Кіріспе

Белгісіз мерзімге созылатын авторлық құқық – мәңгілік авторлық құқық деп те аталады, бұл мерзімі шексіз авторлық құқық. Мәңгілік авторлық құқық егер авторлық құқықтың бастапқыда белгілі бір мерзімі болмаса немесе авторлық құқықтың алғашқы мерзімі мәңгілікке ұзартылса туындайды. Екінші жағдай өте сирек кездеседі, себебі авторлық құқық заңнамасы бар барлық елдердің қазіргі заңдары мерзімге стандартты шектеу қояды, ол туындаған немесе жарияланған күніне, немесе автордың қайтыс болған күніне байланысты есептеледі. Дегенмен, жарияланбаған туындыларға қатысты кейде ерекшеліктер жасалады. Әдетте, нақты бір туындыға мәңгілік авторлық құқық беру үшін арнайы заң қабылдануы керек. Көптеген елдерде авторлық құқықпен қорғалатын авторлық құқықтар мәңгілік болуы мүмкін.

Авторлық құқық философиясы

Мәңгілік авторлық құқықты қолдаушылардың негізгі философиялық аргументі интеллектуалдық меншік құқығының материалдық игіліктерге байланысты басқа меншік құқықтарымен сабақтас екенін жорамалдайды. Марк Твен және Джек Валенти сияқты жақтаушылар интеллектуалдық меншік иелерінің осы мүлікті өз ұрпақтарына беру және иеленудің мәңгілік құқығына ие болуы керек екенін айтты, бұл құқық материалдық игіліктердің иелерінде бар. Беркман атындағы Интернет және қоғам орталығының директоры Джонатан Зиттрейн бұл аргументті мысалмен түсіндірді: "Белгілі бір уақыттан кейін біреу келіп, сіздің кілемді немесе креслоңызды алып, «Кешіріңіз, сіздің иелігіңіздің мерзімі бітті» деуінің мәні жоқ". The New York Times газетінде жарияланған мақаласында автор Марк Хелприн үкіметтің авторлық құқық иелерінен белгілі бір мерзімнен кейін олардың эксклюзивті құқықтарын тартып алуының әділетсіз екенін айтады. Ол сондай-ақ авторлық құқықтың мерзімі біткенде байлық жеке авторлық құқық иелерінен корпорацияларға ауысатынын жазады: «Әдеби туындыны қоғамдық доменге шығару – американдық жазушылардың отбасыларынан түрлі бизнес компанияларының басшылары мен акционерлеріне байлықты беруден гөрі қоғамға пайдалы емес, мысалы, «The Garden Party» туындысынан пайда табуды жалғастырады, ал Кэтрин Мэнсфилдтің ұрпақтары одан пайда таппайды». Public Knowledge компаниясы авторлық құқықтың мерзімі біткеннен кейін қоғамға жалпы пайда әкелетінін дәлелдеп, жауап берді. Олар интеллектуалдық меншік құқығын материалдық игіліктерге байланысты құқықтардан ажыратады; соңғылары «сирек және бәсекелестікке ұшырайды: оларды жаңадан жасау мүмкін емес, және бір уақытта тек шектеулі адамдар ғана бір кеңістікті иеленіп, пайдалана алады. Авторлық құқықпен қорғалған туындылар сирек емес және бәсекелестікке ұшырамайды: кітаптар белгілі бір авторлар арқылы жаңадан жасалады және бес миллион адам бес ондықтан да оңай оқи алады, ешкімнің де, автордың да туындыны пайдалану мүмкіндігін шектемейді». Public Knowledge және басқа сыншылар авторлық құқықтың қолданыстағы мерзімі интеллектуалдық меншік жасаушыларына жеткілікті өтемақы төлейтінін айтады. Сондай-ақ, авторлық құқық лотерея арқылы авторлық құқықты алған алыс ұрпақтарға пайдасы тиетін әлеуметтік жәрдем жүйесіне айналуы керек емес, ал қоғам авторлық құқықпен қорғалған туындылардың «маңызды мұрагері» болып табылады. Мәңгілік авторлық құқықты сынға алатындар шығармашылық қызмет көбінесе бұрынғы материалды қайта өңдеу немесе дамытуға бағытталған туынды туындыларды жасауды қамтитынын атап көрсетеді. Егер бұл бұрынғы материалға мәңгілік авторлық құқық берілсе, оның авторлық құқық иелері өздерінің интеллектуалдық меншігін лицензиялауға немесе оны өз қалауынша пайдалануға тыйым салуға бекінген құқыққа ие болар еді. Егер мүдделі тараптарға рұқсат берілмесе немесе лицензиялық төлемдерді төлеуге мүмкіндік болмаса, көптеген жаңа туынды туындылар жасалмайды. Сонымен қатар, авторлық құқық қаншалықты ұзақ сақталса, авторлық құқықпен қорғалған материалдың соғұрлым көп бөлігі «жетім туындылар» санатына кіреді. Егер авторлық құқық иелері кейінірек келіп, өз құқықтарын қорғау үшін шаралар қолдаса, жетім туындыларға негізделген туынды туындыларды жасағысы келетін адамдар авторлық құқықты бұзу қаупіне тап болады. Мәңгілік авторлық құқық ескі материалға негізделген жаңа әдеби немесе көркем туындыларды жасауға елеулі кедергі келтіреді.

