Кіріспе
Саяси қозғалыс – адамдардың белгілі бір саяси мақсатқа жету үшін бірігіп жасаған ұжымдық әрекеті. Саяси қозғалыстар көбінесе қалыптасқан жағдайға қарсы тұрады және жиі нақты бір идеологиямен байланысты болады. Саяси қозғалыстарды түсіндіретін теориялардың ішінде саяси мүмкіндіктер теориясы бар, ол саяси қозғалыстардың тек қана жағдайлардың нәтижесі екенін айтады, сондай-ақ ресурстарды жұмылдыру теориясы бар, ол саяси қозғалыстардың стратегиялық ұйымдастыру мен қажетті ресурстардың болуынан туындайтынын көрсетеді. Саяси партиялар көптеген мәселемен айналысса, саяси қозғалыстар көбінесе бір маңызды мәселеге шоғырланады. Коммунистік партия басшылығындағы саяси қозғалыстағы ұйым партия тарапынан "жаппай ұйым" деп, ал қарсыластары "коммунистік фронт" деп атайды.
A political movement is a collective attempt by a group of people to change government policy or social values. Political movements are usually in opposition to an element of the status quo, and are often associated with a certain ideology. Some theories of political movements are the political opportunity theory, which states that political movements stem from mere circumstances, and the resource mobilization theory which states that political movements result from strategic organization and relevant resources. While political parties are engaged with a multitude of issues, political movements tend to focus on only one major issue. An organization in a political movement that is led by a Communist party is termed a mass organization by the party and a "Communist front" by detractors.
Саяси қозғалыстар теориясы
Әлеуметтік қозғалыстарға қатысты кейбір теориялар нақты жағдайларда саяси қозғалыстардың туындауына да қолданылды, мысалы, саяси мүмкіндіктер теориясы және ресурстарды жұмылдыру теориясы.
Саяси мүмкіндік теориясы
Саяси мүмкіндіктер теориясы саяси қозғалыстардың жағдайларға байланысты немесе кездейсоқ мүмкіндіктер арқылы туындайтынын, ал қоғамдағы ресурстар, байланыстар немесе наразылықтардың оларға аз әсер ететінін айтады.
Саяси партиялармен қарым-қатынас
Саяси қозғалыстар саяси партиялардан өзгеше, себебі қозғалыстар көбінесе бір ғана мәселеге назар аударады және үкіметте лауазым алуға мүдделі емес. Саяси қозғалыс әдетте бейресми ұйым болып табылады және өз мақсаттарына жету үшін дәстүрден тыс әдістерді қолданады. Мысалы, Бразилиядағы еңбек қозғалысы Бразилия жұмысшылар партиясының құрылуына көмектесті. Мұндай қозғалыстар партиялары өздерінің бастапқы саяси қозғалысының негізгі мәселесіне үкіметте назар аударуға мүмкіндік береді, себебі бұрынғы партиялар бұл мәселені назардан тыс қалдырған болуы мүмкін. Саяси бәсекеге жоғары тосқаулар саяси қозғалыстарды сайлау құқығынан айыруы мүмкін.
Мысалдар
Кейбір саяси қозғалыстар үкіметтік саясатты өзгертуге бағытталған, мысалы, соғысқа қарсы қозғалыс, экологиялық қозғалыс және жаһандануға қарсы қозғалыс. Жаһанданудың нәтижесінде жаһандық азаматтар қозғалысы да пайда болған болуы мүмкін. Көптеген саяси қозғалыстар бағынышты топтардың құқықтарын орнатуға немесе кеңейтуге бағытталған, мысалы, аболиционизм, әйелдердің сайлау құқығы қозғалысы, азаматтық құқықтар қозғалысы, феминизм, гомосексуалдардың құқықтары қозғалысы, мүгедектердің құқықтары қозғалысы, жануарлардың құқықтары қозғалысы немесе жалпыға ортақ адам құқықтары қозғалысы. Кейбіреулері жұмысшы қозғалысы, социализм және коммунизм сияқты таптық мүдделерді білдірсе, ал басқалары ұлттық талаптарды білдірді, оның ішінде антиколониалдық қозғалыстар, мысалы, Ратана және Синн Фэйн, сондай-ақ колониалдық қозғалыстар, мысалы, сионизм және тағдыр манифесті. Саяси қозғалыстар мемлекеттік бақылауды орталықтандыру немесе децентрализациялау үшін күреспен де байланысты болуы мүмкін, мысалы, анархизм, фашизм және нацизм. Жақында танымал болған әлеуметтік қозғалыстарды саяси қозғалыстар деп санауға болады, өйткені олар үкіметтің барлық деңгейлерінде саясаттың өзгеруіне ықпал етті. Соңғы уақытта АҚШ-та пайда болған саяси қозғалыстар – «Қаралардың өмірі маңызды» және «Мен де» қозғалысы. Ал Таяу Шығыста соңғы жылдары болған саяси қозғалыс – Араб көктемі. Кейбір жағдайларда бұл саяси қозғалыстар қозғалыс ретінде қалып қойса, ал басқалары төңкеріске айналып, үкіметтің жағдайын өзгертті. Қозғалыстарды сырттан келгендер де атауы мүмкін, мысалы, 17 ғасырдағы Англиядағы левелерлердің саяси қозғалысы, оны осылай жеккөру мағынасында атады. Бірақ қозғалыстың және оның мақсаттарын құрметтегендер кейіннен осы терминді қолдана бастады, және тарих оларды осы атпен таниды.
