Саботажшы (Sabotazhshy)

Кіріспе

1942 жылы Альфред Хичкок түсірген фильм.

«Саботаж» – 1942 жылы түсірілген американдық шпиондық триллер. Режиссері – Альфред Хичкок, сценарий авторлары – Питер Виртэл, Джоан Харрисон және Дороти Паркер. Басты рөлдерде Роберт Каммингс, Присцилла Лейн және Норман Ллойд ойнаған.

Сюжет

Ұшақ зауытының жұмысшысы Барри Кейн Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Калифорния штатының Глендейл қаласындағы өндіріс орнына өрт қойды деген күдікке түседі, бұл отандық диверсиялық акт. Кейн нағыз кінәлінің оған бұрын кездескен Фрай екеніне сенімді. Осы есіммен ешкім жұмыс істемегендіктен, Кейн адам аулаудың нысанасына айналады. Ол Фрайдың конвертіндегі мекенжайды еске түсіріп, шөл даладағы алып ранчоға жетіп алу үшін жүк көлігіне мінеді. Кейн ранчо иесі Чарльз Тобиннің Фрайды да қамтитын диверсанттар тобымен жасырын түрде байланыста екенін біледі. Кейн қашып, көзі көрмейтін адам мен оның қызы Патрисия Мартинге паналайды. Ол Кейннің кінәлі екеніне сенеді және оны полицияға тапсыруға тырысады, бірақ Кейн Мартинды ұрлап, Фрайды іздеу үшін шығысқа аттанады. Олар цирк керуенімен жасырын жол тартады және ақырында Тобиннің тыңшылар тобының бекінісі ретінде пайдаланылатын қараусыз қалған қалаға жетеді. Кейн олардың қатарына қосылып, Бруклиндегі Әскери-теңіз кеме жасаушы зауытында жаңа соғыс кемесін саботаждауды жоспарлап отырған топқа сұғына кіреді. Мартин жергілікті шерифке жүгінеді, бірақ ол да Тобинмен байланыста болады. Кейн диверсанттарды Нью-Йоркке алып келеді, онда олар бай қайырымдастық корларының меценаты және нацистік көзқарастарды ұстанатын миссис Саттонның сарайында жиналады. Тобин келіп, Кейнді жариялайды. Кейн Саттонның жертөлесіне қамалады, ал Мартин Рокфеллер орталығындағы кеңседе тұтқынға алынады. Ол терезеден хат тастайды, оны тапқан такси жүргізушілері ФБР-ге хабарлап, оны құтқаруға көмектеседі. Кейн өрт сигнализациясын іске қосып, Саттон сарайынан қашып, Әскери-теңіз кемелерінің сарайына жүгіреді. Ол Фрайдың соғыс кемесін жарылтуға дайындалып жатқанын көріп, оны тоқтатуға тырысады. Фрай бомбаны жарытқан кезде кеме қауіпсіз жерге жетіп үлгереді. Фрай Кейнді тұтқынға алып, Рокфеллер орталығындағы кеңсеге қайта оралады, онда билік күтіп тұр. Фрай радионың концерт залында кино көрермендерін қарумен қорқытып, ақырында Бостандық мүсініне баратын паромға отырып қашады. Кейн Фрайды Бостандық мүсінінің отшарына дейін қуалайды. Фрай платформадан құлап, мүсіннің қолына жабысады. Кейн оны құтқаруға тырысады, бірақ полиция мен ФБР келген кезде Фрай құлап қайтыс болады.

Aircraft factory worker Barry Kane wrongly falls under suspicion of setting fire to his Glendale, California manufacturing plant during World War II, an act of domestic sabotage. Kane believes the actual culprit to be an apparent employee, Fry, that he encountered earlier. When no one by that name is found to have worked there, Kane becomes the target of a manhunt. He remembers an address from an envelope carried by Fry, and hitches a truck ride out to a huge ranch in the desert. Kane discovers that the ranch's owner, Charles Tobin, is secretly collaborating with a group of saboteurs that includes Fry. Kane escapes and takes refuge with a blind man and his niece, Patricia Martin. She believes Kane guilty and attempts to turn him in to the police, but Kane kidnaps Martin and travels east in search of Fry. They stow away on a circus caravan, and eventually reach the ghost town being used as an outpost by Tobin's spy ring. Kane successfully poses as an accomplice and infiltrates the group, who is next planning to sabotage the launch of a new battleship at the Brooklyn Navy Yard. Martin goes to the local sheriff, but he turns out to be in league with Tobin as well. Kane accompanies the saboteurs to New York, where they regroup at the mansion of a rich philanthropist and Nazi sympathizer, Mrs. Sutton. Tobin arrives and denounces Kane. Kane is locked in the Sutton basement, and Martin is imprisoned in an office high up Rockefeller Center. She drops a note out of the window, and the cab drivers who find it alert the FBI to rescue her. Kane escapes the Sutton mansion by triggering a fire alarm, and rushes to the Navy Yard. He finds Fry preparing to blow up the battleship, and attempts to overpower him. By the time Fry detonates the bomb, the ship is already launched and safe. Fry takes Kane prisoner and returns to the Rockefeller Center office to find the authorities waiting. Fry flees, terrorizing a movie audience at Radio City Music Hall at gunpoint, and eventually taking the ferry to the Statue of Liberty. Kane pursues Fry onto Lady Liberty's torch. Fry accidentally falls over the platform's railing and clings to the statue's hand. Kane tries to rescue him, but as the police and FBI arrive, Fry falls to his death.

