Кіріспе
Композицияның кейбір элементтерінің кездейсоқтыққа берілген музыкасы. Алеаторлық музыка (сонымен қатар алеаторлық музыка немесе тағдырға қалу музыкасы; латын тіліндегі "alea" сөзінен, "құмар ойын" деген мағынаны білдіреді) – композицияның кейбір элементтері тағдырға қалдырылған және/немесе шығарманың негізгі элементтері орындаушылардың шешіміне берілген музыка. Бұл термин көбінесе тағдырға қалу элементінің мүмкіндіктері шектеулі болатын процедуралармен байланысты. Бұл термин еуропалық композиторларға 1950 жылдардың басында Дармштадт халықаралық жазғы жаңа музыка курстарында акустик Вернер Мейер Эпплердің лекциялары арқылы танымал болды. Оның анықтамасы бойынша, "егер процестің барысы жалпы айқындалса, бірақ егжей-тегжейлі бөлігі тағдырға байланысты болса, онда ол алеаторлық деп аталады". Мейер Эпплердің неміс тіліндегі Aleatorik (зат есім) және aleatorisch (сын есім) терминдерін шатастыру нәтижесінде, оның аудармашысы "aleatoric" деген жаңа ағылшын сөзін жасады (бар ағылшын сөзі "aleatory" сын есімін пайдаланбастан), ол тез арада танымал болып, қалыптасты. Соңғы кезде "алеатриалдық" деген нұсқасы да қолданыла бастады.
Aleatoric music (also aleatory music or chance music; from the Latin word alea, meaning "dice") is music in which some element of the composition is left to chance, and/or some primary element of a composed work's realization is left to the determination of its performer(s). The term is most often associated with procedures in which the chance element involves a relatively limited number of possibilities. The term became known to European composers through lectures by acoustician Werner Meyer Eppler at the Darmstadt International Summer Courses for New Music in the beginning of the 1950s. According to his definition, "a process is said to be aleatoric if its course is determined in general but depends on chance in detail". Through a confusion of Meyer Eppler's German terms Aleatorik (noun) and aleatorisch (adjective), his translator created a new English word, "aleatoric" (rather than using the existing English adjective "aleatory"), which quickly became fashionable and has persisted. More recently, the variant "aleatoriality" has been introduced.
Ертедегі прецеденттер
Алеаторлық композицияның алғашқы үлгілері деп саналатын туындылар, кем дегенде 15-шы ғасырдың соңына дейін қана жатады, католик жанрымен, мысалы Иоганн Окегемнің Missa cuiusvis toni шығармасымен көрсетілген. Кейінірек пайда болған жанр – 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында танымал болған Musikalisches Würfelspiel, яғни музыкалық ойыншықтар арқылы шығарылатын музыка. (Осындай ойыншықтарды Карл Филипп Эммануэль Бах, Франц Йозеф Гайдн және Вольфганг Амадей Моцарт ойлап тапқан деседі.) Бұл ойындар музыкалық бөлімдердің тізбегінен тұрады, әр бөлімге бірнеше нұсқасы бар еді және олардың нақты реттілігін таңдау үшін бірнеше ойыншықтарды лақтыру тәртібі қолданылды. Француз суретшісі Марсель Дюшан 1913 және 1915 жылдар аралығында екі шығармасын кездейсоқ әрекеттерге негіздеп жазды. Олардың бірі – Дюшанның әпкелері Ивонна мен Магдалинмен бірге үш дауысқа арналған Erratum Musical шығармасы, алғаш рет 1920 жылдың 27 наурызында Дада манифестациясында орындалды және кейін 1934 жылы жарияланды. Оның замандастары Франсис Пикабия мен Жорж Рибемон Десайн де кездейсоқ композициямен тәжірибе жасады, бұл туындылар 1920 жылдың 26 мамырында Париждегі Саль Гаво концерт залында өткен Дада фестивалінде орындалды. Американдық композитор Джон Кейджтің "Өзгерістер музыкасы" (1951) "көп жағдайда кездейсоқ процедуралармен анықталатын алғашқы композиция" болды, бірақ оның беймәлімдігі Мейер Эпплердің ұғымынан өзгеше. Кейін Кейдж Дюшаннан: "Мен дүниеге келген кезде сіз қалайша кездейсоқ әрекеттерді қолдандыңыз?" – деп сұрады.
