Кіріспе

13 ғасырдағы моңғол генералы және патша тағайындаушы
Ноғай Түге (1299/1300 ж. қайтыс болды) – Алтын Орданың генералы және патша тағайындаушы. Оның әкесі Боғал/Баул/Тевал, Жошының жетінші ұлы. Ноғай Алтын Орданы ешқашан ресми түрде басқармаса да, сол кездегі биліктегі ханмен бірге мемлекеттің теңдес басшысы болды және Днепрдің батысындағы аймақтарды толық бақылауда ұстады. Ең қуатты кезеңінде Ноғай Еуропадағы ең беделді адамдардың бірі саналды және көптеген адамдар оны Орданың нағыз басшысы деп есептеді. Орыс жылнамалары оған "царь" атағын берді, ал Қырымдағы францискан миссионерлері оны "императордың теңдесі" деп атады. Ноғай 1271 жылы ислам дініне кірді.

Атауы

Француз тарихшысы Пол Пельйо Нохай сөзінің "ит" деген мағынаны білдіретінін жазған. Моңғол тілінде "nokhoi" (моңғол әрпімен: ᠨᠣᠬᠠᠢ, nokhai) сөзі тікелей "ит" дегенді білдірсе де, ол контекстінде әсіресе жағымсыз немесе қорлаушы атау болып саналмайды, себебі сол кезде моңғолдар бір-бірін "ит" деп атаған, кейде "nokhduud" деп атап, "сіздер, иттер (жігіттер/адамдар)" деген мағынада қолданған. Шыңғыс хан да өзінің шебер әскербасыларын "соғыс иттері" немесе "соғыс адамы" деп атаған. Бұл, әдетте, моңғолдарда көптеген иттер болғандықтан және олар аң ауру мен ескерту үшін өте пайдалы болғандықтан туындаған. Осылайша, иттер көшпелі өмір салтының маңызды бөлігіне айналып, сонымен қатар олардың дінінде де маңызды рөл атқарды. Британдық тарихшы Ж.Ж. Сондерс айтуынша, "Ит" деген ат зұлым рухтардың назарын аудару үшін қолданылған (демек, олар итке қызығушылық танытпаған). Моңғолдар қасқырды кейде "дала иті" деп атаған.

Бату мен Беркедегі ерте өмір

Ноғай Тартардың (Тутар) ұлы, ал Тартар – Тервалдың ұлы, Тервал болса Жошидың ұлы еді. Әкесі қайтыс болған соң ол атасының иелігін басқарды. Моңғолдардың Еуропаға шапқаннан кейін Бату хан Ноғайды қазіргі Молдавия және Румыния аймағында, 10 мың сарбазбен (тумен) шекараны қорғауға қалдырды. Ол Берке ханның, сондай-ақ Бату хан мен Орда ханның сіңілі баласы болды және оның ағасының қол астында зор күш-қуатқа ие, амбициялы әскербасы атанды.

Польшаға екінші монғол шапқыншылығы

Кейінгі жылдары Берке өзінің үміткер немере інісіне көбірек жауапкершілікті жүктеуге кірісті. Ноғайдың жетекші рөлі алғаш рет 1259/1260 жылдары Талабугамен бірге атақты моңғол генералы Бурундайдың басшылығымен шайқас командирі ретінде көрінеді. Ол Беркенің Хулегуға қарсы соғысын қаржыландыру мақсатымен жасалған Польшаға қарсы екінші ірі моңғол шабуылында жас командирдің орынбасары болды. Осы шабуылда Ноғай өзін ерекше көзге түсіріп, Сандомирц, Краков және басқа да қалаларды тонады.

Алтын Орданың билікке көтерілуі және Еуропа: 12621266

Ноғайдың әкесі Татар, Хулағұ қасында қызмет етіп жүргенде қайтыс болды.

