Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Моңғолиядағы ең үлкен тұщы су көлі – Ховсгол көлі. Көлемі бойынша Моңғолиядағы ең үлкен тұщы су көлі, ал ауданы бойынша Увс көлінен кейін екінші орында тұрады. Көл Моңғолияның солтүстік шекарасына жақын, Байкал көлінің оңтүстік жағынан батысқа қарай шамамен 200 км қашықтықта орналасқан. Бұл екі "апалы-сіңлі" көлдің "кіші сіңлісі" деп атайды. Көлдің аты ағылшын тілінде Ховсгол, Хөвсгол немесе Хувсгул деп жазылуы мүмкін. Моңғол тілінде оны Хөвсгөл далай (Hövsgöl dalai;) немесе Далай ээж (Dalai éj;) деп те атайды.
Largest freshwater lake in Mongolia
Lake Khövsgöl is the largest freshwater lake in Mongolia by volume and second largest by area after Uvs Lake. It is located near the northern border of Mongolia, about 200 km (124 mi) west of the southern end of Lake Baikal. It is nicknamed the "Younger sister" of those two "sister lakes". The lake's name is also spelled Hovsgol, Khövsgöl, or Huvsgul in English texts. In Mongolian it is also referred to as Хөвсгөл далай (Hövsgöl dalai; ) or Далай ээж (Dalai éj; ).
География
Хувсгуль көлі Моңғолияның солтүстік-батысында, Ресей шекарасына жақын, шығыс Саян тауларының етегінде орналасқан. Ол теңіз деңгейінен жоғары, ұзын және терең. Бұл Азиядағы екінші ең көп көлемді тұщы сулы көл, және Моңғолияның тұщы суының шамамен 70% және әлемдегі барлық тұщы судың 0,4% -ын құрайды. Көлдің оңтүстік жағында Хатгал қаласы орналасқан. Хувсгуль көлінің су жиналатын алабы салыстырмалы түрде кішкентай, және оның тек шағын салалары бар. Ол оңтүстік жағынан Егин-Гол арқылы суы ағып, Селенгеге қосылып, содан кейін Байкал көліне құяды. Екі көл арасындағы су жолынан асып, шамамен километрдей қашықтықты жүзеді және тереңдігі төмендейді, бірақ көру қашықтығы шамамен километрді құрайды. Көлдің Солтүстік Моңғолиядағы орналасқан жері, ұлы Сібір тайгасының оңтүстік шекарасының бір бөлігін құрайды, онда басым ағаш – Сібір шыршасы (Larix sibirica). Көлді бірнеше тау тізбектері қоршап тұр. Ең биік тауы – Бүренхаан / Мөнх Сарыдаг, оның шыңы көлдің солтүстігінде орналасып, Ресей мен Моңғолия шекарасында жатыр. Көл қыста толығымен қатып, мұз қалыңдығы ауыр жүк көліктерін тасымалдауға мүмкіндік береді; оның бетімен жүретін көлік жолдары әдеттегі жолдарға қарағанда қысқарақ. Дегенмен, мұздан мұнайдың ағып кетуіне және жүк көліктерінің мұзды тесіп өтуіне жол бермеу үшін бұл тәжірибеге қазір тыйым салынған. Жылдар бойы шамамен 30–40 көлік мұзды тесіп, көлге құлаған. Көлдің ортасында, 3 км шығыс-батыс және 2 км солтүстік-оңтүстік өлшемдері бар, эллипс тәрізді арал бар, ол Ағаш Ұл атымен белгілі. Ол көлдің шығыс жағалауынан шамамен 11 км, ал Хатгал қаласынан солтүстікке қарай 50 км қашықтықта орналасқан.
Lake Khuvsgul is located in the northwest of Mongolia near the Russian border, at the foot of the eastern Sayan Mountains. It is above sea level, long and deep. It is the second most voluminous freshwater lake in Asia, and holds almost 70% of Mongolia's fresh water and 0.4% of all the fresh water in the world. The town of Hatgal lies at the southern end of the lake. Lake Khuvsgul's watershed is relatively small, and it has only small tributaries. It is drained at the southern end by the Egiin Gol, which connects to the Selenge and ultimately flows into Lake Baikal. Between the two lakes, its waters travel more than , and fall , although the line of sight distance is only about Its location in northern Mongolia forms one part of the southern border of the great Siberian taiga forest, where the dominant tree is the Siberian larch (Larix sibirica). The lake is surrounded by several mountain ranges. The highest mountain is the Bürenkhaan / Mönkh Saridag , whose peak, north of the lake, lies exactly on the Russian Mongolian border. The lake freezes over completely in winter, and the ice cover is strong enough to carry heavy trucks; transport routes on its surface offer shortcuts to the normal roads. However, this practice is now forbidden, to prevent pollution of the lake from both oil leaks and trucks breaking through the ice. An estimated 30–40 vehicles have broken through the ice into the lake over the years. There is a roughly elliptical island in the middle of the lake, named Wooden Boy Island, measuring 3 km east–west and 2 km north–south. It is located about 11 km from the lake's eastern shore, and 50 km north of the town of Hatgal.