Даму

Хичкок Дэвид О. Селзникпен келісімшарт жасасқандықтан, ол фильм идеясын алдымен оған ұсынды; Селзник сценарий жазылуына рұқсат берді және оның дамуын бақылау үшін Джон Хаусманды тағайындады. Сценарийді кейіннен сыншы Леонард Мальтин "өте ерекше" деп атады, бірақ Селзниктің өзі сценарийді қабылдамады. Сөйтіп, Селзник Хичкокты оны басқа студияларға ұсынуға мәжбүр етті, бұл өндіруші мен режиссер арасында наразылық тудырды, себебі бұл Хичкоктың қабілеттеріне сенбеушілікпен қатар, Хичкоктың келісімшартының шарттары Селзникке сатудан үш жүз пайыздық пайда әкелер еді. Кейінірек Хичкок "ақылды және режиссураға сезімтал жас актерлар" мен "күдірсiz жас американдық актерлар" бар екеніне "құмар" екенін айтты. Ол таныс қасиеттерді көрсетуге оңай болды, Бобты көрші станоктағы немесе бұрыштың арғы жағындағы сүйкімді жігіт ретінде бейнелеуге болатын. Присциллада да мен американдық қыз балаға тән нық қадам мен батылдыққа ие болдым. Мен "Саботер" фильміндегі жігіт пен қыздың маңызды емес адамдардың да маңызды екенін көрсетуін, олар киножұлдыздар екенін ұмытып, тек бостандық пен қатты қауіпте екенін есте сақтауын қаладым. Universal Дороти Паркерді кейбір сахналарды жазуға шақырды, "әсіресе батырдың патриоттық сөздерін". Хичкок фильмді "39 баспақыш" сияқты "камеолар" сериясы деп сипаттады. Бастапқыда фильмді Аббот пен Костеллоның "Ride 'Em Cowboy" фильмі көрсетіліп тұрған кинотеатрдағы кульминациямен аяқтау жоспарланған. "Нью-Йорк Таймс" газетінің мәліметінше, "студия бұл түсірілімнің комедианттардың беделін арттырады деп санайды". Бірақ бұл фильм соңғы нұсқада қолданылмады.