Берке Хулагу соғысы

1262 жылы Алтын Орда мен Ілханат арасында азаматтық соғыс басталды, Берке мен Хулағу қағандық таққа жеке-жеке талапкерлерді қолдады. Ноғай хан Алтын Орда әскерінде маңызды лауазымға ие болды; Рашид ад-Дин оны Беркенің "бас қолбасшысы" деп сипаттайды. Оның басқаруында 30 000 сарбаз болды. Оған алдымен Ілханат территориясына шекара бойымен шабуыл жасау тапсырылды; Ноғай Кавказ аймағына бірнеше рет күшпен барлау жүргізіп, Хулағуды күштерінің көп бөлігімен солтүстікке тартты. Ол Ширамунның алғы шебін жоқ қырып, Курға дейін шабуыл жасады, бірақ 1262 жылдың желтоқсанында Шабран маңында жеңіліске ұшырап, шегінуге мәжбүр болды. Ноғай Хулағудың басып кіру әрекеттерін тойтару міндетін алды, Хулағудың батылы артып, әскерімен Берке территориясына шабуыл жасау үшін солтүстікке беттеді, Ноғай әскерін Терек өзенінде қоршауға тырысты, бірақ тек тастап кетілген лагерьді ғана тапты. Хулағу әскері лагерьті тонап жатқанда, Ноғай сарбаздары Терек өзені бойында Хулағу әскерін күтпеген шабуылға ұрып, көптегенін қырды. Хулағу әскерін қайта жинап, бір күндік шайқас басталды; шайқас қызыл да қанды болды, бірақ Алтын Орданың бастапқы артықшылығы тым зор болды. Ілханат әскері талқандалып, мыңдаған сарбазы қашып бара жатқанда суға батып кетті, ал қалғандары Әзірбайжанға қашты. Бұл жеңіс Ноғайдың Ордадағы беделін едәуір арттырды, ол Беркенің сенімді серігі еді. 1264 жылдың тамызында Кублай хан Берке, Хулағу және Шағатайдың мойындауымен қаған болып сайланды, соның нәтижесінде соғыс де-факто аяқталды. Алайда 1265 жылы Алтын Орда мен Ілханат арасындағы соғыс қайта жаңғырды. Ноғайға Хулағудың мұрагері Абақа хан билік ететін Ілханатқа шабуыл жасау міндеті жүктелді. Ол Парсыға басып кіріп, Ақсуда Абақамен шайқасқа түсер алдында бірнеше аймақты тонады. Аса қатал шайқас болды, оның барысында Ноғай жеке басымен жарақаттанды (көзін жоғалтты) және әскері шегінуге мәжбүр болды. Абақа Ноғай әскерін Кур арқылы жоюды үміттене отырып, қуалай берді, бірақ Берке күштермен келген кезде Абақа кері шегінуге мәжбүр болды.

Византияға қарсы соғыс

1265 жылы Ноғай өз әскерін Дунай арқылы өткезіп, 20 000 сарбазды Византия жеріне енгізді. Ол византиялық әскерді жеңіп, Фракия қалаларын қиратты. 1266 жылы император Михаил VIII Палеолог одақ құруға ниеттеніп, өзінің қызы Евфросина Палеологинаны Ноғайға әйел ретінде берді. Ол Алтын Ордаға көптеген құнды маталарды сыйлық ретінде берді және Орданың одақтасы болды, ресми ханмен емес, көбінесе Ноғай арқылы байланыс жасады. Сондай-ақ, ол Ноғайға інжу-маржан, асыл тастар мен қымбат киімдер сыйлады, бұл Ноғайды уақытша түрде әдеттегі шайқастан тыс киетін жануар терілерін тастауға мәжбүр етті. Алайда Ноғай аңтарта сұрады: бұл зергерлік бұйымдар мен киімдер найзағайдан сақтай ма, бас ауруын емдей ме, әлде денсаулыққа пайдалы ма? Содан кейін ол өзінің халқы киетін иттің терілерінің тиімділігін мақтады. 1282 жылы Ноғай қайын атасы император Михаилға Тесалиялық Иоанн I Дука басқарған көтерілісшілерді басуға көмектесу үшін 4000 моңғол сарбазын Константинопольге жіберді. Бірақ Михаил қайтыс болды, ал Андроник II одақтас әскерлерді Сербияға қарсы соғыс үшін пайдаланды.

