Микса Феньё: Венгр жазушысы, саясаткер және қоғам қайраткерінің өмірі мен қызметі
Miksa Fenyő
Микса Феньё – венгр жазушысы, саяхатшы, сауда министрі. Эндре Адимен достығы, «Nyugat» журналын құруға қатысуы, саяси қуғын-сүргінге ұшырауы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Микса Фениё (8 желтоқсан 1877 – 4 сәуір 1972) – венгр жазушысы және зиялы, 1930 жылдардың басында парламент депутаты (1931 жылы сайланды), ал 1918 жылы премьер-министр Янош Хадик басқарған, қысқа ғана (24 сағат) өмір сүрген үкімет кабинетінде сауда және коммерция министрі болып тағайындалды. Ол сонымен қатар Венгрияның екінші ең маңызды ақыны (Эндре Адидің) ұстазы және досы болды, венгр әдебиетіндегі ең ірі журналдың («Батыс» - Nyugat) құрылуына бірлесіп бастама көтерді, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Венгрия өнеркәсіпшілер федерациясының (GYOSZ) ықпалды мүшесі болды және 1945-1947 жылдар арасындағы қысқа кезеңде оның соңғы бас директоры қызметін атқарды. Кейіннен, Сталин оны және басқа да шағын буржуазия өкілдерін Сібірге жібергісі келеді деген хабарды алғаннан кейін, жеке қауіпсіздігі үшін елден қашуға мәжбүр болды.
Miksa Fenyő (December 8, 1877 – April 4, 1972) was a Hungarian writer and intellectual, served as a member of parliament (elected 1931) in the early 1930s, and was appointed as a Minister of Trade and Commerce under the short lived (24 hours) government cabinet of Prime Minister János Hadik in 1918. He was also mentor and friend to Hungary's second most important poet laureate (Endre Ady), co founded the most important periodical in Hungarian literature (Nyugat: "West"), and was an instrumental figure in the Hungarian Federation of Industrialists (GYOSZ) prior to World War II and its last managing director during the brief interlude between 1945 and 1947, whereafter he was forced to flee into exile out of concerns for his personal safety after being informed that Stalin wanted him and other petit bourgeoise to be sent to Siberia.
Өмірбаян
Фенио Меликут қаласында туған сегіз баланың бірі болды. Оның композициядағы және жалпы венгр тіліндегі ерекше қабілеттерінің арқасында Будапешттің сол кездегі әйгілі лютерандық евангелистік гимназиясына оқуға стипендия алды. Мажар тілінен жоғары жетістіктермен орта мектепті бітірген соң, ол Будапешт заң университетінен (қазіргі Этвёш Лоранд университетінің бөлігі) заң дипломын алды. Жеке адвокат ретінде қысқа және сәтсіз жұмыс істегеннен кейін, ол Венгрияның ауыл шаруашылығы экономикасын дамытуға және оны индустриалды экономикаға айналдыруға басты рөл атқарған Венгрия өнеркәсіпшілер федерациясы (GYOSZ) жұмысына мүмкіндік алды. 1908 жылы, жазуды ең бағалайтын Фенио, сондай-ақ Хьюго Игнотус және Эрнё Осват есімді екі жазушымен бірге «Nyugat» (ағылш. «Батыс») әдеби және қоғамдық журналын құрды. «Батыс» көп ұзамай венгр зиялыларының, соның ішінде кейінірек Нобель сыйлығын алған ғалымдар мен зерттеушілердің ең даулы және беделді мерзімді басылымына айналды. Оның мазмұны мен тарихы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бері венгр мектептерінің оқу бағдарламасына енгізілген. Фенио Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында Венгрия үкіметінде белсенді болды. Венгрия парламентінің тәуелсіз депутаты ретінде Микса Гитлер мен оның Еуропаға қатысты қауіпті жоспарлары туралы сынға толы зерттеу жазды. Ол нацистік режимді ашық сынаған парламент мүшесінің бірі болды. Бұл эссе Миксаның Адольф Гитлердің «Ең ізделіміндегі тізіміне» енуіне әкелді. Фенио Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жасырынуға мәжбүр болды. Осы кезеңде ол 1946 жылы жарық көрген және сол жылы бестселлер болған күнделігін жазды. Соғыстан кейін Миксаны жаңа еврей мемлекеті Израильдің министрі болуға Давид Бен-Гурион шақырды, бірақ ол жаңа мемлекет құрылғаннан кейін болатын зорлық-зомбылықтан қаушады және 30 жылдан астам уақыт бұрын католицизмге өткендіктен діни нанымына байланысты бас тартты. Оның иудаизмнен католицизмге өтуі көбінесе әлеуметтік және экономикалық себептерге байланысты болды (бұл 1999 жылы Paramount Pictures компаниясы шығарған, Истван Сабо режиссерлік еткен және Ральф Файнс пен Рейчел Вайс бас рөлде ойнаған «Sunshine» фильмінде нақты бейнеленген). Жалпы алғанда, Микса Фенио агностик болды, бірақ оның еврей мәдени дәстүрлеріне, сондай-ақ венгр және итальян мәдениеттеріне деген құрметі жоғары болды. Фенио 1950-ші жылдардың басында АҚШ азаматы болды және 1969 жылы екінші әйелі Риямен Венаға көшіп келгенге дейін Нью-Йоркте тұрды. Өмірінің көп бөлігінде ол сүйікті елі Италияға жиі сапар шекті. 