Кіріспе
Мекоптер (грекше: mecos = "ұзын", ptera = "қанаттар") – әлем бойынша тоғыз тұқымдастың шамамен алты жүз түріне ие Холометабола суперқатарындағы жәндіктер отряды. Мекоптерлер кейде олардың ең ірі тұқымдасы Panorpidae-ден кейін шаян құстар деп аталады, онда еркектердің денелерінен жоғары көтерілген, шаянның тікенегіне ұқсас үлкен жыныс мүшелері және ұзын, тұмсық тәрізді ростралары болады. Биттасидалар немесе аспалы құстар тұқымдасы – тағы бір белгілі тұқымдас, олар күрделі жұптасу ритуалдарымен танымал, онда ұрғашылар еркектер ұсынған сыйлық жемнің сапасына қарай жұптастарды таңдайды. Кішірек топқа Бореидтер тұқымдасына жататын қарлы шаяндар кіреді, олардың ересектері кейде қарлы алаптарда жүріп көрінеді. Алайда, бұл түрлердің көпшілігі тропикалық аймақтардағы ылғалды ортада мекендейді. Мекоптерлер сифонаптерлермен (бұрқашақтармен) тығыз байланысты, ал диптерлермен (нағыз шыбыршықтармен) біршама алыс. Олар ұзын, жіңішке денелі, тар, қанатты, кішкентай немесе орташа өлшемдегі жәндіктерге ұқсайды. Көбінесе жапырақ немесе мүк сияқты ылғалды ортада көбейеді, ал жұмыртқалары ылғалды маусым келгенше жарылмауы мүмкін. Личинкалар құртқа ұқсайды және көбінесе өсімдіктермен қоректенеді, ал тамақтанбайтын қуыршақтар қолайлы ауа-райы орнағанға дейін диапауза кезеңінен өтеді. Ерте мекоптерлер бал арасы сияқты басқа жәндіктер тозаңдаушылар пайда болғанға дейін жойылған жалаңаш тұқымды өсімдіктердің түрлерін тозаңдауда маңызды рөл атқарған болуы мүмкін. Қазіргі түрлердің ересектері көбінесе жыртқыштар немесе өлген организмдермен қоректенеді. Кейбір аймақтарда кейбір түрлер өлі денеге бірінші болып келеді, сондықтан оларды сот-медициналық энтомологияда пайдалануға болады.
Mecoptera (from the Greek: mecos = "long", ptera = "wings") is an order of insects in the superorder Holometabola with about six hundred species in nine families worldwide. Mecopterans are sometimes called scorpionflies after their largest family, Panorpidae, in which the males have enlarged genitals raised over the body that look similar to the stingers of scorpions, and long beaklike rostra. The Bittacidae, or hangingflies, are another prominent family and are known for their elaborate mating rituals, in which females choose mates based on the quality of gift prey offered to them by the males. A smaller group is the snow scorpionflies, family Boreidae, adults of which are sometimes seen walking on snowfields. In contrast, the majority of species in the order inhabit moist environments in tropical locations. The Mecoptera are closely related to the Siphonaptera (fleas), and a little more distantly to the Diptera (true flies). They are somewhat fly like in appearance, being small to medium sized insects with long slender bodies and narrow membranous wings. Most breed in moist environments such as leaf litter or moss, and the eggs may not hatch until the wet season arrives. The larvae are caterpillar like and mostly feed on vegetable matter, and the non feeding pupae may pass through a diapause until weather conditions are favorable. Early Mecoptera may have played an important role in pollinating extinct species of gymnosperms before the evolution of other insect pollinators such as bees. Adults of modern species are overwhelmingly predators or consumers of dead organisms. In a few areas, some species are the first insects to arrive at a cadaver, making them useful in forensic entomology.