Кітап сатушылар шайқасы

1731 жылы Анн заңында (1710) көзделген заңдық авторлық құқық мерзімдері, авторлық құқық туралы алғашқы заң, 1731 жылы аяқтала бастағанда, Лондон кітап сатушылары өздерінің үстемдік позицияларын қорғау үшін күресті. Олар Анн заңының қорғауынан тыс қалған авторлардың шығармаларына қатысты Әділет сарайынан тыйым салу туралы өтініштер берді. Сонымен қатар, Лондон кітап сатушылары Анн заңында көзделген авторлық құқық мерзімін ұзарту үшін парламентке лобби жасады. Ақырында, Midwinter v Hamilton (1743–1748) ісінде Лондон кітап сатушылары жалпы құқыққа жүгінді және «кітап сатушылардың шайқасы» деп белгілі болған 30 жылдық кезеңді бастады. Бұл шайқаста Лондон кітап сатушылары Анн заңының қорғауынан тыс қалған шығармаларды қайта басып шығару құқығы үшін жаңадан пайда болған шотланд кітап саудасымен қақтығысты. Шотланд кітап сатушылары автордың шығармасына қатысты жалпы құқықтық авторлық құқық жоқ деп мәлімдеді. Лондон кітап сатушылары Анн заңы бұрыннан бар болған жалпы құқықтық авторлық құқықты толықтырды және нығайтты деп үнемі айтты. Бұл дау бірқатар маңызды істерде, соның ішінде Millar v. Kincaid (1749–1751) және Tonson v. Collins (1761–1762) істерінде талқыланды. Басылған идеяларға иелік етуге бола ма деген пікірталас болды. Лондон кітап сатушылары және мәңгілік авторлық құқықты қолдаушылар, егер авторлар өз мүлік құқықтарын ұрпақтарына қалдыра алмаса, ғылым тоқтап қалуы мүмкін екенін және авторлар тұрақты құндылығы бар шығармаларды жасауға ынталанбауы мүмкін екенін айтты. Мәңгілік авторлық құқыққа қарсылар бұл монополияға тең екенін, кітаптардың бағасын көтеріп, оларды қолжетімсіз ететінін және Ағартушылықтың таралуын тежейтінін мәлімдеді. Лондон кітап сатушылары кітап саудасын бақылаудағы ашкөздігі мен жеке мүдделерін жасыру үшін авторлардың құқықтарын пайдаланды деп айыпталды. 1774 жылы Donaldson v Beckett ісі Лордтар палатасына жеткенде, Лорд Камден жалпы құқықтық авторлық құқықтың қатаң қарсыласы болды және Лордтарды егер олар жалпы құқықтық авторлық құқықты, яғни мәңгілік авторлық құқықты қолдаса, «біздің барлық біліміміз Тонсон мен Линтоттардың қолына түседі» деп ескертті. Одан әрі, ол кітап сатушылар кітаптарға қалаған бағасын қоятынын ескертті, «халық олардың жалқы көшірмешілері сияқты олардың құлына дейін жететіндей». Ол «Білім мен ғылымды мұндай торы шынжырмен шектеуге болмайды» деп мәлімдеді. Лордтар палатасының шешімінде авторлық құқық «заңның туындысы» екені және авторлық құқықтар мен міндеттер заңнамамен анықталатыны белгіленді. Авторлық құқық мерзімінің (яғни, шығарма авторлық құқықпен қорғалған уақыттың ұзақтығы) заңға сәйкес аяқталуын растау арқылы Лордтар сонымен қатар қоғамдық доменді растады. Donaldson v Beckett шешімі Ұлыбританияда алғаш рет жарияланған көптеген еңбектер мен кітаптардың қоғамдық доменде екенін растады, өйткені заңмен берілген авторлық құқық мерзімі аяқталды немесе олар 1709 жылы Анн заңы қабылданғанға дейін жарияланды. Бұл Уильям Шекспир, Джон Милтон және Джеффри Чосердің шығармаларын арзан бағамен қайта басып шығаруға мүмкіндік берді, бұл шығармалар қазір классика саналады. Кітаптардағы қоғамдық доменнің кеңеюі Лондон кітап сатушыларының үстемдігін бұзды және бәсекелестікке жол ашты, Лондон кітап сатушылары мен баспагерлерінің саны 1772 жылдан 1802 жылға дейін 111-ден 308-ге дейін үш есеге өсті. Дегенмен, мәңгілік авторлық құқық талаптары Ұлыбритания мен Францияда 19 ғасырдың ортасына дейін жалғасты.

