Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Иранда қолданылатын күнтізбелер
Иранның ресми күнтізбесі
Calendars used in Iran
the official calendar in Iran
Иран күнтізбелері немесе Иран хронологиясы (گاهشماری ایرانی, Gâh Şomâriye Irâni) – екі мың жылдан астам уақыт бойы Иранда, сондай-ақ Парсы елінде жасалған және қолданылған күнтізбелердің тізбегі. Адамзат тарихындағы ең ұзақ хронологиялық жазбалардың бірі саналатын Иран күнтізбесі әкімшілік, климаттық және діни мақсаттар үшін көптеген рет өзгертілген. Күнтізбе жүйесін құруға және оның дәлдігін арттыруға ең көп үлес қосқан тұлға – 11 ғасыр парсы ғалымы Омар Хайям. Қазіргі Иран күнтізбесі Ирандағы ресми азаматтық күнтізбе болып табылады. Иран Жаңа жылы солтүстік жартышардағы көктемгі күн мен түннің теңелуіне ең жақын уақытта, яғни түн ортасында басталады. Бұл теңелу меридианның (52,5°Ш) астрономиялық есептеулері арқылы анықталады. Сондықтан, бұл ережеге негізделген Григориан күнтізбесінен өзгеше, бақылауларға негізделген күнтізбе. Көктемгі теңелу Григориан күнтізбесінің 20 наурызына жақын немесе сол шамада болады. Иранның уақыт белдеуі – Иран стандартты уақыты, UTC+03:30.
The Iranian calendars or Iranian chronology (گاهشماری ایرانی, Gâh Şomâriye Irâni) are a succession of calendars created and used for over two millennia in Iran, also known as Persia. One of the longest chronological records in human history, the Iranian calendar has been modified many times for administrative, climatic, and religious purposes. The most influential person in laying the frameworks for the calendar and its precision was the 11th century Persian polymath, Omar Khayyam. The modern Iranian calendar is currently the official civil calendar in Iran. The Iranian New Year begins at the midnight nearest to the instant of the northern spring equinox, as determined by astronomic calculations for the meridian (52.5°E). It is, therefore, an observation based calendar, unlike the Gregorian, which is rule based. This equinox occurs on or about 20 March of the Gregorian calendar. The time zone of Iran is Iran Standard Time, UTC+03:30.
Ежелгі күнтізбелер
Ирандық күнтізбе дәстүрлерінің ең ерте деректері б.з.д. екінші мыңжылдыққа жатады, және мүмкін, олар ирандық пайғамбар Зороастрдың пайда болуына дейін де болған. Толық сақталған алғашқы күнтізбе – б.з.д. V ғасырындағы Ахеменидтер патшалық әулетінің күнтізбесі, олар Зороастризмнің пайда болуына себепкер болды. Тарихи жазбалар бойынша, парсылар күнтізбеге ие болу идеясы мен маңыздылығына үлкен мән берген. Олар күн күнтізбесін қолданған алғашқы мәдениеттердің қатарында болды және ұзақ жылдар бойы ай және ай-күн күнтізбелеріне қарағанда күн күнтізбесін артық көрді. Күн иран мәдениетінде әрқашан діни және құдайлық символ болып келді, сонымен қатар Ұлы Кир туралы халық ауыз әңгімелерінің бастауы да осы күнмен байланысты.
The earliest evidence of Iranian calendrical traditions is from the second millennium BC and possibly even predates the appearance of the Iranian prophet Zoroaster. The first fully preserved calendar is that of the Achaemenids, a royal dynasty of the 5th century BC who gave rise to Zoroastrianism. Throughout recorded history, Persians have been keen on the idea and importance of having a calendar. They were among the first cultures to use a solar calendar and have long favoured a solar over lunar and lunisolar approaches. The sun has always been a religious and divine symbol in Iranian culture and is the origin of the folklore regarding Cyrus the Great.
