тағы қызметкерлер әдетте акция опциялары жоспары арқылы акциялар сатып алады. Ұлыбританияда қызметкерлер акцияларын сатып алу жоспарлары кең таралған, онда қызметкердің жалақысынан уақыт өте келе акциялар сатып алу үшін сома шегеріледі. Австралияда барлық қызметкерлерге салықсыз негізде 1000 долларлық акцияларды ұсынатын жоспарлар жиі кездеседі. Мұндай жоспарлар таңдамалы немесе барлық қызметкерлерге арналған болуы мүмкін. Таңдамалы жоспарлар көбінесе жоғары басшылыққа ғана қолжетімді. Барлық қызметкерлерге арналған жоспарлар барлық қызметкерлерге қатысу мүмкіндігін береді (кейбір талаптар орындалған жағдайда, мысалы, белгілі бір еңбек өтілі). Көптеген корпорациялар акциялық меншік жоспарларын қызметкерлерге берілетін әлеуметтік жәрдемақының бір түрі ретінде пайдаланады. Ашық акционерлік компаниялардағы жоспарлар, әдетте, жоспар бойынша қызметкерлердің сатып ала алатын компания акцияларының жалпы саны немесе пайызын шектейді. Жұмысшы кооперативтерімен немесе бірлесіп басқарумен салыстырғанда, қызметкерлердің акцияға ие болуы корпорацияны басқару және басқаруда қызметкерлерге маңызды бақылау немесе ықпал ету құралын бермейді. АҚШ-та жеке компаниялар көбінесе қызметкерлердің акцияға ие болуын негізін қалаушылар кеткеннен кейін бизнес-жоспар мен корпоративтік мәдениеттің саяси тұрақтылығын сақтау үшін пайдаланады. Әдетте, жоғары лауазымды қызметкерлер басым үлес иесі болып, оларды жұмысқа алған компанияда басты рөл атқарады. Олар компаниядан кеткен кезде акцияларын қайта сатуға міндетті болуы мүмкін. Көптеген елдер қызметкерлердің акцияға ие болуын ынталандыру үшін салық жеңілдіктері бар акциялар немесе акция опциялары жоспарларын енгізді.

Тікелей сатып алу жоспарлары

Тікелей сатып алу жоспарлары қызметкерлерге өз қаражатымен компания акцияларын сатып алуға мүмкіндік береді. Көптеген елдерде қызметкерлерге акцияларды жеңілдікпен немесе компания акцияларымен теңгерілген түрде сатып алуға мүмкіндік беретін арнайы салық жеңілдіктері бар жоспарлар қолданылады. Мысалы, АҚШ-та қызметкерлердің акция сатып алу жоспарлары қызметкерлерге белгілі бір кезеңде (әдетте 6–12 ай) салық төленгеннен кейінгі жалақыдан ақша жинауға және содан кейін жиналған қаражатты акцияларды сатып алу кезіндегі бағамен немесе ақша жиналай бастаған кездегі бағамен, екеуінің арасындағы ең төмен баға бойынша 15%-ға дейін жеңілдікпен сатып алуға мүмкіндік береді. Ұлыбританияда Акцияларға қатысты ынталандыру жоспарлары компанияның тікелей теңгерілген акцияларын қызметкерлерге сатып алуға мүмкіндік береді.

Акциялар опциялары

Акциялар опционы қызметкерлерге белгілі бір жылдар ішінде, опция берілген кезде белгіленген бағамен белгілі бір мөлшерде акцияларды сатып алу құқығын береді. Опциялар және төменде тізілген барлық жоспарлар, әртүрлі елдердегі шектеулі ерекшеліктерді ескере отырып, кез келген қызметкерге компания құратын кез келген ереже бойынша берілуі мүмкін.

Шектелген қор

Шектелген акциялар және олармен тығыз байланысты шектеулі акциялар бірліктері қызметкерлерге белгілі бір шектеулер орындалғаннан кейін – мысалы, белгілі бір жылдар жұмыс істеу немесе белгілі бір көрсеткіштерге қол жеткізу сияқты – акцияларды сый ретінде немесе сатып алу арқылы иелену құқығын береді.

Қалайтын қор

Фантомдық акциялар белгілі бір мөлшердегі акциялардың құнына тең болатын болашақ ақшалай сыйлық төлейді.

Акциялар құнының өсуі бойынша құқықтар

Акциялардың құнын арттыру құқығы белгілі бір мөлшердегі акциялардың құнының өсуіне құқық береді, әдетте қолма-қол ақшамен төленеді, бірақ кейде акциялармен де төленуі мүмкін (мұндай жағдайда бұл "акциямен өтеу" SAR деп аталады).

Ұлыбритания

Қызметкерлердің үлестік меншік жоспарлары (ESOP) Ұлыбританияда Маргарет Тэтчер үкіметі тұсында, әсіресе 1985 жылғы Көлік заңынан кейін кеңінен таралды, бұл заң автобус тасымалдарын реттеуді және одан кейін жекешелендіруді жүзеге асырды. Жұмыскерлерді қорғауға тырысқан жергілікті кеңестер жекешелендіру кезінде қызметкерлердің акцияларға қол жеткізуін қамтамасыз етті, бірақ қызметкер-иелер көп ұзамай акцияларын жоғалтты, себебі олар сатып алынды және автобус компанияларына иелік етушілер өзгерді. Акциялық жоспарлардың жоғалуы қысқа мерзімде болды.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та қызметкерлердің акциялық меншігі кең таралған. Бұл тәжірибе алғаш индустриялық компанияларда пайда болды, ал қазіргі күні ең көп технология саласында, сондай-ақ Whole Foods Market және Starbucks сияқты басқа да салалардағы компанияларда кездеседі. 2020 жылғы президенттік сайлау кампаниясында Берни Сандерс жылдық кірісі 100 миллион доллардан жоғары компаниялардың акцияларының 20 пайызын корпорация қызметкерлеріне тиесілі етуді ұсынды.