Кіріспе

Кеңес Одағының (1958–1976) Айға роботтық ғарыш кемелері миссиялары
екінші бағдарлама

Луна бағдарламасы (орыс тіліндегі "Луна" сөзі "Ай" деген мағынаны білдіреді), кейде батыс медиасында Луник деп аталды, 1959 және 1976 жылдар аралығында Кеңес Одағы Айға жіберген роботтық ғарыш кемелерінің сериясы болды. Бағдарлама ғарыш зерттеулерінде көптеген алғашқы жетістіктерге қол жеткізді, соның ішінде Айдың маңынан алғашқы ұшу, Айға алғашқы соқтығысу және Айдың жақын емес жағының алғашқы суреттері. Әр миссия орбиталық аппарат немесе қондырғы ретінде жобаланды. Олар сонымен қатар Айдың химиялық құрамын, гравитациясын, температурасын және радиациясын зерттей отырып, көптеген эксперименттер жүргізді. Жиырма төрт ғарыш кемесіне ресми түрде Луна деген атау берілді, бірақ одан да көп ұшырылды. Орбитаға жетпегендер сол кезде жарияланбады және Луна нөмірі тағайындалмады. Төменгі жер орбитасында сәтсіз аяқталғандарына көбінесе Космос деген атау берілді. 1964 жылы Луна бағдарламасының шамамен құны 6-10 миллиард АҚШ долларына бағаланды. Луна-25 миссиясы да Луна атауын жалғастыруда, бірақ ол Луна-Глоб зерттеу бағдарламасының бір бөлігі саналады. Бұл Луна-26, Луна-27 және Луна-28 сияқты басқа жоспарланған миссияларға да қатысты.

Шабу құрылғылары

Импакторлы ғарыш кемесінің жалпы белгісі Е 1 (немесе орыс тілінен транслитерацияға байланысты Е 1) болды және Айдың жақын бетіне соғылуы үшін құрастырылған. Луна 1 (1959 жылғы қаңтар) Айға жоспарланған соққыдан қашып өтіп, Жер-Ай жүйесінен шыққан алғашқы ғарыш кемесі болды. 1958 жылдың қыркүйегінен 1959 жылдың қыркүйегіне дейінгі алты әрекеттің ішінде бұл Лунаның соққыға қатысты жалғыз сәттілігі еді.

Ұшып өту

Ұшып өту – бұл ең қарапайым айлық ғарыш кемесі, оған жылдамдықты төмендету үшін қозғалтқыш құрылғысы да, Айға тигізу үшін жеткілікті сезімтал бағыттау жүйесі де қажет емес. Ұшып өткен ғарыш кемелері Ye 2 және Ye 3 (Е 2 және Е 3 орыс тілінен транслитерацияға байланысты) деген жалпы атауға ие болды. Олардың басты міндеті – фотосуреттерді Жерге жіберу еді. Luna 3 (1959 жылдың қазаны) сол жылы Айдың айналасын айналып өтіп, Жерден ешқашан көрінбейтін оның артқы жағының алғашқы суреттерін қайтарды. 1963 жылдың қаңтарынан 1966 жылдың желтоқсанына дейін жасалған он үш әрекеттің ішінде екі рет жұмсақ қонуға қол жеткізілді.

Орбиталық аппараттар

Орбиталық ғарыш кемелеріне қону аппараттарына қарағанда аз күш және жанармай қажет, бірақ Ай орбитасына ену үшін де жеткілікті күш керек. Луна-10 (1966 жылғы наурыз) Айдың алғашқы жасанды серігі болды. Луна 1966 жылғы наурыздан 1974 жылғы мамырға дейін сегіз рет ұшуға тырысты, оның алтауы сәтті аяқталды. 1969 жылғы ақпанда Луноходтың алғашқы ұшырылуы сәтсіз болды. Луна-17 (1970 жылғы қараша) және Луна-21 (1973 жылғы қаңтар) Ай бетін зерттеуге арналған алғашқы дөңгелекті роботтық көліктерді – Луноходтарды алып жүрді. Луноход-2 шамамен төрт ай бойы жұмыс істеді және белгілі бір аумақты қамтыды. Үшінші Луноход 1977 жылы құрастырылып, ұшыруға жоспарланған, бірақ ұшыру құралдары мен қаржының жетіспеуіне байланысты ұшырылмады.

