Кіріспе

1490-1686 жылдары Бижапур сұлтандығы ретінде Оңтүстік-Батыс Үндістанды билеген мұсылман әулеті. Әулеттің негізін қалаушы Юсуф Адил Шах (1490–1510) Бахмани билеушілері тарапынан провинцияның әкімі болып тағайындалды, кейін ол де-факто тәуелсіз Бижапур мемлекетін құрды. Юсуф және оның ұлы Исмаил көбінесе Әділ Хан титулын қолданды. «Хан» сөзі түрлі Орталық Азия мәдениеттерінде «басшы» деген мағынаны білдіреді және парсы тілінде қабылданып, «шах» титулынан (патшалық дәрежесін көрсетеді) төмен мәртебеге ие болды. Юсуфтың немересі Ибрагим Адил Шах I (1534–1558) билікке келгеннен кейін ғана Әділ Шах титулы кеңінен қолданыла бастады. Бірақ тіпті сонда да Бижапур билеушілері өздерінің мемлекеттері үстінен Сафавилердің парсы билігін мойындады. Бижапур сұлтандығының шекарасы тарихы барысында бірнеше рет өзгерді. Оның солтүстік шекарасы салыстырмалы түрде тұрақты болды, қазіргі Оңтүстік Махараштра және Солтүстік Карнатака аймақтарын қамтыды. Сұлтандық оңтүстікке қарай кеңейді, алдымен 1565 жылы Таликота шайқасында Виджаянагара империясын жеңгеннен кейін Райчур Доабын бағындырды. Кейінгі жорықтар, әсіресе Мұхаммед Адил Шах (1627–1657) тұсында, Бижапурдың ресми шекарасын және номиналды билігін оңтүстікке қарай Бангалорға дейін кеңейтті. Бижапур батысында Португалияның Гоа мемлекетімен, ал шығысында Кутб Шахи әулеті билеген Голконда сұлтандығымен шектесетін. Бұрынғы Бахмани провинциясының астанасы Бижапур сұлтандықтың барлық тарихы бойында астана болып қала берді. Алғашқы қарапайым дамудан кейін Ибрагим Адил Шах I (1534–1558) және Әли Адил Шах I (1558–1579) Бижапурды қайта жаңғыртты, цитадель мен қала қабырғаларын, қауымдық мешітті, негізгі патша сарайларын және маңызды сумен жабдықтау инфрақұрылымын жаңартты. Олардың ізбасарлары Ибрагим Адил Шах II (1580–1627), Мұхаммед Адил Шах (1627–1657) және Әли Адил Шах II (1657–1672) Бижапурды сарайлармен, мешіттермен, кесенелермен және басқа да құрылыстармен сәндеді, олар Декан сұлтандықтары мен Үнді-Ислам сәулетінің ең көрнекті үлгілері саналады. Бижапур Бахмани империясының құлдырауынан туындаған тұрақсыздық пен қақтығыстардың ортасында болды. Виджаянагара империясымен де, басқа Декан сұлтандықтарымен де үздіксіз соғыстар мемлекеттің дамуын тежеді, содан кейін Декан сұлтандықтары 1565 жылы Таликота шайқасында Виджаянагараны жеңу үшін бірікті. Бижапур ақырында 1619 жылы көршілес Бидар сұлтандығын бағындырды. Португалия империясы Гоадағы ірі Адил Шахи портына қысым көрсетті, бірақ ол Ибрагим II билік еткен кезде бағындырылды. Сұлтандық содан кейін салыстырмалы түрде тұрақты болды, бірақ Шиваджидің көтерілісінен зардап шекті, оның әкесі Адил Шахтың қызметіндегі Маратха қолбасшысы болған. Шиваджи тәуелсіз Маратха патшалығын құрды, ол Маратха империясына айналды, ол британдықтар Үндістанды жаулап алғанға дейін Үндістандағы ең ірі империялардың бірі болды. Бижапурдың қауіпсіздігіне ең үлкен қауіп 16 ғасырдың соңынан бастап Моғол империясының Деканға кеңігені болды. Моғолдар Адилшахиларды жойған болса да, Шиваджидің көтерілісі Адилшахилардың билігін әлсіретті. Әртүрлі келісімдер мен шарттар Адил Шахтарға кезең-кезеңмен Моғол билігін жүктеді, 1636 жылы Бижапурдың Моғол билігін ресми мойындауына дейін. Моғол билеушілерінің талаптары Адил Шахтардың байлығын азайтып, 1686 жылы Моғолдардың Бижапурды бағындыруына әкелді.