1964 жылы ол саяхат күнделігі мен «Ami Kimaradt Az Odysseaböl» («Одиссея айтуды ұмытқандары») атты еңбегі үшін беделді итальяндық Рим сыйлығына ие болды. 1972 жылдың 4 сәуірінде Фенио Венада, Сейлерштатт-Страсседегі соңғы тұрғын үйінде 95 жасында қайтыс болды. Оның ұлы Марио Д. Фенио 1950 жылы әкесімен бірге АҚШ-қа көшіп келді және Мэриленд штатының Аннаполис қаласында тарих профессоры болып жұмыс істейді. Микса Фенио венгр әдебиетінің маңызды тұлғасы болып табылады, өйткені ол «Nyugat» («Батыс») әдеби журналының үш негіз қалаушы редакторының бірі болды. Бұл журнал венгр мектептері мен университеттерінде оқылатын маңызды тақырыптардың бірі болып табылады.
Fenyő was one of eight children born in Mélykút ("Deepwell"), Hungary into a hard working Jewish tailoring family that produced quality attire and other fine clothing. Because of his exceptional abilities in composition and the Hungarian language in general he was awarded a scholarship to attend the then prominent Lutheran Evangelical Gymnazium of Budapest. After graduating from high school with exceptional honors in Hungarian writing, he earned his Law Diploma from the Budapest University of Law (now part of the Eötvös Loránd University). After a brief and failed attempt at working as a private attorney, he found an opportunity to work for the then two year old Hungarian Federation of Industrialists (GYOSZ), an organization which became key to the development of Hungary's primarily rural agricultural economic base, into an increasingly industrial one. In 1908 Fenyő, whose first and foremost love was writing, and two other writers, Hugo Ignotus and Ernõ Osvát, founded the literary and social journal Nyugat (Eng. "West"). The "West" soon became the most controversial and high caliber periodical review for Hungarian intellectuals, including some who later became Nobel Prize winning scientists and researchers, and its content and history are part of the government high school level curricula today ever since the end of World War II. Fenyő was active in the Hungarian government during the period between World War I and II. As an independent member of the Hungarian Parliament, Miksa wrote a critical and cautionary study on Hitler and the dictator's dangerous plans for Europe. He was virtually the only Member of Parliament to dare criticize the Nazi regime. This essay lead to Miksa being placed on Adolf Hitler's personal "Most Wanted List." Fenyő was forced into hiding during WWII. During this time he kept a diary, which was published in 1946 and was a best seller that same year. In the post war years Miksa was invited to become a minister in the new Jewish State of Israel by David Ben Gurion, but he refused because of concerns about violence following the creation of the new state and his personal religious affiliation, since he had converted to Catholicism more than 30 years earlier. His conversion out of Judaism into Catholicism was more out of a social and socioeconomic consideration (something clearly depicted to in the movie Sunshine, starring Ralph Fiennes and Rachel Weisz, directed by István Szabó, who also wrote the screenplay, released by Paramount Pictures in 1999). In general Miksa Fenyõ was an agnostic who cherished some of his original Jewish cultural traditions and many non Jewish Hungarian and Italian cultural traditions. Fenyő became a US citizen in the early 1950s and lived in New York City until moving to Vienna with his second wife Ria in 1969. During much of his adult life he traveled regularly to his favorite country, Italy. In 1964 he was awarded the prestigious Italian Rome Award for his travel journal and diary Ami Kimaradt Az Odysseaböl (English trans. : That Which The Odyssey Forgot To Mention). On April 4, 1972, Fenyő died in Vienna at the age of 95, at his last residence on Seilerstätte Strasse. He had one son, Mario D. Fenyo, who immigrated to the US with his father in 1950 and is a professor of history in Annapolis, Maryland. Miksa Fenyő is a major figure in Hungarian literature, as he was one of the three founding editors of the "NYUGAT" (Eng. "WEST") Literary Review; which is a major topic of required study for Hungarian high school students and for university students studying Hungarian literature.
