Кіріспе

Альфред Хичкоктың 1936 жылғы фильмі

Сюжет

Лондон қаласында электр генераторының подшипниктеріне құм құйылып, қуат тоқтатылады. Карл Верлоктың (Оскар Хомолька) кинотеатрында адамдар ақшаларын қайтару талап етеді. Верлок артқы кіреберіс арқылы жоғарыдағы пәтерге кіреді. Ол қолындағы құмды жуады, бірақ әйелі (Силвия Сидни) келгенде, ұйықтап жатқандай болады. Ол оған ақшаны қайтаруды бұйырады, өйткені ол "біршама ақша күтеді". Төмендегі клиенттерге ақша қайтарылатын кезде жарық қайта жанып кетеді. Келесі күні Верлок байланыс адамымен кездеседі. Олар аты-жөні белгісіз еуропалық елден келген, Лондонға бірқатар шабуылдар жасауды жоспарлап отырған террористер тобының мүшелері. Олардың нақты себептері белгісіз. Верлоктың байланыс адамы газеттердің электр қуатының қысқа мерзімді тоқтауына сықақ еткеніне ашуланып, Верлокқа сенбі күні Лорд-мэр шеруі кезінде Пикадилли Цирк метро станциясына "атқыштар" жиынтығын орналастыруды тапсырады. Верлок кісі өлтіруге қарсы, бірақ байланыс адамы оны басқа біреуге тапсыруды айтады. Верлокқа құс дүкенінің мекенжайы беріледі, оның иесі бомбалар да жасайды. Скотленд-Ярд Верлоктың қатысуын күдіктенеді және детектив-сержант Тед Спенсерді (Джон Лодер) кинотеатрдың жанындағы көкөніс дүкенінің жұмысшысы ретінде жасырын орналастырады. Ол миссис Верлок пен оның кішкентай інісі Стивимен (Десмонд Тестер) дос болады, оларды Симпсонның мейрамханасында тамақтандырады. Осы кезде Спенсер мен Скотленд-Ярд миссис Верлоктың террористік жоспарларға қатысқанын немесе білмейтінін анықтай алмайды, бірақ тамақтанғаннан кейін ол оның кінәсіз екеніне көз жеткізеді және оған ғашық бола бастайды. Верлок құс дүкеніне барады. Бомба жасаушы оған уақытты белгілейтін бомба дайындап, сенбі күні сағат 13:45-те жарылатынын айтады. Кейінгі түні террористер тобы Верлоктың кинотеатр үстіндегі пәтерінде жиналады. Детектив Спенсер олардың әңгімесін тыңдауға тырысады, бірақ оны көріп, таниды. Кездесу күрт аяқталады, мүшелер барлығының бақыланып отыр деп алаңдап, тарап кетеді. Верлок әйеліне полиция оны тергеп жатыр деп айтады, бірақ өзінің кінәсіз екенін мәлімдейді. Келесі күні Верлок екі клеткадағы канарейканы – Стивиге сыйлық ретінде және бомбаны қамтитын жұмсақ пакет алады. Спенсер Стивимен бірге келіп, Скотленд-Ярдтың күдіктерін миссис Верлокқа жеткізеді. Верлок олардың сөйлесіп жатқанын көріп, қорқады. Сұраққа қатыспас бұрын, Верлок Стивиден басқа кинотеатрға кинолента контейнерін жеткізуді сұрайды, сондай-ақ ол жолға шыққандықтан, сағат 13:30-ға дейін Пикадилли Цирк станциясының гардеробына тағы бір пакетті тапсыруды өтінеді. Ол бұл проектордың бөлшектері екенін және жөндеуші оны сол жерден алатынын айтады. Верлоктың уақыт бомбасын білмей алып жүретін Стиви, Лорд-мэр шеруіне байланысты кешігеді. Соңында, Стиви Piccadilly Circus қаласына бару үшін автобусқа сөйлеп кіреді, тіпті автобустарда жанғыш нитрат пленкасы тасымалдануына рұқсат жоқ екенін білсе де. Автобуста жарылыс болып, Стиви мен басқалар қаза табады. Верлок әйеліне кінәсін мойындаса да, Стивеннің өліміне Скотленд-Ярд пен Спенсерді айыптайды, өйткені олар Верлоктың бомбаны өзі жеткізуіне кедергі келтірді. Осыдан кейін, кешкі ас дайындап жатқанда, ол ашуланып, пышақпен өлтіреді. Спенсер Верлокты тұтқындауға келгенде, болған жағдайды түсінеді, бірақ оның әйелі күйеуін өлтіргенін мойындамауы керек екенін талап етеді. Өзін-өзі қорғау болған жағдайда да, сот сенбеуі мүмкін. Спенсер мансабынан бас тартып, онымен бірге елден кетуді жоспарлайды. Бомба жасаушы Верлоктың пәтеріне құс клеткасын алып кетуге келеді, егер ол оны кінәлі деп тануы мүмкін болса, бірақ оны күдіктенетін полиция оны ұстап алады. Олар келгенде, миссис Верлок мойындауға тырысады, бірақ күйеуі өлгенін айтқаннан кейін, бомба жасаушы өзімен бірге алып келген бомбаны жарытып, өзін-өзі өлтіріп, Верлоктың денесін жояды. Полиция бастығы оның жарылыстан бұрын немесе кейін сөйлескенін анықтай алмайды, ал Тед пен миссис Верлок қаладан қашып кетеді.

