Кіріспе
Уильям Линдсей Грешемнің 1946 жылғы романы «Кошмар аллеясы» – американдық жазушы Уильям Линдсей Грешемнің 1946 жылы жарық көрген романы. Бұл роман шоу-бизнестің ең төменгі қабатын, оның сұмдық тұрғындары – көлеңкелі әлемді, екінші сортты цирктерді, алаяқтарды, қулық ойлап жүретіндерді және Макиавеллилік әйелдерді зерттейді. Грэшем «Кошмар аллеясының» туындауына себепті бұрынғы цирк қызметкерімен болған әңгімелерін айтты, олар екеуі де Испания азамат соғысында Лоялист күштерінің қатарында ерікті болып қызмет еткен кезде. Грэшем бұл романды, өзінің тұңғыш романын, 1940 жылдары Нью-Йоркте «нағыз қылмыс» тақырыбындағы журналдың редакторы болып жұмыс істеген кезінде жазды. Ол сюжетті жоспарлап, алғашқы алты тарауын екі жылдың ішінде жазып, содан кейін төрт айда аяқтады. Әр тарау әртүрлі Таро картасымен бейнеленген.
Nightmare Alley is a novel by American writer William Lindsay Gresham, published in 1946. It is a study of the lowest depths of showbiz and its sleazy inhabitantsthe dark, shadowy world of a second rate carnival filled with hustlers, scheming grifters, and Machiavellian femmes fatales. Gresham attributed the origin of Nightmare Alley to conversations he had with a former carnival worker while they were both serving as volunteers with the Loyalist forces in the Spanish Civil War. Gresham wrote the novel, his first, while working as an editor for a "true crime", pulp magazine in New York City during the 1940s. He outlined the plot and wrote the first six chapters over a period of two years, then finished the book in four months. Each chapter is represented by a different Tarot card.
Сюжет
Стантон Карлайл жаңадан жұмыс істей бастаған "Ten in One" дүкенінде "Geek Show" шоусын көреді. Кейін ол карнавалдың сөйлеушісі Клем Хоаттиден гейлер қайдан шығатынын сұрайды. Клемнің айтуынша, "гиги"лер "жаратылып жаратылған": шоу-бизнестің иесі алкогольді босқындарды тауып, оларға тұрақты түрде арақ-шараппен қамтамасыз ететін уақытша жұмыс ұсынады. Бастапқыда, босқындар тек қана өздерін әуесқой ретінде танытуы керек, олар қызылшамен тауықтардың мойнын кесіп, қан ішуді қиянат етеді. Бірнеше аптадан кейін иесі жұмысты тоқтатып, оның орнына "нағыз" машықты орнатады деп қорқытады, ал абыройдан қорыққаннан ол тауықтарды тістеп жібереді. Осылайша, ғалымдық пайда болады. Стен шоуда қол трюктерін орындайды, бірақ карнавалдың менталисті Зинамен зерттейді, ол тазартылған "кодты" үйренуге үйренеді, онда орындаушылар ауызша белгілерді жаттап алады, бұл оларға аудиторияның жазбаша сұрақтарына дәл жауап беру арқылы психикалық көрінуге мүмкіндік береді. Стан сонымен қатар Зинаның суық оқу талантын да қабылдай бастайды. Ақырында ол әдемі және нағыз электрлі қыз Молли Кэхиллмен бірге командалық кодты орындау үшін карнавалдан кетеді. Олардың әрекеті өте сәтті болады, бірақ Стэннің көңілі толады және ол өзін медиумның көмегімен сеанстар өткізетін адал спиритуалистік уағыздаушы, преподобный Карлайлға айналдырады. Стен адал ізбасарлары бар, бірақ жалған өмір сүрудің стрессі оны Лилит