Болгарияға және Шығыс Рим империясына шабуылдар

1271 және 1274 жылдары Ноғай Болгария мен Византияға шабуылдар ұйымдастырды. Бірінші шабуылда Шығыс Рим императоры Михаил VIII шайқастан жалтарды және Ноғайға қызын әйелдікке беруді ұсынды. 1277 жылы Болгариялық Ивайло бастаған халық қозғалысы көптеген әскер мен ақсүйектердің қолдауын алып, олардың жеріне шабуыл жасаған моңғол отрядын жеңді. 1278-79 жылдары Ноғай көтеріліске ашуланып, жеке өзі Болгарияға әскер жіберді. Ол болгарларды жеңіп, елді тонады және Силистрада Ивайлоны қоршап алды, бірақ үш айдан кейін шегінді. Кейін Ивайло моңғол блокадасынан қашып, Девина шайқасында Ноғайдың византиялық одақтастарына қарсы болгар әскерін жеңді. 1280 жылы Ивайло өзінің жақтастары арасында қолдауын жоғалта бастады, олар византиялықтармен, болгар ақсүйектерімен және моңғол шабуылшыларымен аяқталмайтын соғысқа қызығушылық танытпады. Ақсүйектер Георгий Тертерді император етіп сайлады. Ивайло Ноғайға жүгінуге шешім қабылдады, өзінің шағын тобымен бірге оның алдына келіп, ханнан Ивайлоны қайтадан император етіп тағайындауын сұрады; Ноғай оны бастапқыда жылы қабылдады және тойға шақырды. Бірақ тойда Ивайло мен Иван Асен III оның қасында отырғанда, Ноғай Ивайлоға қарап: «Ол менің әкем, император Михаил VIII-нің жауы және тірі қалуға лайық емес» деді. Ивайло Ноғайдың сақшыларымен сол жерде-ақ өлітілді. Ноғай болгар тағына екінші үміткер Иванды да өлімге жіберуді ойлады, бірақ оның әйелі Евфросина Иванды аяуды өтінді, және Ноғай мойынсұнды. Иванға Кіші Азияға қашуға рұқсат берілді. Ноғай жаңа болгар императоры Георгий Тертерді өзінің қарауысына алды. Георгий Константинопольге қашқаннан кейін Ноғай өзінің жақын серігі Смилецті Болгария тағына отырғызып, Болгарияны Алтын Орданың қарауында қалдырды.

Моңғолдардың Венгрияға екінші шабуылдары

1285 жылдың қысында Ноғай мен Талабуға хан монғол және куман әскерлерімен Венгрияға жорық жасады, бірақ қырық жыл бұрынғы Субутайдан айырмашылығы, олар жеңіліске ұшырады. Олар екі бағыттан зор әскермен шабуылдады. Ноғайға Венгриядағы қауіпті саяси ахуал туралы қашқан куман жауынгерлері хабарлады (король Ладислав IV-нің ақсүйектері оған дерлік қарсы көтерілді, ал Венгрия жақында жеңілген куман көтерілісінен әлсіреген еді), және олар көрінеу әлсіреген мемлекетке қарсы кең ауқымды жорық ұйымдастыру арқылы осы жағдайды пайдалануды жоспарлады. Жорық жоспарын Ноғай жасады, оны Ноғай мен Талабуға басқарған екі колонна іске асырды. Талабуғаның әскері Трансильванияны қиратты және Пештке дейін шабуыл жасады, бірақ венгрлердің жаңадан салынған бекініс жүйесі оларға көп қиындық туғызды. Моңғол әскері ірі тас қамалдарды немесе бекіністі қалаларды жаулап ала алмады, сонымен қатар жергілікті венгр әскерлерінің шабуылдарына, жабдықтау тапшылығына және қоршаған әрбір қамал мен қаладағы қарсылыққа тап болды. Ақырында, олар Пешт маңында Венгрия королі Ладислав IV басқарған венгр әскерінен жеңіліске ұшырады, ал шегінетін моңғол әскерін секелилер қоршап алып, басып кіруші күштерінің көп бөлігін жоғалтты. Ноғай Талабуғадан сәттірек болды, ол көктемге дейін Венгрияда қалып, әскерінің көп бөлігін сақтап қалды, бірақ жергілікті венгр әскерлерінен (атап айтқанда секелилер, саксондықтар және влахтар) бірнеше ауыр жеңіліске ұшырады. Ол Бан Микодтың саксон қамалынан басқа ешқандай маңызды бекіністі жаулап ала алмады. Ноғайдың колоннасы корольдік әскермен ешқашан қақтығысқа түспеді, өйткені ол әрекет еткен аймақтарда жергілікті венгр әскерлеріне келген зиян оны ертерек шегінуге көндірді. Оның колоннасы да кері жолда секелилердің шабуылына ұшырады. Жалпы алғанда, бұл жорық Алтын Орда үшін ауыр жеңіліс болды және Ноғайдың ең ірі сәтсіздіктерінің бірі болды; одан кейін Венгрияға ірі шабуылдар болмады, тек шекара бойындағы шабуылдар ғана жасалды.

Талабуганың көтерілуі

1287 жылы Венгриядағы апатты жорықтан оралғанда, олар Туда Менгу ханның діни ұйқыға кеткенін көрді. Кейін сол жылы ол тағын немере інісі Талабуғаға берді. Ноғайдың құлы емес, қабілетті билеуші екенін көрсетуге асыққан, және, мүмкін, Венгриядағы жеңіліске кінәлі болғанын өтеуге ниеттенген Талабуға дереу Ильхан мемлекетіне қарсы жорық ашып, даулы Әзірбайжан жерін басып алуға тырысты. Бірақ ол сәтсіздікке ұшырады, оның беделі түсті және Трансильваниядағы өз жеңілістеріне қарамастан, әлі де құрметті болған қарсыласы Ноғайдың пайдасына ойнады. Ноғай Талабуғаның Алтын Орда ханы болған қысқа мерзімінде де ықпалды билеуші болып қала берді.