Өндіріс

Хичкок Спенсер рөліне Роберт Донатты бекіткісі келді, оның бұрын «39 баспалдақ» (1935) фильмінде бірге жұмыс істеген еді, бірақ Донаттың созылмалы астмасының кесірінен басқа актерді (Джон Лодерді) таңдауға мәжбүр болды. Хичкок француз режиссері Франсуа Трюффомен сұхбаттарында Александр Корданың, Донатпен келісімшарты болғандықтан, оны босатуға келіспегенін айтты. Лодердің таңдалуына риза болмаған Хичкок кейін: «Біз алған актер рөлге лайық емес еді, мен түсірілім барысында диалогты қайта жазуға мәжбүр болдым» деді. Чарльз Беннетт Сильвия Сиднидің Лодер таңдалғанда көңілі қалғанын, өйткені ол фильмді Донатпен бірге түсіруге келіскенін мәлімдеді. Хичкок Стив рөліне жас Бобби Риеттині де таңдады, бірақ заңдық себептерге байланысты онымен келісімге келе алмады.

Қабылдау

The New York Times газетінің жазушысы Фрэнк С. Нюгент фильмді "күдіріс пен шиеленістің шеберлік үлгісі" деп бағалады. Variety журналы: "Бұл туындыда режиссердің кәсібилігі мен тәжірибесі айқын байқалады, ол ақылға қонымды және бастауынан соңына дейін ұқыпты жасалған". Дегенмен, сын тұрғысынан қарағанда, террористердің "мотивациясы толыққанды ашылмаған. Осының салдарынан, көрермендер оқиғаны және оның шиеленісті сәттерін қызығушылықпен қабылдайды, бірақ соңында неге және қалай болғанын толық түсіне алмайды". "Харрисонның есептері" оны "қозғырғыш мелодрама" деп сипаттап, Хичкок "жағдайды шиеленіс сатысына жеткізудегі шеберлігін тағы да көрсетті" деп қосты. The Monthly Film Bulletin журналы "Хичкоктің ерекше және жаңаша режиссерлік шеберлігіндегі жеке гениалдылығы айқын көрінеді" деп жазды және Оскар Хомольканың ойынын "ерекше" деп атады. The New Yorker журналынан Джон Мошер оны "көп бөлігінде қызықты" деп бағалап, бұл "Альфред Хичкоктің жанды, бірақ маңызды емес туындысы" деді. The Spectator журналына жазған Грэм Грин фильмге жағымды баға беріп, "Саботаж" фильмінде "[Хичкок] алғаш рет толыққанды табысқа жетті" деп мәлімдеді. Грин балалардың таңертеңгі сеансы сахнасын "Хичкокке тән, тапқыр және қайғылы бұрылыс" деп атады, сондай-ақ сценарий, диалог және актерлік шеберліктегі мелодрамалық элементтерді жоғары бағалады. Гриннің жалғыз сын айтқаны – "сенімсіз" детектив (Лодер) мен "жағымсыз" дайындық мектебінің оқушысы (Тестер) еді. Rotten Tomatoes сайтында "Саботаж" фильміне 92% оң пікір берілді, ал орташа бағасы 7.4/10 құрады.

Бейімделу

Беннетт Жозеф Конрадтың романын кеңінен бейімдеп, патша дәуіріндегі саяси агенттерді, провокаторларды ешқандай айқын саяси ұстанымдары жоқ шетелдік агенттерге айналдырды. Верлоктың дүкені кинотеатрға айналады, көрсетілетін фильмдер оқиғамен байланысты, ал істі тергейтін полицей жасырын агент ретінде көкөніс сатушы болып көрінеді. Фильм Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдары түсірілгендіктен, көптеген көрермендер бомбалаудың артында тұрған белгісіз жаудың нацистік Германия екенін болжайды. Алайда, фильм мұны нақты айтпайды, және шындығында, Верлоктың есімі өзгертілді, өйткені романдағы Адольф есімі фильм түсірілген кезде тым көп мағынаға ие болды. Миссис Верлоктың інісі Стиви, әдеби кейіпкерінің көрнекті қасиеттерінен айырылған, қарапайым мектеп оқушысы ретінде бейнеленеді. Стивидің өлімі сюжеттегі шешімді сәт болып табылады, ол Хичкоктың бейкүнә адамдардың кездейсоқ зорлық-зомбылықтан қалай зардап шегетіні туралы көзқарасын көрсетеді. Бір сыншы Стивидің өлімін қатыгездік және қажетсіздік деп айыптағанда, Хичкок оны фильмге енгізгеніне өкіндігін айтты, бірақ бұл қатыгездік үшін емес, кернеуді аяқтауға тиіс болған күдік тудыру әдісін бұзғаны үшін болды. Дегенмен, Хичкок романына адал болды және бомба жарылды, сонымен қатар фильмде баланың әпкесі күйеуін өлтіріп, баланың өліміне жауапты болғанын дәлелдеді және жазасыз қалды.

Айтуға арналған сөздер

Фильмнің көптеген сахналары кинотеатрда түсірілгендіктен, Хичкокқа заманауи фильмдер мен сюжеттік желілерге сілтеме жасауға мүмкіндік берді. Осылардың ең әйгілісі – фильмнің соңғы сахнасы, Уолт Диснейдің "Кім Робинды өлтірді?" (1935) атты "Silly Symphony" мультфильмінен алынған үзінді.

Мұра

Квентин Тарантино өзінің "Бессүйкіш балабақшалар" фильмінде Стивидің нитратты пленкасы болғандықтан автобусқа мінгізілмеген көрінесін пайдаланды. Бұл кейіпкердің террористік қастандығы үшін нитратты пленканы неге қолданғанын түсіндіру мақсатында жасалды.