Үлгі қайтарылады

Күрделі қондырғылар ай бетінен үлгі жинап, беттен ұшып, оны Жерге қайтара алады. «Луна» бағдарламасының үлгіні қайтару қондырғылары Ye 8 5 немесе Ye 8 5M (орыс тілінен транслитерацияға байланысты E 8 5 немесе E 8 5M) деген жалпы белгілерге ие болды. «Луна-16» (1970 жылдың қыркүйегі), «Луна-20» (1972 жылдың ақпаны) және «Луна-24» (1976 жылдың тамызы) Ай топырағының үлгілерін Жерге әкелді. «Луна» АҚШ-тың бәсекелес бағдарламалары Түрі Бірінші әрекет Тәуелсіз әрекеттер саны Бірінші сәттілік Тәуелсіз әрекеттердегі сәттілік пайыздық көрсеткіші Бірінші әрекет Тәуелсіз әрекеттер саны Бірінші сәттілік Тәуелсіз әрекеттердегі сәттілік пайыздық көрсеткіші Соқтығыш 23 қыркүйек 1958 6 «Луна-2» 13 қыркүйек 1959 1 16,7% «Рейнджер» 23 тамыз 1961 9 «Рейнджер-7» 31 шілде 1964 3 33,3% Жанынан өту «Луна-3» 6 қазан 1959 3 «Луна-3» 1 33,3% «Пионер-3» 6 желтоқсан 1958 2 «Пионер-4» 6 наурыз 1959 1 50,0% Жұмсақ қондырғы 4 қаңтар 1963 13 «Луна-9» 3 ақпан 1966 2 15,4% «Сервейер-1» 12 маусым 1966 7 «Сервейер-1» 5 71,4% Орбиталық аппарат 1 наурыз 1966 8 «Луна-10» 3 сәуір 1966 6 75,0% «Пионер-0» 17 тамыз 1958 12 «Ай орбиталық аппараты-1» 18 тамыз 1966 5 41,7% Ровер 19 ақпан 1969 3 «Луна-17» 17 қараша 1970 2 66,7% «Аполлон-15» 31 шілде 1971 3 «Аполлон-15» 3 100,0% Үлгіні қайтару 14 маусым 1969 11 «Луна-16» 24 қыркүйек 1970 3 27,3% «Аполлон-11» 24 шілде 1969 7 «Аполлон-11» 6 85,7% Барлығы 44 15 34,1% Барлығы 40 24 60,0%