Қазіргі қолданысы
Алеаторлық ерекшеліктердің алғашқы маңызды қолданылуы американдық Чарльз Айвстың 20-ғасырдың басында жазған көптеген шығармаларында кездеседі. Генри Коуэлл 1930 жылдары Айвстың идеяларын қабылдады, мысалы, «Мозаикалық квартет» (Стрэнд квартеті No. 3, 1934), онда орындаушыларға музыкалық фрагменттерді әртүрлі мүмкін тізбектермен орналастыруға мүмкіндік берілді. Коуэлл сондай-ақ шығарманың орындалуына өзгермелілік енгізу үшін арнайы белгілерді пайдаланды, кейде орындаушыларға қысқаша бөлімдерді импровизациялауды немесе ad libitum ойнауды бұйырды. Кейінгі американдық композиторлар, мысалы Алан Хованесс (1944 жылы «Lousadzak» шығармасымен бастап), Коуэллдің процедураларына ұқсас процедураларды қолданды, онда бірнеше бөліктерге белгіленген биіктігі мен ырғағы бар әртүрлі қысқа үлгілер тағайындалды, оларды ансамбльдің қалған бөлігімен координациясыз өз жылдамдығында қайта-қайта орындау керек. Кейбір ғалымдар осы нәтижені «шын мәнінде алеаторлық емес, өйткені дәл биіктіктер мұқият бақыланады және кез келген екі орындалу негізінен бірдей болады» деп санайды, бірақ басқа бір автордың пікірінше, бұл техника Витольд Лутославский кейін қолданған техникамен бірдей. Сенбеген көз: күні=2010 жылғы маусым. Техниканың қарқындылығына байланысты, Хованесс жариялаған ноталар осы бөлімдерді әртүрліше түсіндіреді, мысалы, «еркін темп / гулді эффект» және «қайта-қайта орындаңыз, бірақ бірге емес». Еуропада Майер Эпплер «алеаторлық музыка» терминін енгізгеннен кейін француз композиторы Пьер Булез осы терминді танымал етуге үлкен үлес қосты. Еуропалық музыканың басқа ерте мысалдары – Карлхайнц Стокгаузеннің «Klavierstück XI» (1956), онда орындаушы әр жағдайда анықтайтын тізбекпен орындалатын 19 элемент бар. Витольд Лутославский шектелген алеаторлық түрін қолданды (1960–61 жылдарғы «Jeux Vénitiens» шығармасымен бастап), онда биіктіктер мен ырғақтардың кең ауқымы толық сипатталған, бірақ ансамбльдегі бөліктердің ырғақты координациясы кездейсоқтық элементіне жатады. Алеаторлық және беймәлім/кездейсоқ музыка терминдері арасында көптеген шатасулар болды. Кейдждің өзінің «HPSCHD» шығармасы, кездейсоқ процедураларды пайдаланып жазылған, жоғарыда аталған Моцарттың «Musikalisches Würfelspiel» әнінен, сондай-ақ өзінің музыкасынан пайдаланды.
Белгісіз музыка түрлері
Кейбір авторлар музыкада кездейсоқтық, мүмкіндік және беймәлімдік арасында ерекшелік жасамайды және терминдерді салыстырмалы түрде қолданады. Осы көзқарас бойынша, беймәлім немесе мүмкіндік музыкасын үш топқа бөлуге болады: (1) анықталған, тұрақты партитура жасау үшін кездейсоқ процедураларды қолдану; (2) мобильді форма; (3) беймәлім нотация, соның ішінде графикалық нотация және мәтіндер. Бірінші топқа композиция процесінде ғана кездейсоқ элементтер қатысатын партитуралар кіреді, сондықтан олардың орындалуынан бұрын әрбір параметр бекітіледі. Мысалы, Джон Кейдждің «Өзгерістер музыкасы» (1951) шығармасында композитор ұзақтығын, темпін және динамиканы ежелгі қытай кітабы «И-Цзин» арқылы таңдады, ол кездейсоқ сандарға жету әдістерін жазады. Бұл жұмыс орындаудан орындауға толығымен бекітілгендіктен, Кейдж оны кездейсоқ процедураларды қолдана отырып жасалған толыққанды анықталған жұмыс деп санады. Детальдар деңгейінде Янис Ксенакис ықтималдық теориясын «Питопракта» (1955–56) микроскопиялық аспектілерін анықтау үшін қолданды, бұл грек тілінен «ықтималдық арқылы әрекеттер» дегенді білдіреді. Бұл шығарма төрт бөлімнен тұрады, олар текстуралық және тембралық қасиеттерімен сипатталады, мысалы, глиссандо және пиццикато. Макроскопиялық деңгейде бөлімдер композитормен жоспарланады және басқарылады, ал дыбыстың жеке компоненттері математикалық теориялармен