Кіріспе

Моңғолиядағы ең үлкен тұщы су көлі – Ховсгол көлі. Көлемі бойынша Моңғолиядағы ең үлкен тұщы су көлі, ал ауданы бойынша Увс көлінен кейін екінші орында тұрады. Көл Моңғолияның солтүстік шекарасына жақын, Байкал көлінің оңтүстік жағынан батысқа қарай шамамен 200 км қашықтықта орналасқан. Бұл екі "апалы-сіңлі" көлдің "кіші сіңлісі" деп атайды. Көлдің аты ағылшын тілінде Ховсгол, Хөвсгол немесе Хувсгул деп жазылуы мүмкін. Моңғол тілінде оны Хөвсгөл далай (Hövsgöl dalai;) немесе Далай ээж (Dalai éj;) деп те атайды.

География

Хувсгуль көлі Моңғолияның солтүстік-батысында, Ресей шекарасына жақын, шығыс Саян тауларының етегінде орналасқан. Ол теңіз деңгейінен жоғары, ұзын және терең. Бұл Азиядағы екінші ең көп көлемді тұщы сулы көл, және Моңғолияның тұщы суының шамамен 70% және әлемдегі барлық тұщы судың 0,4% -ын құрайды. Көлдің оңтүстік жағында Хатгал қаласы орналасқан. Хувсгуль көлінің су жиналатын алабы салыстырмалы түрде кішкентай, және оның тек шағын салалары бар. Ол оңтүстік жағынан Егин-Гол арқылы суы ағып, Селенгеге қосылып, содан кейін Байкал көліне құяды. Екі көл арасындағы су жолынан асып, шамамен километрдей қашықтықты жүзеді және тереңдігі төмендейді, бірақ көру қашықтығы шамамен километрді құрайды. Көлдің Солтүстік Моңғолиядағы орналасқан жері, ұлы Сібір тайгасының оңтүстік шекарасының бір бөлігін құрайды, онда басым ағаш – Сібір шыршасы (Larix sibirica). Көлді бірнеше тау тізбектері қоршап тұр. Ең биік тауы – Бүренхаан / Мөнх Сарыдаг, оның шыңы көлдің солтүстігінде орналасып, Ресей мен Моңғолия шекарасында жатыр. Көл қыста толығымен қатып, мұз қалыңдығы ауыр жүк көліктерін тасымалдауға мүмкіндік береді; оның бетімен жүретін көлік жолдары әдеттегі жолдарға қарағанда қысқарақ. Дегенмен, мұздан мұнайдың ағып кетуіне және жүк көліктерінің мұзды тесіп өтуіне жол бермеу үшін бұл тәжірибеге қазір тыйым салынған. Жылдар бойы шамамен 30–40 көлік мұзды тесіп, көлге құлаған. Көлдің ортасында, 3 км шығыс-батыс және 2 км солтүстік-оңтүстік өлшемдері бар, эллипс тәрізді арал бар, ол Ағаш Ұл атымен белгілі. Ол көлдің шығыс жағалауынан шамамен 11 км, ал Хатгал қаласынан солтүстікке қарай 50 км қашықтықта орналасқан.

Экологиялық маңызы

Хувсгул – әлемдегі он жеті көне көлдің бірі, 2 миллион жылдан астам уақыт бұрын пайда болған және Восток көлінен басқа ең таза көл, сондай-ақ Моңғолияның ең маңызды ауыз су қоры. Оның суы ешқандай тазартусыз ішуге жарамды. Ховсгол – төмен деңгейдегі қоректік заттарға, өте төмен бастапқы өнімділікке және жоғары су тазалығына (Secchi тереңдігі > 18 м жиі кездеседі) ие ультраолиготрофты көл. Ховсголдің балық қоғамдастығы Байкал көлімен салыстырғанда түрлерге кедей. Саудалық және ойын-сауық мақсатында қызығушылық тудыратын түрлерге еуразиялық шабақ (Perca fluviatilis), лота (Lota lota), ленок (Brachymystax lenok) және қорғауға алынған эндемикалық Ховсгол шыршасы (Thymallus nigrescens) жатады. Ол шағылысу кезеңінде браконьерлердің қолынан жойылғанмен, көлдің көп бөлігінде әлі де көптеп кездеседі. Көлдің аумағы Йеллоустоуннан да үлкен Ұлттық саябақ болып табылады және Орталық Азия даласы мен Сібір тайгасы арасындағы көшкін аймақ ретінде қатаң қорғалады. Ховсголдың қорғалатын мәртебесіне қарамастан, заңсыз балық аулау кең таралған және желілермен коммерциялық балық аулауға тыйым салулар көбінесе орындалмайды. Көл дәстүрлі түрде құрғақшылыққа ұшыраған аймақтағы қасиетті көл деп есептеледі, мұнда көптеген көлдер тұзды. Саябақта қошқар, аргали, бұғы, қасқыр, сусар, шаян, қоңыр аю, сібірлік елік және сабель сияқты әртүрлі жануарлар мекендейді. Hövsgöl (Khövsgöl) Ұзақ мерзімді экологиялық зерттеу орталығы (LTERS) 1997 жылы құрылды және көп ұзамай кең ауқымды зерттеу бағдарламасы басталды. Қазіргі таңдағы ұзақ мерзімді зерттеу орталықтарының халықаралық желісінің бөлігі болып табылатын Hövsgöl LTERS Монғолияның ғылыми және экологиялық инфрақұрылымын дамытуға, климаттың өзгеруін зерттеуге және көл мен оның су алабына қатысты экологиялық мәселелерге тұрақты жауап беруді әзірлеуге мүмкіндік береді. Жақында жүргізілген зерттеулер көлде пластикалық ластанудың жоғары деңгейін анықтады (әсіресе, микропластик), тіпті шағын ауылдық елді мекендер де әлемнің басқа аймандарымен салыстырылатын жоғары пластикалық ластану деңгейін тудыруы мүмкін екенін көрсетті.

Этимологиясы мен транслитерациялары

Ховсгол атауы түркі тіліндегі "Көп сулы көл" деген мағына беретін "Коб Су Кол" сөздерінен шыққан. "Гөл" – түркі тілінде "көл" деген сөз, ал қазіргі моңғол тілінде "өзен" мағынасын білдіреді. Кирилл әліпбисіндегі "х" әрпі "h" немесе "kh" деп, ал "ө" әрпі "ö", "o" немесе "u" деп транслитерацияланады, сондықтан әртүрлі транскрипция нұсқалары кездеседі. Сонымен қатар, классикалық моңғол жазуындағы Хұбсугул, Хұбсугул сияқты жазбалар да қолданылуы мүмкін.