Атыс

Фильм 1941 жылдың желтоқсанынан 1942 жылдың ақпанына дейін түсірілді. Хичкок фильмде кең көлемде түсірілім орнындағы кадрларды пайдаланды, бұл сол кездегі Голливуд өндірісі үшін ерекше жағдай еді. Екінші режиссер Вернон Кийс және оператор Чарльз Ван Энгер Калифорниядағы Лон-Пайннің Алабама төбелерінде сыртқы көріністерді түсірді, ал Джон П. Фултон Нью-Йорктегі фондық кадрларды түсірді. Нью-Йорк көріністерін түсіру үшін үлкен қашықтықтан арнайы ұзын линзалар қолданылды. Бір кадрда портта батып кеткен кеме көрінеді. Фрай оған қарап, біліп-біліп күлімсіреді. 1942 жылдың ақпанында өртеніп, суға батып кеткен бұрынғы SS Normandie кемесі көрсетілген. Суретшілердің суреттерін студиялық түсірілімдермен үйлестіру жұмысы жақсы жасалған, көптеген жағдайларда фон үшін матты суреттер қолданылды, мысалы, батыс елді мекені "Сода Сити" кадрларында. Азаттық мүсінінің әйгілі көрінісі 1916 жылы Қара Том саботажынан бері көпшілікке жабық болған от платформасында өтеді. Мүсіннің осы бөлігін дәл бейнелеу үшін түсірілімге арналған макет жасалды. Бұл сахнада инновациялық визуалды эффекттер де қолданылды. Атап айтқанда, Ллойд қара едендегі қара атқа жатып, камера одан 40 футқа жылжытылды, бұл оның камерадан төмен қарай құлап бара жатқандай көрінуіне себеп болды. Содан кейін мүсіннің үстінен түсірілген кадр қара фонға қосылды. Фильмнің Азаттық мүсіні сахнасының да, Радио Сити сахнасының да музыкалық қосымшасы болған жоқ; Хичкок осы сахналарды өздігінен дамытуға мүмкіндік берді. Мысалы, Радио Сити сахнасында Хичкок театр экранында көрсетілген әрекеттерді (атыс-шабуылдарды қоса) театрдағы оқиғалармен біріктірді. Үлкен экрандағы суреттер мен төмендегі атыс-шабуылдың контрасты көрермендерді оқиғаға тартты және "Саботер" фильміндегі ең әсерлі көріністердің бірі болды. Хичкок өзінің танымал камео-көрінісін фильмнің шамамен бір сағатынан кейін (1:04:37) Нью-Йорктегі Cut Rate Drugs дүкені алдындағы киоскіде тұрғанда жасады, сол кезде саботажшылардың машинасы тоқтады. Франсуа Трюффомен жасалған кітаптағы сұхбатында (Simon & Schuster, 1967) Хичкок Паркермен бірге Камингс пен Лейн автостоппен жүріп кеткен қарт жұп ретінде түсірілген камео-көріністі түсіргендерін, бірақ ол бұл кадрды қолданыстағы камео-көрініспен алмастыруға шешім қабылдағанын айтты. "Саботер" фильмінің сценарийі, дайындық жұмыстары және түсірілімдері 15 апта ішінде аяқталды, бұл Хичкок үшін ең жылдам жұмыс болды. 1942 жылдың қаңтарында фильм пост-продакшн кезеңінде болды. Сәуір айының басында "Саботер" фильмі Соғыс министрлігінің шенеуніктерінен "қызыл жалауша" алды, олар SS Normandie (кейін USS Lafayette деп аталды) көрінісіне қатысты алаңдаушылық білдірді. Бұл көрініс туралы Хичкок былай деді: "Көмектік флот Universal компаниясымен осы кадрларға байланысты дауласты, өйткені мен Нормандия саботажға ұшырады деп көрсеттім, бұл олардың оны күзетудегі немқұрайлылығын көрсетті". Ресми наразылықтарға қарамастан, бұл көрініс соңғы фильмде қалды. "Саботер" фильмінің премьерасы 1942 жылдың 22 сәуірінде Вашингтонда өтті, оған Хичкок, Камингс және Лейн, сондай-ақ 80 АҚШ сенаторы және 350 АҚШ конгрессмені қатысты. Фильмнің сюжеттік құрылымы, әділетсіз айыпталған адамның жасырын түрде қылмыскерлерді/жасқырларды іздеу үшін бүкіл АҚШ-ты шарлауы және американдық ескерткіштің биігіндегі соңғы шайқасы (жарқын қаһарманға оның серігі көмектеседі), шамамен жиырма жылдан кейін түсірілген "Солтүстікке қарай" фильміне алғышарт болды. Бұл параллельдер Трюффоның Хичкокпен жасаған әйгілі сұхбаттар кітабында, "Хичкок/Трюффо" кітабында, бұрынғы фильм туралы тарауларда ашық талқыланды, ал Трюффо "Солтүстікке қарай" ескі фильмнің қайта түсірілуі екенін атап өткенде, Хичкок: "Иә" деп растады. Нью-Йорк жағалауымен келе жатып, Кейннің машинасы SS Normandie лайнерінің айналған қалдықтарынан өтеді, бұл заговоршылар өз жоспарларын орындаса, қандай қауіп күтіп тұрғанын ескертеді. Демократияға қарсы тирандықты бейнелейтін соңғы шайқас Азаттық мүсінінің от платформасында өтеді.