Түрлілігі
Мекоптерлердің ұзындығы әртүрлі. Қазіргі кезде алты жүзге жуық түрі бар, олар тоғыз отбасының отыз төрт туысына бөлінеді. Түрлердің көпшілігі Panorpidae және Bittacidae тұқымдастарында кездеседі. Бұған қоса, шамамен сексен жеті туысқа жататын төрт жүзге жуық белгілі қалдық түрлер бар, олар тәртіптің тірі мүшелеріне қарағанда көп түрлі. Бұл топқа Panorpidae тұқымдасы еркек жыныстық мүшелерінің "құйрығы" деп аталады. Мекоптерлердің таралуы бүкіл әлемде; түрлер деңгейіндегі ең үлкен әртүрлілік Афротропикалық және Палеарктикалық аймақтарда, бірақ Неотропикалық, Неарктикалық және Австралиялық аймақтарда тұқымдық және отбасылық деңгейде үлкен әртүрлілік бар. Олар Мадагаскар мен көптеген аралдар мен арал топтарында жоқ; бұл олардың таралу қабілетінің төмен екенін көрсетеді, Тринидад, Тайвань және Жапония, олар кездеседі, жақын маңдағы құрлықтық жерлерге жуырда құрлық көпірлері болды. Мекоптераларды 1891 жылы Альфеус Хайатт пен Дженни Мария Армс атады. Бұл атау грек тілінен алынған, mecos - ұзын, ptera - қанатты дегенді білдіреді. Мекоптералардың тұқымдастарын таксономистер жақсы қабылдайды, бірақ олардың арақатынастары талқыланды. 1987 жылы Р. Уиллман Мекоптераны Меропеидтердің бауырлары ретінде Бореидтерді қамтитын клад ретінде қарастырды, бірақ 2002 жылы Майкл Ф. Уайтинг Мекоптераны парафилетикалық деп жариялады, Бореидтер басқа тәртіпке, Сифонаптараға (бұрыш) бауырлас. онда панропидтер, мысалы, Jurassipanorpa, аспалы құстар (Bittacidae және Cimbrophlebiidae), Orthophlebiidae және Cimbrophlebiidae табылған. Өліп кеткен мекоптералар түрлері ертедегі гимносперма тұқымдық өсімдіктердің маңызды тозаңдаушылары болған болуы мүмкін. Бұл негізінен желмен тозаңданатын өсімдіктер, бірақ қазба мекоптерлерде сифондық қоректендіру аппараты болған, олар бұл ертедегі гимнаспермаларды нектары мен тозаңдарымен қоректендіру арқылы ұрықтандыруы мүмкін еді. Олардың қатпарлы ішегінде темірдің болмауы олардың қанды ішуге пайдаланылуын жоққа шығарады. Анеуретопсихина кладының Mesopsychidae, Aneuretopsychidae және Pseudopolycentropodidae үш туысына жататын он бір түр анықталды. Олардың ұзындығы Parapolycentropus burmiticus-тен Lichnomesopsyche gloriae-ге дейін. Бұл мекоптерлер, бүгінгі бал аралары мен серуенділер сияқты, олардың ауыз бөліктері мен бас бетінде тозаң өткізген деп болжанады, бірақ мұндай байланысты тозаң табылған жоқ, тіпті жәндіктер Балтықтың эоцендік зәулімбарында жақсы сақталған кезде де. Олар, мүмкін, Caytoniaceae, Cheirolepidiaceae және Gnetales сияқты өсімдіктерді тозаңдаған, олардың жұмыртқаданған мүшелері желдету үшін қолайсыз немесе ұзын соқпақ сұйықтығы тамақтануын қолдайтын құрылымдары бар. Анеуретопсихиналар соңғы перм дәуіріндегі мекоптерлердің ең алуан түрлі тобы болды, олар Пермохористидалардың орнын орта триасқа ауыстырды. Триастың соңғы кезеңінен орта юра кезеңінде Анеуретопсихина түрлерінің орнын Парахористидтер мен Ортофлебидтер түрлері біртіндеп алып кетті. Қазіргі мекоптерлер отбасылары Orthophlebiidae-ден шыққан.
Өмір циклі
Аналық жұмыртқаны ылғалмен тығыз байланыста салады, ал жұмыртқалар суды сіңіреді және құрғағаннан кейін көлемі артады. Ыстық жағдайда тіршілік ететін түрлерде жұмыртқа бірнеше ай бойы қақпауы мүмкін, ал личинкалар құрғақ маусым аяқталғаннан кейін ғана пайда болады. Алайда көбінесе олар салыстырмалы түрде қысқа уақыттан кейін шығады. Ұрықтары әдетте құртқа ұқсас, қысқа, тырнақты, шын аяқтары және бірнеше құрсақ жақтары бар. Олардың бастары склерозидті, ауыз бөлігі мандибулат. Өрмекшілердің құрама көзі бар, бұл - холометаболистік жәндіктер арасында бірегей. Ондық құрсақ сегменті сіңіру дискін немесе сирек кездесетін ілгек жұбын алады. Олар әдетте өсімдіктерді жейді немесе өлі жәндіктерді жабады, бірақ кейбір жыртқыш личинкалар белгілі. Ұрық топыраққа немесе шіріп бара жатқан ағашқа көбею үшін жыртылады, бірақ коконды бұрғыламайды. Құйрық сүйектері эксаратты, яғни аяқтары денеден бос және олардың жамбас сүйектерін қозғалта алады, бірақ басқа жағдайда мүлдем қозғалмайды. Құрғақ ортада олар бірнеше ай бойы диапаузада бола алады, жағдай қолайлы болған кезде ересектер ретінде пайда болады. Көпшілік арасында кең тараған, бірақ дұрыс емес пікір бойынша, олар құйрығымен тістей алады.