Тарихи шолу

Династияның негізін қалаушы Юсуф Адил Шах, әлде Грузия құлы болған, оны Ираннан Махмуд Гаван сатып алған деседі. Басқа тарихшылар оны парсы немесе түркімен тегінен шыққан деп есептейді. Кейбір кейінгі деректерде Юсуф Османлы сұлтан Мұрад II-нің ұлы болғандығы айтылады, бірақ қазіргі тарихшылар мұны негізсіз деп санайды. Тағы бір теория бойынша, ол Ақ Қойлының түркімені болған. Юсуф 1510 жылы қайтыс болғанда, оның ұлы Исмаил әлі бала жасқа ие еді. Пунджи ер адам киімін киіп, таққа таласушылардың қастандығынан оны батырлықпен қорғады. Осылайша Исмаил Адил Шах Бижапурдың билеушісі болды және әкесінің арманын іске асырды. Одан кейін билікке келген Ибрахим Адил Шах I қаланы нығайтып, ескі Джамия мешітін салдырды. Келесі таққа отырған Әли Адил Шах I күштерін Голконда, Ахмеднагар және Бидардың мұсылман патшаларымен біріктіріп, бірлесіп Виджаянагар империясын құлатты. Олардың олжасымен ол ауқымды жобаларды іске қосты. Ол Гаган-Махал, Әли Рауза (өзінің кесенесі), Чанд Бауди (үлкен құдық) және Джами мешітін салдырды. Әлидің ұлы болмағандықтан, оның жүйесі Ибрахим II таққа отырды. Әлидің патшайымы Чанд Биби оған есейгенге дейін көмектесті. Ибрахим II батылдығымен, зиялылығымен және индуистік музыка мен философияға бейімділігімен танымал болды. Оның қолдауымен Бижапур сурет мектебі өркендеді. Мұхаммед Адил Шах әкесі Ибрахим II-нің орнына келді. Ол Бижапурдың ең әсем құрылысы – Гол Гумбазбен танымал, онда әлемдегі ең үлкен күмбез бар, ал ең кішкентай дыбыс жеті рет қайталанады. Ол сонымен қатар тарихи "Малик-е-Майдан" атты алып қаруды орнатты. Әли Адил Шах II қиын жағдайға тап болған мемлекетті мұра етті. Ол бір жағынан Маратха басшысы Шиваджидың, екінші жағынан Моғол императоры Ауранзебтің шабуылына қарсы тұруға мәжбүр болды. Оның кесенесі, Бар-Каман, барлығынан асқан болуы жоспарланған, бірақ оның қайтысынан кейін аяқталмай қалды. Адил Шахи әулетінің соңғы сұлтаны Сикандар Адил Шах он төрт жыл бойы дауылды билік жүргізді. Соңында 1686 жылдың 12 қыркүйегінде Ауранзебтің басшылығындағы моғол әскерлері Бижапур қаласын басып алды.