Экологиялық маңызы
Хувсгул – әлемдегі он жеті көне көлдің бірі, 2 миллион жылдан астам уақыт бұрын пайда болған және Восток көлінен басқа ең таза көл, сондай-ақ Моңғолияның ең маңызды ауыз су қоры. Оның суы ешқандай тазартусыз ішуге жарамды. Ховсгол – төмен деңгейдегі қоректік заттарға, өте төмен бастапқы өнімділікке және жоғары су тазалығына (Secchi тереңдігі > 18 м жиі кездеседі) ие ультраолиготрофты көл. Ховсголдің балық қоғамдастығы Байкал көлімен салыстырғанда түрлерге кедей. Саудалық және ойын-сауық мақсатында қызығушылық тудыратын түрлерге еуразиялық шабақ (Perca fluviatilis), лота (Lota lota), ленок (Brachymystax lenok) және қорғауға алынған эндемикалық Ховсгол шыршасы (Thymallus nigrescens) жатады. Ол шағылысу кезеңінде браконьерлердің қолынан жойылғанмен, көлдің көп бөлігінде әлі де көптеп кездеседі. Көлдің аумағы Йеллоустоуннан да үлкен Ұлттық саябақ болып табылады және Орталық Азия даласы мен Сібір тайгасы арасындағы көшкін аймақ ретінде қатаң қорғалады. Ховсголдың қорғалатын мәртебесіне қарамастан, заңсыз балық аулау кең таралған және желілермен коммерциялық балық аулауға тыйым салулар көбінесе орындалмайды. Көл дәстүрлі түрде құрғақшылыққа ұшыраған аймақтағы қасиетті көл деп есептеледі, мұнда көптеген көлдер тұзды. Саябақта қошқар, аргали, бұғы, қасқыр, сусар, шаян, қоңыр аю, сібірлік елік және сабель сияқты әртүрлі жануарлар мекендейді. Hövsgöl (Khövsgöl) Ұзақ мерзімді экологиялық зерттеу орталығы (LTERS) 1997 жылы құрылды және көп ұзамай кең ауқымды зерттеу бағдарламасы басталды. Қазіргі таңдағы ұзақ мерзімді зерттеу орталықтарының халықаралық желісінің бөлігі болып табылатын Hövsgöl LTERS Монғолияның ғылыми және экологиялық инфрақұрылымын дамытуға, климаттың өзгеруін зерттеуге және көл мен оның су алабына қатысты экологиялық мәселелерге тұрақты жауап беруді әзірлеуге мүмкіндік береді. Жақында жүргізілген зерттеулер көлде пластикалық ластанудың жоғары деңгейін анықтады (әсіресе, микропластик), тіпті шағын ауылдық елді мекендер де әлемнің басқа аймандарымен салыстырылатын жоғары пластикалық ластану деңгейін тудыруы мүмкін екенін көрсетті.
Khuvsgul is one of seventeen ancient lakes in the world, being more than 2 million years old, and the most pristine (apart from Lake Vostok), as well as being the most significant drinking water reserve of Mongolia. Its water is potable without any treatment. Hovsgol is an ultraoligotrophic lake with low levels of nutrients, primary productivity and high water clarity (Secchi depths > 18 m are common). Hovsgol's fish community is species poor compared to that of Lake Baikal. Species of commercial and recreational interest include Eurasian perch (Perca fluviatilis), burbot (Lota lota), lenok (Brachymystax lenok), and the endangered endemic Hovsgol grayling (Thymallus nigrescens). Though endangered by poaching during its spawning runs, the Hovsgol grayling is still abundant throughout much of the lake. The Lake area is a National Park bigger than Yellowstone and strictly protected as a transition zone between Central Asian Steppe and the Siberian Taiga. Despite Hovsgol's protected status, illegal fishing is common and prohibitions against commercial fishing with gillnets are seldom enforced. The lake is traditionally considered sacred in a land suffering from arid conditions where most lakes are salty. The Park is home to a variety of wildlife such as ibex, argali, elk, wolf, wolverine, musk deer, brown bear, Siberian moose, and sable. The Hövsgöl (Khövsgöl) Long term Ecological Research Site (LTERS) was established in 1997 and an extensive research program began soon thereafter. Now part of an international network of long term study sites, the Hövsgöl LTERS provides a stage for nurturing Mongolia's scientific and environmental infrastructures, studying climate change, and developing sustainable responses to some of environmental challenges facing the lake and its watershed. Recent studies has identified high levels of plastic pollution (esp. microplastics) in the lake, showing that even small rural populations can cause high plastics pollution levels, as high as elsewhere around the world.
Этимологиясы мен транслитерациялары
Ховсгол атауы түркі тіліндегі "Көп сулы көл" деген мағына беретін "Коб Су Кол" сөздерінен шыққан. "Гөл" – түркі тілінде "көл" деген сөз, ал қазіргі моңғол тілінде "өзен" мағынасын білдіреді. Кирилл әліпбисіндегі "х" әрпі "h" немесе "kh" деп, ал "ө" әрпі "ö", "o" немесе "u" деп транслитерацияланады, сондықтан әртүрлі транскрипция нұсқалары кездеседі. Сонымен қатар, классикалық моңғол жазуындағы Хұбсугул, Хұбсугул сияқты жазбалар да қолданылуы мүмкін.
The name Khövsgöl is derived from Turkic words for "Khob Su Kol, means Lake with Great water" Göl is the Turkic word for "lake" and today the Mongolian word for river. There are a number of different transcription variants, depending on whether the Cyrillic "х" is transliterated to "h" or "kh," or whether the "ө" is transliterated to "ö," "o," or "u." Transcriptions from the name in the classical Mongolian script, like Hubsugul, Khubsugul etc. may also be seen.