Миссияның егжей-тегжейі

Қоғамдық атау Ішкі атау Фото Миссиясы Ұшыру күні Тасымалдаушы зымыран Нәтижесі Ескертпелер E 1 No.1 Импактор 23 қыркүйек 1958 Luna Орбитаға кіре алмады E 1 No.2 Импактор 11 қазан 1958 Luna Орбитаға кіре алмады E 1 No.3 Импактор 4 желтоқсан 1958 Luna Орбитаға кіре алмады Luna 1 E 1 No.4 Импактор 2 қаңтар 1959 Luna Сондай-ақ Mechta деп аталады; дұрыс емес траекторияға орналастырылды, Айдың жанынан соқтығыспай ұшты; геоцентрикалық орбитадан құтылған алғашқы ғарыш кемесі E 1A No.1 Импактор 18 маусым 1959 Luna Орбитаға кіре алмады Luna 2 E 1A No.2 Импактор 12 қыркүйек 1959 Luna Palus Putredinis (29.10 N, 0.00 E) Айға соқтықты, 14 қыркүйек 1959 ж., ~07:30 GMT. Айға жеткен алғашқы жасанды объект. Luna 3 E 2A No.1 Flyby 4 қазан 1959 Luna Айдың арт жағының алғашқы суреттерін түсірді. E 3 No.1 Flyby 15 сәуір 1960 Luna Орбитаға кіре алмады E 3 No.2 Flyby 16 сәуір 1960 Luna Орбитаға кіре алмады E 6 No.2 Lander 4 қаңтар 1963 Molniya L Жер төңірегіндегі орбитадан шықпады E 6 No.3 Lander 3 ақпан 1963 Molniya L Орбитаға кіре алмады Luna 4 E 6 No.4 Lander 2 сәуір 1963 Molniya L Бағытты түзеу маневрын орындай алмады; Айдың жанынан ұшып өтті E 6 No.6 Lander 21 наурыз 1964 Molniya M Орбитаға кіре алмады E 6 No.5 Lander 20 сәуір 1964 Molniya M Орбитаға кіре алмады Kosmos 60 E 6 No.9 Lander 12 наурыз 1965 Molniya L Жер төңірегіндегі орбитадан шықпады, бес күннен кейін ыдырады E 6 No.8 Lander 10 сәуір 1965 Molniya L Орбитаға кіре алмады Luna 5 E 6 No.10 Lander 9 мамыр 1965 Molniya M Төмендеу жылдамдығын тежемеді; Mare Nubium-ға соқтықты Luna 6 E 6 No.7 Lander 8 маусым 1965 Molniya M Бағытты түзеу маневрын орындай алмады; Айдың жанынан ұшып өтті Luna 7 E 6 No.11 Lander 4 қазан 1965 Molniya Бақылау жүйесі бұзылды; Oceanus Procellarum-ға соқтықты Luna 8 E 6 No.12 Lander 3 желтоқсан 1965 Molniya Бақылау жүйесі бұзылды; Oceanus Procellarum-ға соқтықты Luna 9 E 6 No.13 Lander 31 қаңтар 1966 Molniya M Oceanus Procellarum-ға қонды (7.08 N, 295.63 E), 3 ақпан 1966 ж., 18:44:52 GMT. Айға алғашқы жұмсақ қонды. Kosmos 111 E 6S No.204 Орбита 1 наурыз 1966 Molniya M Жер төңірегіндегі орбитадан шықпады, екі күннен кейін ыдырады Luna 10 E 6S No.206 Орбита 31 наурыз 1966 Molniya M Luna 11 E 6LF No.101 Орбита 24 тамыз 1966 Molniya M Luna 12 E 6LF No.102 Орбита 22 қазан 1966 Molniya M Luna 13 E 6M No.205 Lander 21 желтоқсан 1966 Molniya M Oceanus Procellarum-ға қонды (18.87 N, 297.95 E), 24 желтоқсан 1966 ж., 18:01 GMT. E 6LS No.112 Орбита 7 ақпан 1968 Molniya M Орбитаға кіре алмады Luna 14 E 6LS No.113 Орбита 7 сәуір 1968 Molniya M E 8 No.201 Rover 19 ақпан 1969 Proton K/D Луноходты ұшырудың алғашқы әрекеті. Орбитаға шыға алмады, Луноход жойылды. E 8 5 No.402 Үлгі қайтарылды 14 маусым 1969 Proton K/D Орбитаға кіре алмады Luna 15 E 8 5 No.401 Үлгі қайтарылды 13 шілде 1969 Proton K/D Селеноцентрикалық орбитаға сәтті кірді, 21 шілде 1969 ж. түсіру кезінде сәтсіз болды; Аполлон 11 Жер бетінде болғанда Айға соқтықты Kosmos 300 E 8 5 No.403 Үлгі қайтарылды 23 қыркүйек 1969 Proton K/D Жер төңірегіндегі орбитадан шықпады, төрт күннен кейін ыдырады Kosmos 305 E 8 5 No.404 Үлгі қайтарылды 22 қазан 1969 Proton K/D Жер төңірегіндегі орбитадан шықпады, екі күннен кейін ыдырады E 8 5 No.405 Үлгі қайтарылды 6 ақпан 1970 Proton K/D Орбитаға кіре алмады Luna 16 E 8 5 No.406 Үлгі қайтарылды 12 қыркүйек 1970 Proton K/D Mare Fecunditatis-ке (0.68 S, 56.30 E) қонды, 20 қыркүйек 1970 ж., 05:18 GMT. Үлгі 24 қыркүйек 1970 ж. Жерге оралды. Luna 17 E 8 No.203 Rover 10 қараша 1970 Proton K/D 17 қараша 1970 ж., 03:47 GMT-де Mare Imbrium-ға (38.28 N, 325.00 E) қонды. Луноход 1 Luna 18 E 8 5 No.407 Үлгі қайтарылды 2 қыркүйек 1971 Proton K/D Селеноцентрикалық орбитаға сәтті кірді, төмендеу кезінде сәтсіз болды; Mare Fecunditatis (3.57 N, 50.50 E) Luna 19 E 8LS No.202 Орбита 28 қыркүйек 1971 Proton K/D Luna 20 E 8 5 No.408 Үлгі қайтарылды 14 ақпан 1972 Proton K/D 21 ақпан 1972 ж., 19:19 UTC-де Mare Fecunditatis (3.57 N, 56.50 E) жерге қонды. Үлгі 25 ақпан 1972 ж. Жерге оралды. Luna 21 E 8 No.204 Rover 8 қаңтар 1973 Proton K/D 15 қаңтар 1973 ж., 23:35 UTC-де Le Monnier-ге (25.85 N, 30.45 E) қонды. Lunokhod 2 Luna 22 E 8LS No.206 Орбита 29 мамыр 1974 Proton K/D Luna 23 E 8 5M No.410 Үлгі қайтарылды 28 қазан 1974 Proton K/D Mare Crisium-ға қонды, қону кезінде құлап түсті E 8 5M No.412 Үлгі қайтарылды 16 қазан 1975 Proton K/D Орбитаға шыға алмады, Mare Crisium-нан үлгі қайтаруға арналған Luna 24 E 8 5M No.413 Үлгі қайтарылды 9 тамыз 1976 Proton K/D 18 тамыз 1976 ж., 02:00 UTC-де Mare Crisium-ға қонды. 22 тамыз 1976 ж. Жерге қайтарылған үлгі.