Бижапурдағы суфилер

Суфилердің Бижапур аймағына келуі Құтбұддин Айбақ билігі тұсында басталды. Осы кезеңде Декан аймағы жергілікті индуист билеушілері мен палегарлардың бақылауында болды. Шейх Хажи Руми серіктерімен бірге Бижапурға алғаш келді. Оның басқа серіктері Шейх Салахуддин, Шейх Сайфұл Мөлк және Сәйед Хажи Макки тиісінше Пуне, Хайдра және Тикотада қоныстанды. 1912–1913 жылдары Абдул Джаббар Мулкапури жинақтаған «Деканның қасиеттілерінің өмірбаяны» (Тәзкирае Аулиее Дакан) кітабында Суфи Сармаст осы аймақтың ең алғашқы суфилерінің бірі екені айтылады. Ол 13 ғасырда Арабиядан Деканға келді, сол кезде Декан – Исламның немесе тура діннің белгісі жоқ, сенімсіздердің жері еді. Оның серіктері, шәкірттері (факирлер), ізбасарлары (муридтер) және жауынгерлері (ғазилер) жеті жүзден асып кетті. Ол Шолапур ауданындағы Сагар қаласында қоныстанды. Сол жерде Кумарам (Кумара Рама) атты ынталы және мұсылманға қарсы раджа Суфи Сармасты қуғысы келді, ал оның серіктері де күреске дайындалғандықтан, қатыгез шайқас болды. Екі тараптан да батырлар қаза тапты. Ақырында раджа өз қызының қолынан қаза тапты. Сансыз индустар өлтірілді, сол кезде оған көмекке Делиден Лакхи Хан Афған мен Нимат Хан келді. Мұсылмандықтар жеңіске жетті. Қалған индустар салық төлеуші мәртебесін қабылдап, бейбітшілік орнатылды. Суфи Сармаст өзінің табиғатынан соғысқа бейім емес болғандықтан, [[Мұхаммед]] дінін таратумен айналысты. Осы кезеңнен кейін Бижапур және айналасындағы жерлерге суфилердің келуі басталды. Айнұддин Гахжул Илм Дехелви Ибраһим Сангане Бижапур қауымының алғашқы суфилерінің бірі болғанын айтады. Бижапур суфилерін олардың келген кезеңіне қарай үш санатқа бөлуге болады: Бахмани және/немесе Адил Шахи әулетінен бұрын келген суфилер, Адил Шахи әулеті тұсында келген суфилер және Адил Шахи әулеті құлағаннан кейін келген суфилер. Бұдан өзге, суфилерді жауынгерлер, әлеуметтік реформаторлар, ғалымдар, ақындар және жазушылар деп жіктеуге болады. Ибраһим Зубайри өзінің 1895 жылы жинақталған «Рузатул Аулиее Бижапур» кітабында Бижапурда 30-дан астам қабір немесе дарға бар екенін, яғни 300-ден астам ханка – исламдық миссионерлік мектептері бар екенін, онда Хасани Садат, Хусейни Садат, Разави Садат, Казми Садат, Шейх Сиддикиз, Фарукиз, Усмани, Алвис, Аббазилер және басқа да рухани тізбектер: Қуадари, Чишти, Сухарварди, Нақшбанди, Шуттари, Хайдари сияқты көптеген ізбасарлар бар екенін жазады.

Биджапур: Ортағасырлық Декан аймағының ұлы мегаполисі

XVI ғасырдың екінші жартысында және XVII ғасырда Адил Шахилер тұсында Бижапур астанасы Үндістанның танымал қалаларының ішінде ерекше орын иеленді. Ол – мәдениет, сауда-саттық, білім беру және ғылымның ірі орталығы болатын. Бижапур мәдениеті деген атаққа ие болған өзіндік мәдениетімен әйгілі болды. Бижапурдың өркендеген шағында түрлі қауымдар мен халықтар бірігіп, араласты. Көп жағдайда ол Моғол Үндістанының Дели және Агра қалаларынан да басым болды. Юсуф Адил Шах, Адил Шахилер әулетінің негізін қалаушы, жаңа құрылған мемлекетінің астанасы ретінде Бижапурды белгілемес бұрын, қаланың өзіндік маңызы зор болды. Халжилер Бижапурды өздерінің билеушісінің ордасы етіп белгіледі, ал кейін Бахмани әмірі Хуажа Махмуд Гаван Бижапур аймағын жеке провинция ретінде құрды. Оның Бижапурда "Кала Баг" деп аталатын меншігі болды. Ол Айн-уд-Дин Ганж-ул-Улум кесенесін салдырды. Зияуддин Ғазнави, Хафиз Хусейни және Хамза Хусейни кесенелерінің архитектурасы бұл құрылыстардың Бахмани дәуіріне жататындығын көрсетеді. Осылайша, Адил Шахи әулетінің алғашқы сұлтандары тұсында Бижапур үлкен қалаға айналды. Астананың дамуы баяу болды, алайда 1558 жылы сұлтан Әли Адил Шах I билікке келгеннен бастап оның даңқы арта түсті. 1565 жылғы Таликота шайқасындағы жеңісі және Кришна-Тунгабхадра аймақтарындағы әрі қарайғы жорықтары зор байлық әкелді. Сондықтан ол оны безендіруге жомарт түрде қаражат жұмсады. Оның тұсында жыл сайын жаңа ғимараттар – сарайлар, мешіттер, бастиондар мен минареттер бой көтерді. Оның ізбасары Ибрагим Адил Шах II Бижапурдың сұлулығын арттыру үшін Ибраһим Рузадан тұратын әсем алқаны қосты. Ал Мұхаммед Адил Шах оны Гол Гумбаз деп аталатын құнды гауһармен тәждірді. Осылайша, Адил Шахи монархтары астана қаласына бар күштерін, жанын салды. 1558 жылы Әли Адил Шах I билікке келгеннен 1656 жылы Мұхаммед Адил Шахтың қазасына дейінгі кезеңді Адил Шахилердің алтын ғасыры деп атауға болады, өйткені мемлекет өмірдің барлық саласында гүлденді.

