Кіріспе

Аурудың алдын алу мақсатында адамдардың жеке әдеттерін өзгертуге жасалған күш-жігер, қоғамдық денсаулық саласында адамдардың жеке тәртібі мен көзқарасын өзгертуге бағытталған шараларды білдіреді. Қоғамдық денсаулықтағы мінез-құлықтың өзгеруі бірнеше деңгейде жүзеге асырылуы мүмкін және бұл әлеуметтік және мінез-құлықты өзгерту (ӘМӨ) деп аталады. Көбінесе күш-жігер аурудың алдын алуға, денсаулық сақтауға жұмсалатын қаражатты үнемдеуге бағытталған. Бұл, әсіресе, төмен және орташа кірісті елдер үшін маңызды, себебі онда денсаулық сақтау жүйесінің мүмкіндіктеріне қатысты шығындар жиі күшті бақылауда болады.

Мақсаттары

3 4 50 тұжырымдамасы бойынша, әлемдегі өлім-жітімнің 50%-ын құрайтын төрт ауруға (жүрек аурулары/инсульті, диабет, қатерлі ісік, өкпе аурулары) әкелетін 3 қақтыңқылық (дұрыс тамақтанудың болмауы, дене белсенділігінің аздығы немесе толық жоқтығы, темекі шегу) бар. Сондықтан, халық денсаулығын жақсарту шараларында мінез-құлықты өзгертуге немесе осы мінез-құлықтың салдарына ерте араласуға ерекше мән беріледі. Сәтті шаралар арқасында денсаулық сақтауға жұмсалатын қаражатты, сондай-ақ қоғамға түсетін жалпы шығынды (ауру мен өлім-жітімді) айтарлықтай азайтуға болады. Тиімді халық денсаулығы шаралары нәтижелерімен ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік-экологиялық модельдегі (жеке, жекеаралық, қоғамдық және/немесе орта) қанша деңгейге әсер ететінімен де анықталады. Халық денсаулығы шараларының алдында тұрған мәселе – жалпылау мүмкіндігі: бір қауымда тиімді болған шара басқа қауымда нәтиже бермеуі мүмкін. Дегенмен, "Дені сау адамдар 2020" бағдарламасы бар, оның ұлттық мақсаттары 10 жыл ішінде американдықтардың денсаулығын жақсартуға бағытталған. Денсаулық жағдайлары мен жұқпалы аурулар қауіпті мінез-құлықпен байланысты. Мысалы, темекі шегу, алкоголизм, көптеген жыныстық серіктер, есірткілерді пайдалану, бейсақтықпен көлік жүргізу, семіздік немесе қорғанышсыз жыныстық қатынас. Адамдар өздерінің іс-әрекеттерін қағида бойынша бақылай алады. Мінез-құлықты өзгерту өзін-өзі бақылауға және денсаулықты нығайтуға көмектеседі. Дене шынықтыру, салмақты қадағалау, профилактикалық тамақтану, тіс гигиенасы, презервативтерді қолдану немесе жазатайым оқиғалардың алдын алу сияқты қауіпті мінез-құлықтарды жоюға болады. Денсаулыққа қатысты мінез-құлықтың өзгеруі – денсаулыққа зиян келтіретін мінез-құлықтардан бас тарту және денсаулықты жақсартатын мінез-құлықтарды қабылдау мен сақтау үшін мотивациялық, еріктік және іс-қимылға негізделген процестерді білдіреді. Қауіпті мінез-құлықпен байланысты тәуелділіктің генетикалық себептері болуы мүмкін.

Теориялар

Мінез-құлықты өзгерту бағдарламалары көбінесе 1980-ші жылдары кеңінен таралған бірнеше мінез-құлықты өзгерту теорияларына негізделген. Бұл теориялардың ортақ ерекшелігі – жеке адамның іс-әрекеттерін өзгерту ортасы ретінде қарастыруы. Әдетте, адамның немесе қоғамның қауіпті мінез-құлықтарын талдап, оларды өзгерту арқылы қауіп пен осалдықты азайтуға бағытталған бағдарламалар интервенциялар деп аталады. Мысалдарға: "мінез-құлықты өзгертудің транс-теориялық (өзгеріс кезеңдері) моделі", "ақылға қонымды әрекет теориясы", "денсаулыққа сену моделі", "жоспарланған мінез-құлық теориясы", "инновациялардың таралуы" және "денсаулықты іске асыру процесі" жатады. 1990-шы жылдардың соңынан бері денсаулықты өзгерту теорияларының дамуы денсаулық мінез-құлығын өзгертудің әртүрлі теорияларын бірыңғай теорияға біріктіруге бағытталған.