Риттер есімді психологтың көмегіне жүгінеді, ол оны азғырып, оны бақылай бастайды. Стен үнемі екеуінің бірге кетуін сұрайды, содан кейін Лилит ақырында келіседі, ол ақсақалға кеңес береді. Карлайл қашу үшін ақша үшін бай адамды алдады. Олар Езра Гриндлге, оккультизмге деген күмәнданатын қатыгез автомагнатқа, көңіл бөледі. Стен Гриндлді өзінің күш-қуатына сендіреді, ал бизнесмен адал спиритуалист болады. Стен Гриндлге өзінің қайтыс болған колледж сүйіктісі Дорримен қайта қосылуға уәде беріп, оны ұстап тұрады. Гриндл оны аборт жасатуға көндірді. Бірнеше сеанста күмәнді Молли "Дорри" рөлін ойнайды, бірақ ақырында кейіпкерді бұзады, иллюзияны жояды. Ашулы Стен Молли мен Гриндлді ұрып, оқиға орныннан қашады. Лилиттің ұсынысы бойынша ол Гриндлдің ақшасымен жасырынуға шешім қабылдайды, бірақ кейін Лилит бес жүз долларлық ақшаларды жеке ақшаларға ауыстырып, оның көпшілігін ұрлағанын біледі. Ол оған қарсы шыққанда, ол өзін алдауды айтады және оны психикалық ауруханаға жатқызуға тырысады, ол аз ғана құтылып кетеді. Ол қашып кетеді және Гриндл оны жіберіп жатыр деп ойлаған адамдардан қашуға тырысып, барған сайын нашарлана бастаған орындарда менталист ретінде өнер көрсетеді. Осы уақыт аралығында Молли әкесіне ұқсайтын құмар ойыншымен танысып, ұл туады. Ақырында Стэн босқындарға айналады, Таро оқуларын оқып, гороскоптарды сату арқылы суда жүреді, бірақ ол өз тауарларын сатқан кезде оған шабуыл жасаған полиция қызметкерін өлтіреді. Зинамен соңғы қайта байланысу оған карнавалда өмір сүру мүмкіндігін береді, бірақ ол Лилит Гриндлге үйленгенін газет мақаласы арқылы білгенде, ол толықтай бұзылып, алкоголизмге және депрессияға түседі. Өмірі бұзылып, мас Стэн карнавал иесін тауып, оның қолын оқып беруді сұрайды. Иесі Стенге виски береді, бірақ шоу толып кетті деп, оның ұсынысынан бас тартады. Бірақ Стен шыққысы келмей қалған кезде, иесі өз ойын өзгертіп, Стенді жұмысқа шақырады: "Әрине, бұл тек уақытша, біз шынымен машықтанғанға дейін".
Қабылдау
2010 жылы американдық сыншы Майкл Дирда: "Мен оның шикі, Достоевскийлік күшіне толыққанды дайын болмағанмын. Мен сияқты көпті көрген және шаршаған сыншыны роман мүлдем күйретіп жібермейді, бірақ бұл роман сонымен қатар ғана булы ноир классикасы емес. Адам табиғатының бейнесі ретінде "Кошмар аллеясы" - қорқынышты, тітіркендіретін шедевр". Жазушы және шығармашылық жазу профессоры Дуайт В. Суэйн "Кошмар аллеясының" соңын бақытсыз аяқталатын, бірақ оған қарамастан "сәйкес аяқ" болатын романның үлгісі деп сипаттады, онда басты кейіпкер өзіне-өзі қиындықтарды тартып алды.
Бейімделулер
1947 жылы Тирон Пауэр Стэнтон Карлайл рөлінде ойнаған нуар фильмімен бір аттас фильм экранизациясы шықты. 2003 жылы Испания Родригес жер асты карикатурашысы романның графикалық бейімделуін жасады. Джонатан Бриелдің мюзиклі, режиссері Гил Кейтс. 2010 жылдың 21 сәуірінде Лос-Анджелестегі Геффен театрында сахнаға қойылды. 2021 жылы Брэдли Купер Стэнтон Карлайл рөлінде ойнаған нео-нуар психологиялық триллер сияқты атаумен фильмнің тағы бір экранизациясы жарық көрді.