Жалпы құқық авторлық құқығы

Дональдсон Беккетке қарсы іс-шарадан кейін, Анн заңымен алмастырылғанға дейін, Лордтар палатасы жалпы құқық бойынша авторлық құқықтың бар екенін растады ма деген пікір таласы аяқталған жоқ. Лордтар дәстүрлі түрде кітап сатушылардың монополиясына қарсы болды және кітап сатушылар тарапынан қолданылған жалпы құқық бойынша авторлық құқық доктринасының, олардың мәңгілік авторлық құқыққа қолдау көрсету үшін қалай пайдаланылғанын білді. Лордтар мәңгілік авторлық құқыққа қарсы дауыс берді, соңында авторлардың өздерінің туындыларына қатысты бұрыннан бар жалпы құқық бойынша авторлық құқығы бар екендігі түсінілді, бірақ Анн заңымен парламент автордың мүдделері мен жалпы қоғамдық игілік арасындағы тиімді тепе-теңдікті қамтамасыз ету мақсатында осы табиғи құқықтарды шектеді. Паттерсон мен Ливингстонның пікірінше, авторлық құқықтың мәніне қатысты шатасу осы күнге дейін сақталған. Авторлық құқық автордың табиғи құқығы ретінде де, заңмен берілген шектеулі монополия ретінде де қарастырыла бастады. Бір теория бойынша авторлық құқық туындының жасалуымен бірге пайда болады, ал екіншісі бойынша ол авторлық құқық туралы заң арқылы ғана туындайды. 1834 жылы АҚШ Жоғарғы Соты Уиттонның Питерске қарсы ісінде, бұл іс 1774 жылғы британдық Дональдсон Беккетке ұқсас, жарияланбаған туындының авторының осы туындының алғашқы жариялануын бақылауға жалпы құқық бойынша құқығы болғанын, бірақ автордың туындының алғашқы жариялануынан кейін көбейтуді бақылауға жалпы құқық бойынша құқығы болмағанын шешті.