Польшаға үшінші монғол шапқыншылығы

Ноғай мен Талабуға 1287/1288 жылдары Польшаға үшінші шабуыл жасады, бірақ Шығыс Еуропалық әскерлер тобынан жеңіліске ұшырады.

Черкасияға шабуыл

Польшаға жасаған сәтсіз шабуылдан кейін Ноғай мен Талабуға тағы бір жорық ұйымдастырды, бұл жолы Шеркесияға. Олар еркіндікпен тонады және кісі өлтірді. Бірақ қыстауға қайтып келгенде, қатты қар салдарынан Талабуға әскері жолдан адасып, көп қиындыққа тап болды. Ноғай әскері аман-есен қыстауға жетті. Талабуға осының кінәсін Ноғайға таңды.

Талабугамен қақтығыс

Ноғай мен Талабуға ешқашан жараспаған, ал Польша мен Шеркесияға жасалған шапқындар кезінде олардың дау-жанжалдары 19 ғасырлық орыс тарихшысы Николай Карамзиннің пікірінше, сол жорықтардағы ауыр қатыгездіктердің басты себебі болды. 1290 жылдың күзінде Талабуға Ноғай өзіне қарсы астыртын жоспар құрып жатыр деп ойлап, әскер жинап, өзінің генералына қарсы жорыққа шықты. Ноғай Талабуғаның өзіне деген жек көрушілігін жақсы білгенімен, білмегендік танытуды шешті; ол Талабуғаның анасына хат жіберіп, ханға жеке кеңес бере алатынын, оны тек жеке кездесуде ғана айта алатынын жеткізді, тиісінше, ханзадалардың ресми кездесуін ұсынды. Талабуғаның анасы оған Ноғайға сенуге кеңес берді, содан кейін Талабуға өз әскерінің көп бөлігін таратып, Ноғаймен кездесуге тек аз ғана сүйемелдеушілермен келді. Рашид ад-Диннің айтуынша, Ноғай Талабуғаны жылы күтіп алды және зиянсыз көріну үшін ауруға шалдыққандай болды. Тохтаны таққа отырғызғаны үшін Ноғай Қырым сауда қалаларының кірісін алды. Содан кейін Ноғай өзінің құыршақ ханының билігін бекіту үшін Талабуғаның қолдаушылары болған көптеген моңғол ақсүйектерінің басын алды. Тохта 1291 жылдың басында хан деп жарияланды.

Тохтамен қақтығысы және өлімі: 12941300

Алайда Тохта, Туда Менгур мен Талабуғаға қарағанда, ерсілі-қарсылы билеуші болып шықты. Ноғай мен Тохта көп ұзамай қанағатсыз бәсекелестікке түсті; олар бүлікшіл Ресей князьдықтарына жасалған шабуылдарда бірігіп жұмыс істесе де, бәсекелестігін сақтап қалды. Тохтаның қарындасы мен күйеуі Ноғайдың өзін Тохтадан артық санағанын айтып, жиі шағымданатын. Ноғай Тохтаның өтініштерін, оның сарайына келу туралы, қайта-қайта қабылдамады. Сонымен қатар, олар Қырымдағы Генуя және Венеция қалаларына сауда құқықтарын беру саясаты бойынша да келіспеді. Ноғай Тохтаны билікке орнатып алғаннан кейін екі жыл өткен соң, бәсекелестігі күшейді және Тохта Ноғайға қарсы соғыс үшін қолдаушыларын жинауға кірісті.

Нерги жазығындағы шайқас

Империяның шығыс бөліктеріне көбірек бақылау алған Тохта, Ноғайдан үлкен, бірақ Ноғай әскерінің Еуропадағы соғыстардағы тәжірибесіне байланысты, қару-жарақ жағынан кем қабілетті әскер жинауға үлкерді. Марко Поло моңғол деректеріне сүйене отырып, Ноғай 15 тумен (150 000 адам) және Тохта 20 тумен (200 000 адам) жинағанын айтады, бірақ бұл сандар көбінесе артық айтылған болуы мүмкін. Екі билеуші 1297 жылы Нерги даласында, Ноғай және Тохта жерлерінің арасында, бірін-бірінен он шақырымдай қашықтықта орналасты. Бір күндік тынығудан кейін, күні бойы созылған қатты шайқас болды, онда Ноғай мен Тохта екеуі де жеке батылдықтарымен көзге түсті (Ноғайдың жасы қарамастан). Ақырында, Ноғай сандық артықшылығына қарамастан жеңіске жетті. Деректерге сәйкес, Тохтаның 60 мың әскері қаза тапты (оның әскерінің шамамен үштен бірі), бірақ Тохтаның өзі қашып құтылды.