Халық және қала маңындағы аудандар

Ибрагим Адил Шах II билік еткен кезде Бижапур халқының саны 984 000-ға жеткені және барлығы 1600 мешіт болғаны айтылады. Мұхаммед Адил Шах тұсында халық саны одан да артты. Тарихшы Дж.Д.Б. Грибл былай деп жазады.

Су жүйесі

Әділ Шахи сұлтандары Бижапур және оның айналасындағы елді мекендердің тұрғындарына таза әрі салауатты су жеткізу үшін күрделі жүйе құрды. Торвиде тас қаланған бөгет салынды, ал оның алыс шығыс жағында тағы бір бөгет табылды. Бұл екі бөгет Торви мен Афзалпур су қоймаларын сумен қамтамасыз етті. Осы құрылыстардың арқасында Шахпурдің маңындағы елді мекендер мен астанаға су жеткізілді. Тарихшы К. Швайцердің пікірінше, Торви су құбыры – Әділ Шахилердің инженерлік талантына куәлік ететін көрнекті жетістік. Қаланың сумен қамтамасыз етілуін арттыру мақсатында Мұхаммед Адил Шах Бижапурдың оңтүстігінде Джахан Бегум көлін (Бегум Талаб) салдырды. Бұл көл қаланың оңтүстік және шығыс бөліктерін сумен қамтамасыз етті, осылайша су елорданың әрбір бұрышына жетті. Бұдан өзге, халықтың және айналасындағы ауылдардың суға деген қажеттілігін толықтыру үшін сұлтандар мен ақсүйектер түрлі өлшемдегі құдықтар салды. 1819 жылы Бижапурға келген капитан Сайкс қала қабырғаларының ішінде 700 сатырлы құдық (боди) және 300 сатырсыз құдық (куан немесе кіші құдық) бар екенін хабарлады. Сонымен қатар, Бижапур маңында Рангрез Талаб, Квасим Талаб, Фатехпур Талаб және Аллапур Талаб деп аталатын резервуарлар мен көлдердің іздері табылды. Бегум Талаб – 1651 жылы Мұхаммед Адил Шахтың Джахан Бегумді еске алу үшін салған су қоймасы. Бұл резервуар қаланың ауыз сумен қамтамасыз етілуіне қызмет етті. Көлдің оң жағында жер асты бөлмесі орналасқан, сол жерден топырақ құбырлар арқылы қалаға су жеткізілді. 5 метрден 15 метрге дейін тереңдікте төселген құбырлар біріктіріліп, таспен қапталған. Судың қысымын азайту және құбырлардың жарылуын болдырмау үшін бойы 25 фут (8 м) – 40 фут (12 м) биіктіктегі «гунж» деп аталатын мұнаралар салынды. Бұл мұнаралар құбырлардағы лас судың түбіне тұнуына және таза судың ағып өтуіне мүмкіндік берді.