Ұлыбритания

1775 жылғы Авторлық құқық туралы заң "Англиядағы екі университетке, Шотландиядағы төрт университетке және Этон, Вестминстер және Винчестердегі бірнеше колледждерге пайдалы білімді дамыту және білім берудің басқа мақсаттары үшін аталған университеттер мен колледждерге сыйланған немесе мұраға қалдырылған кітаптарға авторлық құқықты мәңгілікке сақтауға" мүмкіндік беретін мәңгілік авторлық құқықтың бір түрін орнатты. Авторлық құқықты мәңгілікке беруді көздейтін барлық ережелер 1988 жылғы Авторлық құқық, дизайн және патенттер туралы заңмен жойылды, бірақ көшу шараларына сәйкес, бұл құқықтар 2039 жылға дейін толыққанды күшін жоймайды. Жекелеген жағдайда, Корольдік өкімділікке сәйкес, Корольдік құқықтар Киелі кітаптың және Ортақ дұға кітабының басылуын бақылау құқығын сақтайды. Ж.М. Барридің 1904 жылғы "Питер Пэн" пьесасы авторлық құқығынан шыққанмен, оны қамтитын арнайы заң бар, ол Ұлы Ормонд көшесіндегі ауруханаға авторлық төлемдерді мәңгілікке алу құқығын береді. Атап айтқанда, 1988 жылғы Авторлық құқық, дизайн және патенттер туралы заң аурухананың қызметкерлеріне "[пьесаның] толық немесе маңызды бөлігінің немесе оның бейімделуінің" кез келген қоғамдық орындалуы, коммерциялық жариялануы немесе халыққа таратылуы үшін авторлық төлем алуға құқық береді. Бұл заң Питер Пэн кейіпкері бар бұрынғы туындыларға, мысалы, "Кішкентай ақ құс" және "Питер Пэн Кенсингтон бағында" қолданбалы емес.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарында авторлық құқықты мәңгілікке пайдалану Конституциясымен тыйым салынған, онда авторлық құқық "белгілі бір мерзімге" беріледі деп көрсетілген. Бірақ, ол осы мерзімнің қаншаға созылатынын нақты көрсетпейді, сондай-ақ оның қанша рет ұзартылуына да шектеу қоймайды. 1790 жылғы Авторлық құқық туралы заң қабылданғаннан бері Конгресс авторлық құқық мерзімін төрт рет ұзартты, бұл әлі де қолданыстағы авторлық құқықтардың мерзімін кейінге жылдырып, ұзарта түсті. 1998 жылғы Авторлық құқық мерзімін ұзарту туралы заң қабылданғаннан кейін, баспагер Эрик Элдред басқарыған талапкерлер коалициясы бұл заңның және 1970 жылдардағы авторлық құқық мерзімін ұзартудың, іс жүзінде "бөліп төлеу жоспарымен мәңгілік авторлық құқық" құрғанын мәлімдеді. АҚШ Жоғарғы Соты "Елдредке қарсы Эшкрофт" ісінде бұл аргументті қабылдамады, Конгресс авторлық құқық мерзімін қанша рет ұзартса да, әрбір ұзарту кезінде ол белгілі бір мерзімге шектелуі керек деп шешті. Мемлекеттік және ортақ құқықтар федералды авторлық құқық заңына жатпайтын ерекше жағдайларда мәңгілік авторлық құқық беруге мүмкіндік берді. 1972 жылға дейін жасалған дыбыс жазбалары мемлекеттік авторлық құқық заңдарының қарауында болды, ол мәңгілік ортақ құқық қорғауын қамтамасыз етті; бұл заңдар Хатч-Гудлатте заңымен жойылды. 1976 жылғы Авторлық құқық туралы заң күшіне енгенге дейін, яғни 1978 жылдың 1 қаңтарына дейін, жарияланбаған туындылар ортақ құқықпен қорғалды, ол олар жарияланбаған кезде мәңгілік авторлық құқықты мойындады. 1976 жылғы Авторлық құқық туралы заң алғаш рет жарияланбаған туындыларға қатысты федералдық юрисдикцияны жүзеге асырды және осы туындылардағы барлық авторлық құқықтар, олар жарияланбаған болса да, белгілі бір мерзімге бекітілді. "Голанға қарсы Холдер" (2012 ж.) ісінде Жоғарғы Сот Конгресс Конституцияны бұзбай, туындыларды қоғамдық доменнен шығарып, оларды қайтадан авторлық құқық қорғауына жіберуге құқылы екенін шешті.

Сингапур

Авторлық құқық туралы заңның 197-бабына сәйкес, жарияланбаған мемлекеттік әдеби, драмалық және музыкалық туындылар авторлық құқықпен шексіз қорғалады, бірақ жарияланғаннан кейін олар жарияланған күнінен бастап 70 жылға авторлық құқықпен қорғалады.

Португалия

Португалия 1851 жылдан 1867 жылға дейін және 1927 жылдан 1966 жылға дейін авторлық құқықты мәңгілік деп мойындады.

Бұрынғы Кеңес Одағы

Бұрынғы Кеңес Одағында 1961 жылғы "Негізгі қағидалар" бойынша, компаниялар сияқты заңды тұлғаларға тиесілі авторлық құқықтар мәңгілік деп есептелді; егер компания қайта ұйымдастырылса, оның құқықтық жаңарушысы авторлық құқықтарды қабылдады, ал компания жұмысын тоқтатса, авторлық құқықтар мемлекетке көшті.