Кагамлик шайқасы

Алайда Тохта әлі бітпеген еді. Бірнеше жылдан кейін ол әскерін реформалауға және одан да үлкен әскер жинауға қол жеткізді, соның көмегімен ол Ноғайдың өзінің аумағында, Днепр маңындағы Кагамлик (село) (Кагамлик) қасында Ноғайға қарсы тұрды. Мұнда 1299 немесе 1300 жылы Тохта жеңіске жетіп, оның әскері Ноғайдың әскерін жеңді. Ноғайдың ұлдары 1000 аттымен шайқастан қашып құтылған, ал Ноғай 17 аттымен қашып бара жатқанда Тохтаның қызметіндегі орыс сарбазының қолынан жараланды. Ол: "Мен Ноғаймын. Мені Тоқта ханға жеткізіңдер", – деді. Солдат Ноғайды өлтіріп, оның басын Тоқтаға әкелді; ашуланған Тохта, монғол ханзадасының қаны төгілгеніне ашуланып (дәстүрге сәйкес Ноғайды қан төкпестен жазалауды жоспарлаған), сол сарбазды өлімге кесті. Ноғайдың ұлдары да көп ұзамай іздестіріліп, жазаланды. Өзінің күшіне және шайқастағы шеберлігіне қарамастан, Ноғай Алтын Орда хандығын өзіне қаратуға тырыспады, хан сайлаушы рөлінде әрекет етуді артық көрді. Ол бірнеше Алтын Орда хандарының қызметінде болды: Берке, Менгу Тимур, Туда Менгу, Талабуга және Тохта.

Жеке тұлға және мінез

Рашид ад-Дин Ноғайды қабілетті генерал және салмақты саясаткер ретінде көрсетеді. Ол өзі билікке таласудың орнына, патша жасаушы болып, тақтың артындағы күшті ұстауға қанағаттанды. Ноғай монғолдық дәстүрлерді өзі ынталандырып, тегімен мақтанды. Дегенмен, оның діни сенімдері көбінесе дипломатиялық қажеттіліктеріне бағынды; бастапқыда ол, Алтын Орданың көпшілігі сияқты, шын ниетпен Тенгриді құлшынған, тіпті Берке исламға өткен соң да осы дінін сақтады. Кейіннен, 1271 жылы Мысырға жолдаған хатында ол исламға кіргенін мәлімдеді, ал оның аты 1263 жылы Берке мамлюк сұлтаны Бейбарсқа жіберген кіргендер тізіміне енді. Бірақ 1288 жылы ол Ильхан Арғұнға буддалық реликвияларды сыйлады. Ноғайдың әйелі Яилақ, жиі түрде Қырымдағы (Старый Крым) францискан монастырына барып, католик дініне шомылды. Тоқта таққа отырғаннан кейін, Ноғай өзінің қызы Қиятты Яилаққа (Ноғайдың әйелімен туыс емес), буддист және Салжи'ұдай тайпасының басшысының ұлына үйлендірді. Ноғайдың қызы Қият күйеуіне үйленген соң ислам дінін қабылдады (Ноғай оны мұсылмандыққа тәрбиелемеген). Ноғайдың бірінші әйелі Чубей, екіншісі Яилақ, ал үшіншісі – Византия ханшайымы Евфросина болды. Рашид ад-Дин Чубейді «ақылды және қабілетті» деп сипаттады. Ноғайдың Чубейден екі ұлы болды: Жоге (үлкені) және Тиге. Яилақтан оның Торай есімді бір ұлы болды. Сондай-ақ, оның Кияқ есімді қызы да болды. Оның Алак есімді тағы бір әйелі болды, одан 1299 жылдан 1300 жылға дейін Болгарияның патшасы болған Шака есімді ұлы дүниеге келді. Ол сондай-ақ, Қырымдық византиялық саудагер Манкуспен жақын дос болды. Ол Манкустың қызы Энконаның Болгарияның Теодор Светославқа үйлену тойын өз сарайында өткізді, ал оның әйелі Евфросина оның рухани анасы болды.