Filming took place from December 1941 to February 1942. Hitchcock used extensive location footage in the film, which was unusual for Hollywood productions at the time. Second unit director Vernon Keays and cinematographer Charles Van Enger shot exteriors in the Alabama Hills of Lone Pine, California, and John P. Fulton shot the background footage in New York City. For the New York City footage, special long lenses were used to shoot from great distances. One background shot shows a capsized ship in the harbor. Fry glances at it and smiles knowingly. The ship shown is the former SS Normandie, which burned and sank in February 1942, leading to rumors of German sabotage. There was clever matching of the location footage with studio shots, many using matte paintings for background, for example in shots of the western ghost town, "Soda City". The famed Statue of Liberty sequence takes place on the torch platform, which had actually been closed to public access since the Black Tom sabotage in 1916. A mock up built for filming accurately depicted this part of the statue. The scene also used innovative visual effects. In particular, Lloyd lay on his side on a black saddle on a black floor while the camera was moved from close up to 40 feet above him, making him appear to drop downward, away from the camera. Film taken from the top of the Statue was then superimposed onto the black background. There was no music score for neither the film's climactic Statue of Liberty scene nor the Radio City sequence; instead, Hitchcock let these scenes carry on their own. For example, in the Radio City scene, Hitchcock combined action shown on the theater screen (including gunshots) with the action in the theater. The contrast of the large screen images with the shootout below encompassed the audience into the action and was one of the more effective scenes in Saboteur. Hitchcock makes his trademark cameo appearance about an hour into the film (1:04:37), standing at a kiosk in front of Cut Rate Drugs in New York as the saboteurs' car pulls up. In his book length interview with François Truffaut (Simon & Schuster, 1967), Hitchcock says he and Parker filmed a cameo showing them as the elderly couple who see Cummings and Lane hitchhiking and drive away, but that he decided to change that shot to the existing cameo. Scripting, pre production, and principal photography on Saboteur wrapped in 15 weeks, the fastest Hitchcock had ever worked. By January 1942, the film was in post production. Early in April, Saboteur was "redflagged" by officials in the War Office who had concerns about the scene involving the SS Normandie (renamed USS Lafayette). Regarding this scene, Hitchcock said: "the Navy raised hell with Universal about these shots because I implied that the Normandie had been sabotaged, which was a reflection on their lack of vigilance in guarding it." Despite the official objections, the scene remained in the final film. Saboteur was premiered in Washington, D. C., on April 22, 1942, with Hitchcock, Cummings and Lane, along with 80 U. S. Senators and 350 U. S. Congressmen, in attendance. The plot structure of the film, with the falsely accused man having to go undercover and track down the real crooks/spies whilst criss crossing the USA, and the final fight high up on an iconic American monument (and with the hero assisted here by his lady), clearly prefigure North by Northwest, filmed almost twenty years later. These parallels are openly discussed in Truffaut's famous book of interviews with him, Hitchcock/Truffaut, in the pages dealing with the earlier film, and when Truffaut notes that North by Northwest was a kind of remake of the older film, Hitchcock confirms: "Yes". Driving along the New York waterfront, Kane's car passes by the capsized hulk of the liner SS Normandie, an ominous warning of what could happen if the conspirators succeed in their plans. The final battle symbolizing tyranny against democracy takes place on the torch of the Statue of Liberty.

Қабылдау

"Саботер" "Б-тізімдегі актерлермен" қарамастан "кассада өте жақсы көрсеткіштерді" көрсетті; ол "барлық қатысушыларға айтарлықтай пайда" әкелді. Краутер: "оқиғалар соншалықты қарбалас болғандықтан, адам тынысын ұмытып, осы мақсатсыз іздеуде ешқандай логика жоқ екенін сезбеуі мүмкін" деп мәлімдеді; сондай-ақ ол "ФБР-ді амалсыз, жарамсыз адамдар ретінде көрсетуді, [фильмдегі] уәкілетті агенттерге деген жалпы немқұрайлылықты және [оның] теңіз порты полициясын кемсітуін" сынға алды, бұл факторлардың бәрі "фильмде көрсетуге тырысқан патриоттық идеяны әлсіретеді". Норман Ллойд Бен Хехт финалдағы кейіпкердің өлімін көргеннен кейін Хичкокқа "Оның киім тігушісі жақсырақ болуы керек еді" дегенін еске алады.

Мұра

Тәртіп сыншысы Роб Никсон, «Тернер Classic Movies» үшін жазған мақаласында, «Саботер» фильмінің Хитчкоктың кейінгі «Солтүстікке қарай – Солтүстікке қарай» (1959) фильмімен бірнеше маңызды элементтерді ортақтасатынын атап көрсетеді, олардың ішінде: қылмыс жасады деп айыпталып, құпияны шешіп, өзін ақтауға тырысып, полициядан қашуға мәжбүр болатын қарапайым/кездейсоқ адам рөліндегі басты кейіпкер (бұл Хитчкок фильмдерінде жиі кездесетін тақырып) және басты кейіпкердің үлкен ұлттық ескерткіштен құлаудан басқа кейіпкерді құтқаруға тырысатын кульминациялық сахна.