Таңдалған жарияланымдар
Касанова, Джакомо Джузеппе Касанова де Сенгальт туралы зерттеу, венгр тілінде, өзінің жеке баспасы NYUGAT Kiadó, Будапешт 1912 арқылы жарияланды. Гитлер; Egy Tanulmány, Гитлер мен оның нацистік партиясының мәні мен саясаты туралы Венгрияны ескертетін зерттеу, Венгрияда, өзінің жеке баспасы NYUGAT Kiadó арқылы басылып шыққан, Будапешт, 1934. Ескертпе: осы кітапты жазғаны үшін, Венгрия Парламентіне тәуелсіз депутат ретінде басқа көрнекті және ықпалды депутаттарға тегін даналарын таратқан Микса Фенио, Гитлердің жеке іздестіру тізіміне ("тірі немесе өлі") енгізілді. Az Elsodort Ország (ағылшын тілінен аударған: А Country Adrift), Микса Фенионың нацистер мен Жебелі кресттен жасырынып жүргенде жазған күнделігі, Révai Kiadó, Будапешт 1946 ж. жарияланды. Följegyzések A "NYUGAT" Folyóiratról És Környékrõl (ағылшын тілінен аударған: "The West" журналы және оның айналасы туралы жазбалар), Pátria Könyvkiadó баспасы, Канада 1960 ж. жарияланды. Ami Kimaradt Az Odysseából (ағылшын тілінен аударған: Одиссея айтуды ұмытқан нәрселер), Италия туралы саяхат күнделігі және ойлар, Griff Kiadó баспасы, Мюнхен 1963 ж. жарияланды. Önéletrajzom (ағылшын тілінен аударған: Менің өмірбаяным), Argumentum Kiadó, Будапешт 1994 ж. жарық көрді. Jézus is D. P. Volt (ағылшын тілінен аударған: Иса да көшіп қонған адам болды), автордың 1956 жылға дейін Ракосидің сталиндік Венгрия диктатурасынан қашқан венгр зиялысы туралы жалғыз толық көркем романы, Жан Пьер Ади Фенионың келісімімен, Фенио отбасылық қорының қолдауымен, Argumentum Kiadó, Будапешт 2006 ж. жарық көрді.
Casanova, a study on Giacomo Giuseppe Casanova de Seingalt, in Hungarian, published via his own publishing firm, the NYUGAT Kiadó, Budapest 1912. Hitler; Egy Tanulmány, a study warning Hungary on the nature of and policies of Adolf Hitler and his Nazi Party, in Hungarian, published via his own publishing firm, the NYUGAT Kiadó, Budapest 1934. Note: it is for writing this particular book that Miksa Fenyõ, who as an independent M. P. in the Hungarian Parliament gave out free copies to other prominent and influential M. P. s, was placed on Hitler's personal most wanted "dead or alive" list. Az Elsodort Ország (English trans. : A Country Adrift), a diary written by Miksa Fenyõ, while in hiding from the Nazis and Arrow Cross, published by Révai Kiadó, Budapest 1946. Följegyzések A "NYUGAT" Folyóiratról És Környékrõl (English trans. : Notes on The West periodical review and its circumstances), published by Pátria Könyvkiadó, Canada 1960. Ami Kimaradt Az Odysseából (English trans. : That Which The Odyssey Forgot To Mention), travel journal and diary reflections on Italy, published by Griff Kiadó, Munich 1963. Önéletrajzom (English trans. : My Autobiography), published posthumously by Argumentum Kiadó, Budapest 1994. Jézus is D. P. Volt (English trans. ; Jesus was also a Displaced Person), the author's only full fictional novel about a Hungarian intellectual escaping from the Rakosi Stalinist Hungarian dictatorship sometime prior to 1956, published posthumously under the auspices of The Fenyõ Family Trust, with the consent of Jean Pierre Ady Fenyõ, by Argumentum Kiadó, Budapest 2006.