Білім беру және оқыту

Мұсылмандар Бижапурды өз билігіне алғанға дейін, ол Оңтүстік Үндістанның білім орталығы болды. Каримуддин мешітіндегі парсыша эпиграфтың астында жазылған екі тілді маратхи-санскрит жазуынан Бижапур қаласына "Оңтүстік Банарасы" деген атақ берілгені анық. Баяғы заманнан бері Солтүстік Үндістанның Банарас қаласы білімнің атақты орталығы болған. Бижапурдың хаиджи губернаторы Малик Каримуддин осы жерден білімнің үлкен іс-әрекеттерін тапқан болуы мүмкін; сондықтан ол Бижапурды Оңтүстік Банарасы деп атады. Халжилер бүкіл Оңтүстік Үндістанды жаулап алды және олар оның атақты қалалары – Ядавовтың Даулатабадын, Какатиялардың Варангалын, Хойсалалардың Дварасамудрасын және Пандьялардың Мадурасын жақсы білетін. Алайда, олар бұл қалаларды билік еткен әулеттердің астанасы болғанымен, Бижапурдан басқа, ешқайсысын Оңтүстік Банарасы деп атаған жоқ. Сеш Ваман Пандит Патшалық кітапханашы болды. Ибрагим II-нің сарай ақыны Бакир Хурд е Касм Корольдік кітапханада көшірмеші болып жұмыс істеді. Елордадағы белгілі ғалымдар: Шах Наваз хан, Абдул Рашид әл-Бастаги, Шах Сибагатулла Хусейни, Шейх Алимулла Мухаддис (Жұма мешітіндегі Мұхаммедтің сөзі мен дәстүрі мен теология мұғалімі), Муллан Хасан Фараги, Муллан Хабибулла, Шах Мохаммед Мулки және Шах Хабибулла Хусейни. Ассар Махалда екі медресе (діни мектеп) болды, біреуі хадис (дәстүр) оқытуға, екіншісі фикха мен иманаға (теология мен сенім). Әр оқушыға тегін білім, дәмді тағамдар мен бір ханның стипендиясы берілді. Мәсжидтерде араб және парсы тілдерін үйрететін бастауыш мектептер (Мактаб) болды. Мемлекет кітаптарды тегін берді. Жыл сайынғы емтиханда үздік нәтиже көрсеткен студенттер ғұндардан жүлде алып, кейін жоғары және құрметті лауазымға тағайындалды. Олардан басқа суфилердің көпшілігі өздерінің ханхаларын (оқушылар үшін монастырьлар) және Кутуб ханшаларын (кітапханалар) ұстады. Солардың кейбір ұрпақтары осы дәстүрді әлі күнге дейін жалғастырып келеді. Оның жазғандарынан орта ғасырлардағы Үндістанның ғажайып қалаларының арасында Бижапурдың қандай орынға ие болғанын білуге болады. Ол қала туралы өз әсерінде Адил Шахи сотының салтанаты мен оның әдет-ғұрыптарын келтіреді: Шаабанның 17-і күні мен өзіммен бірге болған қызметшілермен Адил ханды (Ибраһим Адил Шах II) қарсы алуға алға аттандым және оны Бижапурдағы көлдегі Гаган Махалдың осындай рәсімдер үшін тағайындалған ғимаратына таныстырдым. Бұл орын өте қолайлы, орынды жабдықталған. Екі-үш үйдің бөлмелері өте жақсы күйде еді, сол күні намаздан кейін Әдил хан келіп, барлық салтанатты тіледі, содан кейін сарайға бір топ пилдер келді, оларды "Хаджжа" деп атады. Менің үйімнің қақпасының айналасында үйлері мен портикалары бар биік ғимараттар болды; жағдай өте салауатты және ауалы болды. Ол ашық жерде, қалада орналасқан. Оның солтүстік портигі үлкен "Базар" шығысында, ені отыз метрге дейін және ұзындығы екі кос. Әр дүкеннің алдында әдемі жасыл ағаш тұрды, ал бүкіл "Базар" өте таза және таза болды. Бұл жерде басқа қалаларда кездеспейтін, естілмей қалатын сирек кездесетін заттар көп. Бұл жерде киім сатушылар, зергерлер, қару-жарақ жасаушылар, шарап жасаушылар, балық сатушылар және аспазшылар жұмыс істеді. Зергерлік дүкендерде пышақ, пышақ, айна, алқа, құс пішіндес "ласо" бұйымдары, мысалы, тотықтар, көгершіндер, пауктар және т.б. Олар бір-біріне үстемдік ететін сөрелерге орнатылған. Бұл дүкеннің жанында нан пісіруші болады, сирек вианды, орналастырылған, сол сияқты тәсілмен, қатарлар сөрелерде осындай тәсілмен. Кейін, кейінірек, дәм саудагерінің түрлі қытай ыдыстар, бағалы кристалл бөтелкелер, қымбат тостаған, таңдау және сирек мәні, қатарлар, ал дүкеннің алдында екі есе дәмді рухтар банкалар болды. Сонымен қатар, дүкенде болады фруктозау, толы барлық түрлері жемістер мен тәтті, мысалы, фисташки жаңғақ, және дәмді, және қант конфеттер мен бадам. Басқа жағында шарап саудагерінің дүкені болуы мүмкін, және әншілер, бишілер және әсем әйелдер орнатылған түрлі зергерлік бұйымдар, және әсем бет хористтер, барлық дайын орындау үшін не қажет болса, олардың. Бір сөзбен айтқанда, бүкіл "Базар" шарап пен сұлулыққа, биге, хош иісті заттарға, әшекейлерге, тағамдарға және тағамдарға толы болды. Бір көшеде мыңдаған адамдар ішіп-жеп, би билеп, сүйіктілер мен ләззат іздеушілер жиналды. Ешкім бір-бірімен айтыспады немесе таласпады, бұл жағдай мәңгі болды. Әлемдегі ешбір жер саяхатшының көзін осыншама керемет тамашамен толтыра алмайды (Акбар үшін).