Жаппай қозғалыстар
Бұқаралық қозғалыс – халықтың көп бөлігі қолдаған саяси партия немесе қозғалыс. Коммунизм, фашизм және либерализм идеологиялары әдетте бұқаралық қозғалыс құруды жақтады. Коммунистер мен фашистер де үкіметті құлату және өз үкіметін орнату үшін бұқаралық қозғалысты құруды қолдайды, ал бұқаралық қозғалыс кейіннен үкіметті құлатудан қорғау үшін пайдаланылады; либералдар болса, өкілдік демократия жүйесінде бұқаралық қатысуға ұмтылады. Бұқаралық қозғалыстарды әлеуметтік-ғылыми тұрғыдан зерттеуде харизма, көшбасшылық, белсенді азшылықтар, культтар мен секталар, ізбасарлар, бұқаралық адам және бұқаралық қоғам, шеттету, миды жуу және идеологиялық әсер ету, авторитаризм және тоталитаризм сияқты элементтерге назар аударылады. Бұл сала көпшілік немесе жаппай психологиядан (Le Bon, Tarde және т.б.) пайда болды, ол біртіндеп көшпенділерден әлеуметтік қозғалыстар мен пікірлер ағынына, содан кейін бұқаралық және медиа қоғамына дейін ауқымын кеңейтті. Алғашқы ықпалды еңбектердің бірі – британдық хирург Уилфред Троттердің «Түйіндемелік инстинкт» атты екі мақаласы (1908). Ол сондай-ақ Зигмунд Фрейдтің «Massenpsychologie» (1921) еңбегіндегі суперэго және идентификацияның негізгі түсініктеріне әсер етті, бұл «Топтық психология» деп қате аударылды. Олар фрейдо-марксист Вильгельм Райхтың «Фашизмнің бұқаралық психологиясы» (1933) еңбегіндегі (оның 1946 жылғы толық қайта қарастырылған американдық нұсқасымен шатастырмау керек) сексуалдық репрессияның қатаң мінезді тұлғаларға әкелуі туралы идеяларымен байланысты. Бұл Франкфурт мектебі мен Теодор Адорноның идеяларымен бірікті, нәтижесінде 1950 жылы американдық авторитарлық тұлғаны зерттеуге әкелді, ол ксенофобия мен антисемитизмнің негізі ретінде қарастырылды. Тағы бір ерте тақырып – бұқаралық және элиталар арасындағы қарым-қатынас, ол мұндай қозғалыстардың ішінде де, сыртында да болды (Гаэтано Моска, Вильфредо Парето, Роберт Мишельс, Моисей Острогорский).
Кітаптар тізімі (Көпшілік қозғалыстар)
Хоффер, Эрик, Шынайы сенуші: Бұқаралық қозғалыстардың табиғаты туралы ойлар, Нью-Йорк, Нью-Йорк: Харпер мәңгілік заманауи классикасы, 2002. Маркс, Гэри, Т. және МакАдам, Дуглас, Ұжымдық мінез-құлық және әлеуметтік қозғалыстар, Энглвуд Клиффс, Нью-Джерси: Прентис Холл, 1994. Ван Гиннекен, Яап, Жаппай қозғалыстар: Дарвинистік, Фрейдистік және Марксистік перспективада, Апельдорн (Нидерланды): Спинхус, 2007. Уилсон, Джон, Әлеуметтік қозғалыстарға кіріспе, Нью-Йорк: Базалық, 1973.