Кіріспе

Б.з.д. 2 ғасырдағы ежелгі грек тарихшысы, Ай кратері Агатархид немесе Агатарх (немесе Ἀγάθαρχος, Agatharchos) Книд қаласының грек тарихшысы және географы (б.з.д. 2 ғасырында өмір сүрген).

Өмір

Агатархид Книд қаласында дүниеге келген деп саналады, сол себепті оның аты содан шыққан. Стенли М. Бурштейн атап көрсеткендей, "Агатархидтің өміріне қатысты дәлелдер аз". Фотий оны Циннейдің құл тегінен шыққан көмекшісі ретінде сипаттайды және кейін Гераклид Лембтың хатшысы болғанын айтады. Цинней Птолемей VI-ның кеңесшісі болған; Гераклид б.з.д. 169 жылы Антиох IV-тің Египетке басып кіруін тоқтату үшін келісім шартын жасасқандығымен белгілі. Агатархид өзінің өмірі туралы көп мәлімет бермейді. "Эритрея теңізі туралы" еңбегінің соңында ол жұмысын аяқтай алмағаны үшін кешірім сұрайды, "өйткені біздің заманымыз мұндай қиындыққа шыдай алмайды" және "Египеттегі аласапырандықтардың салдарынан" ол енді ресми құжаттарға қол жеткізе алмайды (Фотийдің Bibliotheca Cod. 250.110, 460б еңбегінде келтірілген үзінді). Мұның болуы мүмкін екі жағдай бар: біріншісі б.з.д. 145 жылы, Птолемей VIII Александрияны таққа таласқан қарсыластарын қолдаған зиялылардан тазарту кезінде; екіншісі б.з.д. 132 жылы, Александриядағы көтеріліс салдарынан патшалығынан қуылған Птолемей қайтып оралғаннан кейін және сол қалаға жаза бергеннен кейін. Көптеген ғалымдар кейінгі мерзімді жақтаса, Бурштейн ертерек мерзімді қолдайды. Оның "Эритрея теңізі" атты алғашқы кітабынан алынған үзінділер, бірінші тұлғада жазылып, Египеттің оңтүстігіне әскери жорық ұйымдастыруды жақтаған, ертедегі ғалымдарды Агатархидтің сол замандағы маңызды саяси тұлға болғаны және Птолемей VIII-нің ұлдарының біріне қамқор болғаны деген қорытындыға әкелді. Додвелл кіші ұлы Александрдың анасымен бірге билік құрғанын көрсетуге тырысты. Алайда, Александрдың да жағдайы осылай болған. Весселинг және Генри Файнс Клинтон аға ұлын айтады, себебі Сотердің 117 жылы таққа отырғанда кәмелетке толмауы, 107 жылы Александрдың таққа отырғаннан кейін он жыл өткен соң толғаннан гөрі ықтимал. Оксфорд классикалық сөздігінің екінші басылымындағы Агатархид туралы мақала ұлының Сотер екендігімен келіседі. Сонымен қатар, Додвеллдің мерзімі Агатархидтің "Эритрея теңізі" еңбегінің (шамамен б.з.д. 113 жыл) және Артемидордың еңбегінің жариялануы арасындағы уақытты тым қысқа қалдырады. Алайда, кем дегенде 1810 жылы Б.Г. Нибур осы үзінділердің кітабының баяндамасының бөлігі емес, сөйлеуден алынғанын көрсеткенде, бұл теория басқа белгілі тарихи фактілерге қайшы екені мойындалды.

Жазбалар

Агатархид ежелгі заманда кеңінен танылмаған. Оның екі маңызды еңбегі – «Азия істері» (Та ката тен Азиан) он кітаптан және «Еуропа істері» (Та ката тен Еуропен) қырық тоғыз кітаптан тұрады. Бұл еңбектерден тек бірнеше фрагменттер ғана сақталған, олардың мазмұны туралы толыққанды түсінік беруге жеткіліксіз. Дегенмен, бес кітаптан тұратын «Эритрея теңізі туралы» (Peri tes Erythras Thalasses немесе De Mari Erythraeo) еңбегінің бесінші кітабы, Африка мүйісі мен Қызыл теңіз аймағының географиялық сипаттамасы, көбінесе толықтай сақталған. Бёрштейннің сөзінше, «Агатархидтің бұрынғы еңбектермен салыстырғандағы салмақтылығы және оның мол ақпараттылығы оның тез танылуына әкелді. Бұл Птолемей экспедицияларының құнды жиынтығы болды». «Эритрея теңізі туралы» еңбегінің бірінші кітабында атаудың шығу тегі талқыланды. Бесінші кітабында Агатархид Арабиядағы сабелердің тұрмыс-тіршілігін, балық жейтін халықтың (ихтиофагтар), піл аулаушылардың піл аулау әдісін, сондай-ақ Қызыл теңізге жақын Мысыр тауларындағы алтын кендерін өңдеу жолдарын сипаттаған. Оның ихтиофагтар және алтын кендерін өңдеу туралы баяндамасын Диодор (III.12 18) көшіріп алған. Ол басқа да ерекше жануарлардың арасында троглодиттер елінде кездесетін түйеқұйрық пен қарақұйрықты атады. Бұл кітаптан материалды тікелей немесе жанама түрде Диодор Сицилиялық, Страбон, Плиний Үлкен, Элиан (Клавдий Элиан), Иосиф Флавий және басқа да авторлар пайдаланған. Агатархидтің еңбегі 2-ші ғасырда одан да егжей-тегжейлі мәліметтермен ауыстырылғанымен, Фотий 9-шы ғасырда «Эритрея теңізі» еңбегінің көшірмесін тапты және одан өзінің «Библиотекасында» кең үзінділерді сақтады. Фотий Агатархидтің аттика диалектісінде жазғанын, оның стилінің қадірлі және айқын болғанын, сондай-ақ оның сөздерінің мәнділігімен ерекшеленетінін, бұл Фотийге оң пікір қалыптастырғанын айтады. Сөздерін құрастыруда Агатархид Фукидидтің үлгісін алды, оның қадірлілігі мен айқындығымен теңесті. Ол эфиопиялықтардың тілін білген (de Rubr. M. p. 46) және Нилдің жыл сайынғы тасқынының нақты себебін бірінші болып анықтаған (Diod. i. 41). Плутарх Самостық Агатархидті Персия туралы еңбек және λίθων (тастар) туралы еңбектің авторы ретінде еске алады. Дж. А. Фабриций, алайда, дұрыс оқылуы Agathyrsides болуы мүмкін деп болжайды, Agatharchides емес (Dodwell in Hudson's Geogr. Script. Gr. Minores; Clinton, Fasti Hell. iii, p. 535).

Есімдес

Айдағы Агатархид кратері оның құрметіне берілген.