Асқар Махал

Мұхаммед Қасым Фиришта 1008 жылы Мир Мохаммед Суалех Хамадани Бижапурға келгенін жазды. Ол Мұхаммедтің ("Моой е Мубарак") шашын әкелді. Сұлтан Ибрагим Әділ шах мұны естіп қуанды. Мир Сәлех Хамаданимен кездесіп, шашты көрген патша, Мир Сахабқа құнды сыйлықтар сыйлады. Мир Сахаб сұлтан Ибрагим Адил шахқа шаштың екі талын сыйға берді. Бастапқыда олар Гаган-Махалда сақталды, бірақ Әділ шах тұсында Гаган-Махал өртеніп кетті. Ішіндегі барлық нәрсе жанып, тек шаш сақталған екі қорап қана зардаптан құтылды. Өрт кезінде Суфи дінінің әулиесі Сәйед Сахеб Мохиуддин өртке қарамастан ішке кіріп, қораптарды басына көтеріп шықты. Сұлтан осы қораптарды Ассар Махалда сақтады. "Моой е Мубарак" сақтау құқығы Әдлишахи Диуанының жарлығымен қасиетті Нұр Мұхаммед Мөшрафқа берілді. Бүгінгі күнге дейін түпнұсқа сандық Мөшрифтер отбасында сақтаулы. Жыл сайын 12 рабиул-аувал күні (Сандал және Урс Ассар Махал) мерекелік шара өткізіледі. Бұл шара 350 жылдан бері үзбей өткізіліп келеді. Айтуынша, 1142 жылы Әділ шах осы шашты жиі көріп тұратын болған. Бір күні ол замандағы барлық суфилерді шақтырып, оны көруге шақырды. Хашим Хусейни мен Сәйед Шах Муртуза Квадри келіп, қораптарды ашуды өтінді. Олар асыл адамдардың алдында ашылды. Бірақ қорап ашылғанда, жарық сәулесі барлық жерге тарады. Ешкім осы сәулеге шыдай алмай, есінен танып қалды. Әр жерде хош иіс сезілді, содан кейін бәрі шашты көрді. Осыдан кейін қораптар ашылмады және оларға ешқандай артықшылық берілмеді.

Адил Шахи өнер және мұра

Адилшахи патшаларының Карнатаканың сәулет өнеріне, сурет салу өнеріне, тіліне, әдебиетіне және музыкасына қосқан үлесі ерекше. Биджапур (санскрит Видьяпура немесе Видьянагаридің каннада түрі) көпұлтты қалаға айналды және Түркиядан, Парсыдан (Иран), Ирактан, Түркістаннан және басқа да елдерден көптеген ғалымдарды, суфи пірлерін, суретшілер мен музыканттарды тартты. 1565 жылы салынған, бірақ аяқталмаған Джами мешітінде зор бағаналармен тірелген әдемі дәліздері бар аркалы дұғахана және әсерлі күмбез бар. Ибрагим Адил Шах II-нің мазары орналасқан Ибрагим Руза – нәзік ою-өрнектермен безендірілген көркем құрылыс. Адилшахи сарайының парсы суретшілері сирек кездесетін миниатюралық суреттердің құнды жиынтығын қалдырды, олардың бір бөлігі Еуропаның ірі музейлерінде сақталған. Парсы, араб, урду, маратхи және каннада тілдерінің қосындысынан пайда болған дахани тілі дербес сөйлеу және әдеби тілге айналды. Адилшахилер тұсында дахани тілінде көптеген әдеби еңбектер жарық көрді. Ибрагим Адил Шах II-нің өлеңдер мен музыка жинағы – «Китаб-и Наврас» дахани тілінде жазылған. Мушаира (поэзиялық кеңес) Бижапур сарайында туып, кейін солтүстікке тарады. Бахаманилер тұсында дами бастаған дахани тілі, Солтүстік Үндістан урдуынан айыру үшін кейін дахан урдуы деп аталды. II Әділшах ситар мен уд тартып ойнаған, ал Исмаил – композитор болған.