Жеке және жеке қарым-қатынас

Денсаулыққа қатысты сенім үлгісі: Жеке адамдардың көзқарастары мен сенімдеріне назар аудару арқылы денсаулыққа қатысты мінез-құлықтарды түсіндіруге және болжауға бағытталған психологиялық модель. Адамның мінез-құлқын өзгертуге қатысты оның қабылдауы табысқа жетелеуіне негізделген. Факторлар: сезімталдық/ауырлық/пайда/кедергілер, әрекетке дайындық, әрекетке түрткілер және өзіндік тиімділік. Қорғану мотивациясы теориясы: Мінез-құлықтың өзгеруіне ықпал ететін қорқыныш сезімін түсіндіріп, денсаулыққа қауіп төнген кезде қауіпті бағалау мен оған қарсы тұрудың бейімделуге немесе бейімделмеуге қалай байланысты екенін сипаттайды. Факторлар: қауіптің ауырлығы, осалдық, жауаптың тиімділігі. Транстеориялық модель: Бұл теория «өзгеріс кезеңдерін» пайдаланып, жетекші мінез-құлық теорияларынан алынған күшті қағидалар мен процестер арасындағы байланысты құрады. Интегративті биопсихоәлеуметтік модельдің (CITE) аспектілерін қамтиды. Өзін-өзі реттеу теориясы: Адамдар өздерінің мінез-құлқын өзгерту жолына, егер оларда жеткілікті ресурстар мен түсінік болса, өздері басшылық ете алады деген сенімді білдіреді. Нақты жағдайлар мен контекстке қатысты ұзақ мерзімді әсерлерді құруға бағытталған. Көбінесе теріс мінез-құлықты тоқтатуға шолу жасалады. Қайталанудың алдын алу моделі: Қайталануға ықпал ететін немесе оған әкеп соқтыратын тікелей факторлар мен жасырын алдыңғы мінез-құлықтарға/факторларға назар аударады. Жоғары тәуекел жағдайларын анықтап, қатысушылармен оларды жеңу үшін жұмыс істеуге көмектеседі. Факторлар: өзіндік тиімділік, ынталандыруды бақылау. Тәртіптік оқыту теориясы: Мінез-құлықтың дамуының алдыңғы жағдайларын, оның нәтижесінде туындайтын белгілі бір салдарларын түсінуге бағытталған. Әлеуметтік танымдық теория: Байқау және әлеуметтік контекст арқылы мінез-құлықтық оқынуды түсіндіреді. Мінез-құлық – психологиялық процестер арқылы қоршаған ортаның контексті деген сенімге негізделген. Факторлар: өзіндік тиімділік, білім, мінез-құлық қабілеті, мақсат қою, нәтижелерді күту, байқау арқылы оқыну, өзара әсерлесу, нығайту. Өзін-өзі анықтау теориясы: Мінез-құлыққа қатысты табиғи және/немесе ішкі бейімділіктерді қолдауға және қатысушыларға олармен жұмыс істеудің денсаулыққа пайдалы және тиімді жолдарын ұсынады. Факторлар: дербестік, құзыреттілік және дағдылар. Жоспарланған мінез-құлық теориясы: Адамның белгілі бір мінез-құлықпен айналысу жоспарын (уақыт пен орын) болжауға және адамдар өздерін бақылай алатын мінез-құлыққа қолданылады. Факторлар: мінез-құлық ниеті, тәуекелдерді бағалау және мінез-құлық. Денсаулыққа қатысты іс-қимыл процесіне қатысты көзқарас: HAPA денсаулыққа қатысты мінез-құлықты қабылдау, бастау және сақтауды мотивациялық және ерік-жігерлік кезеңдерді қамтитын құрылымдалған процесс ретінде қарастыруды ұсынады. Біріншісі ниетті қалыптастыруды, ал екіншісі жоспарлауды және іс-қимылды (бастама, сақтау, қалпына келтіру) сипаттайды.

Қауымдастық

Қоғамдық қатысушылық зерттеуі (ҚҚЗ): Қоғамдық зерттеушілермен серіктестік және ынтымақтастыққа негізделген зерттеу әдісі. Белгілі бір қауымдастықтың мүшелері зерттеушімен бірлесіп, зерттеу нысаны болып табылумен қатар, белсенді қатысушы ретінде өзара әрекеттеседі. Инновациялардың таралуы: Жаңа идеялар мен мінез-құлықтардың топтар арасында қалай таратылып, қабылданатынын түсіндіруге бағытталған. Факторлар: салыстырмалы артықшылық, үйлесімділік, күрделілік, сынап көру мүмкіндігі, байқағыштық.

Әдептілік өзгеруі туралы ақпарат (ӘӘК)

Мінез-құлықты өзгерту коммуникациясы, немесе МҚК, – коммуникацияға бағытталған мінез-құлықты өзгерту тәсілі. Оны әлеуметтік және мінез-құлықты өзгерту коммуникациясы, немесе ӘМҚК деп те атайды. Негізгі болжам – қандай да бір коммуникация арқылы жеке адамдар мен қоғамдарды өмірлерін қауіпсіз және сау ететіндей мінез-құлыққа итермелеуге болады. МҚК алғаш рет ВИЧ және туберкулезді алдын алу жобаларында қолданылды. Соңғы кезде оның көлемі кеңейіп, иммундау, жатыр мойнының қатерлі ісігін тексеру, бір рет қолданылатын шприцтерді пайдалану сияқты денсаулыққа оң әсер ететін мінез-құлықты таңдауға және қалыптастыруға көмектесетін кез келген коммуникациялық іс-әрекетті қамтиды.