Орта ғасырлар: Жалали күнтізбесі
1079 жылы Джалал әд-Дин Шах Селжукидің бұйрығымен Ислам күнтізбесі (ол ай жүйесіне негізделген және қазір де солай) Парсыда Омар Хайямның күнтізбесімен алмастырылды және Джалали күнтізбесі деп аталды. Хайям мен оның командасы Сельджук әулеті тұсында Иранның астанасы Исфаханда 8 жыл жұмыс істеді. Хайям күнтізбесін зерттеу және жасауға Джалал әд-Дин Шах қаржылық қолдау көрсетті. Хайям жаңа жылдың, маусымның және айдың басталуы бір-бірімен сәйкес келетін күнтізбе жасады және көктемнің бірінші күні мен жаңа жылды Норуз (кейде Наурыз деп те жазады) деп атады. Хайямның күнтізбесіне дейін Норуз белгілі бір күні болмайтын, әр жыл қыс соңында немесе көктем басында түсетін. 1079 жылдың 15 наурызынан бастап, күнтізбе тағы он сегіз күнге ығысқаннан кейін, араджи күнтізбесі Фравардиннің алғашқы он сегіз күнін қайталау арқылы реформаланды. Осылайша, 14 наурыз 18 Фраварддин қадими (ескі) немесе фарси (парсы) күні, ал 15 наурыз 1 Фраварддин жалали немесе малеки (патшалық) күні болды. Бұл жаңа күнтізбе астрономиялық есептеулер бойынша жасалған, сондықтан онда эпагоменалар болған жоқ – айлар күн зодиактың жаңа белгісіне енген кезде басталатын. 1006 жылы жасалған реформадан кейін 120 жыл өткен соң, көктемгі күн мен түн теңелуі Ардавахишт айында бастала бастағанда, зороастрийлер екінші Спандармадты қосып, оны тағы да Норузбен сәйкес етіп бекітті. Бұл Шенсай күнтізбесі Персияда әлі де қолданылып жүрген қадими күнтізбеден бір айға қалып қойды және тек Үндістандағы парстар (зороастрийлер) ғана оны қолданды. 1745 жылдың 6 маусымында (ескі стиль) бірқатар парстар қадими күнтізбесіне қайта оралып, ал 1906 жылы кейбіреулері Фасли күнтізбесін қабылдады, онда 1 Фраварддин 21 наурызға теңестірілді, соның салдарынан төрт жыл сайын алтыншы эпагоменальды күн пайда болатын. 1911 жылы Джалали күнтізбесі Парсының ресми ұлттық күнтізбесі болып жарияланды. Персиядағы кейбір зороастрийлер 1930 жылдан бастап Фасли күнтізбесіне көшуді бастағаннан кейін, қазір Фасли күнтізбесін қолданады.
In AD 1079, by the order of the Jalal Al Din Shah Seljuqi, the Islamic Calendar (which was and is based on the lunar system) was replaced in Persia by the calendar of Omar Khayyam and was called the Jalali Calendar. Khayyam and his team had worked 8 years in Isfahan, the capital of Iran during the Seljuq dynasty. The research and creation of the Khayyam calendar was financially supported by Jalal Al din Shah. Khayyam designed his calendar in which the beginning of the new year, season and month are aligned and he named the first day of the spring and the new year to be Norooz (also spelled Nowruz). Before Khayyam's calendar, Norooz was not a fixed day and each year could fall in late winter or early spring. From 15 March 1079, when the calendar had slipped a further eighteen days, the araji calendar was reformed by repeating the first eighteen days of Frawardin. Thus 14 March was 18 Frawardin qadimi (old) or farsi (Persian) and 15 March was 1 Frawardin jalali or maleki (royal). This new calendar was astronomically calculated, so that it did not have epagemonai – the months began when the sun entered a new sign of the zodiac. About 120 years after the reform of AD 1006, when the vernal equinox was starting to fall in Ardawahisht, Zoroastrians made it again coincide with nowruz by adding a second Spandarmad. This Shensai calendar was a month behind the qadimi still used in Persia, being used only by the Zoroastrians in India, the Parsees. On 6 June 1745 (Old Style) some Parsees re adopted the qadimi calendar, and in 1906 some adopted the Fasli calendar in which 1 Frawardin was equated with 21 March, so that there was a sixth epagomenal day every four years. In 1911 the jalali calendar became the official national calendar of Persia. Some Zoroastrians in Persia now use the Fasli calendar, having begun changing to it in 1930.