Кіріспе

Ұзын Хасан немесе Ұзын Хасан ( اوزون حسن; اوزون حسن; Огуз түркі тілінде uzun "ұзын" дегенді білдіреді; 1423 6 қаңтар 1478 ж.) - Түркіменстанның Ақ Қоюнлу мемлекетінің билеушісі. Хасан 1452 және 1478 жылдар аралығында билік жүргізді және қазіргі Ирак, Түркия, Әзірбайжан, Иран, Транскавказия және Сирияның барлық бөліктерін немесе барлық бөліктерін қамтыған кезде конфедерацияның аумақтық шыңына төрағалық еткен.

Билік

Тимурлы империясының негізін қалаушы және билеушісі Тимур Ұзын Хасанның атасы Қара Юлиқ Османды Диярбақырдың губернаторы етіп тағайындаған, оның ішінде Эрзинкан, Мардин, Руха (немесе Урфа) және Сивас қалалары да бар. Кейін Персия екі Тимурид билеушісі, Қара Қоюнлу (Қара қой түркі) мен Ұзын Хасанның Жахан шахы арасында бөлінді. Жиырма жыл бойы соғыс жүргізген Ұзын Хасан ақырында 1467 жылы 30 қазанда (немесе 11 қарашада) қазіргі Түркияның шығысындағы Чапакчур санжағы маңындағы шайқаста Жахан-шаһты жеңді. Соңғысы жеңілгеннен кейін, басқа бір Тимурид билеушісі Әбу Саид Мирза Жахан шаһтың ұлының көмек сұрауына жауап беріп, Жахан шаһтың бұрынғы жерлерінің көп бөлігін алып, соңғысының бейбітшілік ұсыныстарына қарамастан Ұзын Хасанмен соғысқа барды. Ұзын Хасан кейін Қарақабақ шайқасында Әбу Саидқа тұтқынға алып, оны қарсыласы Ядгар Мұхаммед Мирза өлтірді. 1463 жылы Венеция Сенаты Осман империясына қарсы соғыста одақтастар іздеп, Лазар Кериниді Тәбризге өзінің бірінші елшісі ретінде жіберді, бірақ ол Ұзын Хасанды Осман империясына шабуыл жасауға көндіре алмады. Хасан бұған жауап ретінде Венецияға өз елшілерін жіберді. Зеноның әйелі Ұзын Хасанның әйеліне немересі болған, ол Хасанды түріктерге шабуыл жасауға көндірді. Хасан алғашқыда сәтті болды, бірақ батыс державаларының ешқайсысы бір мезгілде шабуыл жасамады. 1473 жылы Гиосафат Барбаро Крым, Московия және Татарстандағы тәжірибесіне байланысты Пәрсияға тағы бір венеция елшісі болып сайланды. Барбаро Ұзын Хасанмен жақсы қарым-қатынаста болса да, оны Осман империясына қайта шабуыл жасауға көндіре алмады. Тағы бір венеция елшісі Амброджио Контарини Персияға келгеннен кейін, Барбаро 1478 жылы Ұзын Хасан қайтыс болғаннан кейін Персиядан кеткен соңғы венеция елшісі болды. Хасанның ұлдары таққа таласып жатқанда, Барбаро армяндық жол көрсетушіні жалдап, қашып кетеді. Ұзын Хасанның сарайына 1473 жылдан 1476 жылға дейін елші болған Контаринидің айтуынша, "Патша өте бойлы, арық, келбеті жағымды, жасы жетпіске таяп қалғандай көрінеді. Ол өте мейірімді, айналасындағылардың бәріне жақсы көңілді, бірақ мен оның қолын көтерерде, қолын тербетіп жатқанын байқадым". Оның есімі "ұзын" дегенді білдіреді, ал Контарини оның "өте арық" болғанын айтады. Контарини сондай-ақ былай деп жазды: "Узун Хассанның империясы өте кең және Түркия мен Караманиямен шектеседі, ол Сұлтанға тиесілі, ал соңғы ел Алеппоға дейін созылады. Ұзын Хасан Персия патшалығын Каусадан тартып алып, оны өлімге кесіп өлтіреді. Ұзын Хасанның әдеттегі тұрағы - Экбатана немесе Таурис қаласы; одан жиырма төрт күндік жол қашықтықтағы Персеполис немесе Ширас, оның империясының соңғы қаласы, татар сұлтаны Бузек ұлдары болып табылатын Загатайлармен шекаралас, олармен ол үнемі соғыста. Екінші жағынан - Сивансаның қол астында тұрған Медиа елі, ол Ұзын Хасанға жыл сайын алым төлейді. Ефрат өзенінің арғы жағында, түрік жеріне жақын жерде оның бірнеше аймағы бар екен. Бүкіл ел, Исфаханға дейін өте құрғақ, ағаштары мен суы аз, бірақ дәнді және басқа да өнімдермен құнарлы. "Мен Персияда болған кезде оның Огурлу Мохамед есімді үлкен ұлы туралы көп айтылды, өйткені ол әкесіне қарсы көтерілді. Оның тағы үш ұлы болды: Халил Мирза, олардың үлкені отыз бес жаста еді, Ширастың билігі болды. Ұзын Хасанның тағы бір ұлы Якуб Бег он бес жаста еді, ал үшінші ұлының есімін ұмытып қалдым. Бір әйелінен Масубех немесе Мақсуд бег деген ұлды туды. Оны бауыры Огурлумен хат алысып жүргені анықталып, түрмеде ұстады. Әртүрлі адамдардан алған мәліметтерге сүйенсек, Ұзын Хассанның әскері шамамен 50 мың атлы әскерді құрауы мүмкін, олардың басым бөлігі аса құнды емес. Кейбір куәгерлердің айтуынша, ол бір кезде 40 мың парсы әскерін түрікпен соғысуға бастап, Пираметті имансыздар қуып шыққан Караманияның билігіне қайтару үшін аттанған.

Мұра

Ұзын Хасан Ақ Қоюнлу тайпасының конфедерациясын Персия ислам сұлтандығына айналдыру жолын ашық бастаған алғашқы Ақ Қоюнлу билеушісі болды. Бұл трансформациялық науқан оның солтүстік-батыс және орталық Иранды жаулап алғаннан кейін басталды, онда ол Тимуридтердің әлсіреп бара жатқан билігін ығыстырды. "Узун Хасан әділ де мейірімді адам еді. Ол бүкіл ел бойынша салықтарды жоюды қалады. Бірақ әмірлер оған келіспеді. Сол кезде Сұлтан салықты жартысына, яғни 21 дирхамға дейін азайтып, бүкіл ел бойынша салықтың мөлшерін нақтылады. Ұзын Хасан заң бұзушыларды қатаң жазалауды талап етті. Сұлтан "заңды жүзеге асыру үшін мемлекеттегі барлық провинцияларға жіберді". 1517-18 жылы шығыс Анатолияны және 1537 жылы Иракты жаулап алғаннан кейін Османлы Ұзын Хасанның заңдарын сақтады. 1540 жылдан кейін Осман ережесі Ақ-Коюнлу кодексін алмастырды. Оның салық және сауда заңдарының көп бөлігі Османдық дереккөздерде жазылған.