басқарылады. Екінші типтегі беймәлім музыкада орындауға кездейсоқ элементтер қатысады. Композитор ноталанған оқиғаларды ұсынады, бірақ олардың ретін орындаушы өз қалауынша анықтайды. Карлхайнц Штокхаузеннің «Клавирлік фрагмент XI» (1956) шығармасында он тоғыз оқиға бар, олар дәстүрлі түрде құрастырылған және ноталанған, бірақ осы оқиғалардың ретін орындаушы орындау кезінде спонтанды түрде анықтайды. Эрл Браунның «Қолдануға болатын формалар II» (1962) шығармасында дирижерден оқиғалардың ретін орындау кезінде шешуі сұралады. Беймәлім музыканың үшінші түрінде ең жоғары дәрежеде беймәлімдікке жетеді, онда дәстүрлі музыкалық нотациялар визуальды немесе сөздік белгілермен ауыстырылады, мысалы, шығарма қалай орындалуы мүмкін екенін көрсетеді, мысалы, графикалық партитураларда. Эрл Браунның «1952 жылғы желтоқсан» (1952) әр түрлі ұзындығы мен қалыңдығы бар сызықтар мен тіктөртбұрыштарды көрсетеді, оларды дыбыс күші, ұзақтығы немесе биіктігі ретінде оқуға болады. Оларды қалай оқуға болатынын орындаушы өзі таңдайды. Тағы бір мысал Мортон Фельдманның «Қиылыс № 2» (1951) фортепианоға арналған соло, координаталық қағазға жазылған. Уақыт бірліктері көлденең қарастырылған шаршылармен бейнеленеді, ал жоғары, орта және төменгі биіктік деңгейлері әр қатарда үш тік шаршымен көрсетіледі. Орындаушы қандай биіктіктегі және ырғақты ойнауға болатынын анықтайды.
Ашық формадағы музыка
Ашық форма – кейде «қозғалмалы» немесе «көп функциялы» музыкалық формаларды білдіретін термин, онда бөлімдердің немесе кезеңдердің реті анықталмаған немесе орындаушыға шешілуі қалдырылған. Роман Хаубенсток Рамати «Интерполяция» (1958) сияқты әсерлі «мобильдер» сериясын жазды. Дегенмен, музыкадағы «ашық форма» өнер тарихшысы Генрих Вёльфлин анықтағандай, түпкілікті толық емес, аяқталмаған әрекетті немесе өзінен тысқары нәрсеге сілтеме жасайтын мағынада да қолданылады. Осы тұрғыдан алғанда, «қозғалмалы форма» «ашық» немесе «жабық» болуы мүмкін. «Динамикалық, жабық» мобильді музыкалық композицияның мысалы – Стокхаузеннің «Цикл» (1959) туындысы.
Стохастикалық музыка
Стохастикалық процестер музыкада белгілі бір шығарманы жазу үшін немесе орындау барысында қолданылуы мүмкін. Стохастикалық музыканы Ксенакис қадағалап, осы музыканың "стохастикалық музыка" терминін енгізді. Музыкалық композицияға қолданылған математика, статистика және физиканың нақты мысалдары: Питопрактадағы газдардың статистикалық механикасын пайдалану, Диаморфоздағы жазықтықтағы нүктелердің статистикалық таралуы, Ахорипсистегі ең төменгі шектеулер, ST/10 және Атрейдегі нормальді таралу, Аналогикидегі Марков тізбектері, Дуэль мен Стратегидегі ойын теориясы, Номос Альфадағы (Зигфрид Палм үшін) топтар теориясы, Герма мен Эонтадағы жиын теориясы және Н'Шимадағы Браун қозғалысы. Ксенакис партитураларын жасау үшін компьютерлерді жиі пайдаланды, мысалы ST сериясы, оның ішінде Morsima Amorsima және Atrées, сондай-ақ CEMAMu құрылтайын іске қосты.
Фильм музыкасы
Үлкен көлемдегі алеаторлық жазудың мысалдарын Джон Уильямстың "Сүреттер" фильміне арналған музыкасының шағын бөлімдерінде кездестіруге болады. Бұл техниканы қолданатын басқа кино композиторлары – Марк Сноу ("X Files: Fight the Future"), Джон Корильяно және тағы да басқалар. Сноу акустикалық аспаптардың цифрлық үлгілерін "электронды тембрлерді акустикалық дыбыстармен үйлестіру үшін пайдаланды, бұл тәсіл "X Files" (1993–2002, 2016–18) үшін жазған оның аса танымал музыкасында кеңінен дамыды. Сериал бойында Сноудың көбінесе амбиент музыкасы дыбыс дизайны мен музыкалық ұпай арасындағы шекараны жойды". Говард Шор "Сақиналардың иесі: Сақина тобы" фильмінде Мория қақпасының сыртындағы суда Бақылаушымен кездескенде алеаторлық композицияны қолданды.