Рабби Авраам бен Давид: Өмір және мұрасы

Кіріспе

Провансальдық раввин және Талмудқа түсіндірме жазушы (шамамен 1125–1198)

Абрахам бен Давид (шамамен 1125 – 27 қараша 1198), сонымен қатар RABaD (Rabbeinu Abraham ben David), Ravad немесе RABaD III деген аббревиатуралармен белгілі, Провансальдық раввин, Талмудқа, раввин Ицхак Альфасидің «Сефер Халахот» еңбегіне (RIF аббревиатурасымен белгілі) және Маймонидтің «Мишне Тора» кітабына маңызды түсіндірмелер жазған, сондай-ақ Каббаланың негізін қалаушысы және еврей мистикасының тізбегіндегі маңызды тұлғалардың бірі саналады.

Өмірбаян

РАБАДЫҢ анасының әкесі, Меридалық рабби Ицхак б. Яков Ибн Барух (1035–1094), Шемуел ха Нагидтің ұлы үшін астрономиялық кестелер жасаған, Испаниядағы білімімен танымал бес раввиннің бірі болды. Анасының әкесінің отбасы Испанияға қалай келгені туралы РАБАД былай деп жазды: «Тит Иерусалимді басып алғанда, Испаниядағы оның өкілі оны ынталандырып, Иерусалимнің ақсүйектерін тұтқын ретінде жіберуін сұрады. Сөйтіп, ол бірнешеуін жіберді, олардың арасында мата тігушілер мен жібек өңдеуді білетіндер де болды, сондай-ақ Барух есімді біреу де болды. Олар Меридада қалды». РАБАД Францияның Прованс аймағында дүниеге келіп, Поскьерде қайтыс болды. Ол Нарбон Ав Бет-Динінің (RABaD II деп белгілі) Ибрахим бен Исақтың күйеу баласы болды. Ол неоплатонист және маңызды еврей мистикалық ойшылы Р’ Исак Соқырдың әкесі болды. Оның талмуд білімінің көп бөлігін Р’ Моше бен Йосеф және Лунельдік Р’ Мешуллам бен Яковтан алды. РАБАД оқуын аяқтағаннан кейін Лунельде қалды және қаланың раввиндерінің бірі болды. Ол Монпельеге барып, қысқа уақыт қалды, содан кейін Нимге көшті, онда көп жыл өмір сүрді. Р’ Моше бен Иуда Нимдегі раввиндер мектебін, сол кезде РАБАД басқарып тұрған мектепті, Прованстағы талмуд білімінің басты орталығы деп атады. РАБАДтың қызметінің ортасы Поскьер болды, сондықтан оны көбінесе осы жермен байланыстырып айтады. Бүгінде бұл қала Вовер деп аталады. Оның Поскьерге қашан көшкенін анықтау қиын, бірақ 1165 жылы Тудельдік Бенджамин саяхатының басында оны сол жерде кездестірді. Ол РАВАДтың байлығы мен жомарттығы туралы айтты. Ол үлкен мектеп ғимаратын салғанмен қатар, оны күтіп ұстады және кедей студенттердің материалдық жағдайына көмектесті. Воверде оның өліміне арналған 800 жылдық мерекеде «Ру Равад» аталған көше ашылды. Оның зор байлығы оның өміріне қауіп келтірді, себебі оның бір бөлігін алу үшін Поскьердің иесі Эльзеар оны түрмеге тастады. Ротенбургтік рабби Мейр сияқты, ол онда қайтыс болуы мүмкін еді, егер еврейлерге достықпен қараған граф Роджер II Тренкавель араласпағанда, ол Поскьердің иесін Каркассонға қуды. Содан кейін ол Поскьерге қайтып оралды және өмірінің соңына дейін сол жерде тұрды. Поскьерде оның шәкірттері болған көптеген талмуд ғалымдарының арасында Нарбоннан Рабби Исаак ха Коэн (Иерусалим Талмудына алғашқы түсіндірме жазушы), Лунельден Абрахам бен Натан (Ха-Манхигтің авторы), Каркассоннан Меир бен Исаак (Сефер ха-Эзердің авторы) және Лунельден Ашер бен Мешуллам (бірнеше раввиндерлік еңбектердің авторы) болды. РАБАДтың Лунельдік Жонатанға әсері де байқалады, бірақ соңғысы оның дәрістеріне қатыспады.

RABaD's maternal grandfather, Rabbi Yitzhak b. Yaakov Ibn Baruch of Mérida (1035–1094), who had compiled astronomical tables for the son of Shemuel ha Nagid, was one of five rabbis in Spain renowned for their learning. Concerning the oral history of his maternal grandfather's family and how they came to Spain, the RABaD wrote: "When Titus prevailed over Jerusalem, his officer who was appointed over Hispania appeased him, requesting that he send to him captives made up of the nobles of Jerusalem, and so he sent a few of them to him, and there were amongst them those who made curtains and who were knowledgeable in the work of silk, and [one] whose name was Baruch, and they remained in Mérida." RABaD was born in Provence, France, and died at Posquières. He was the son in law of Abraham ben Isaac of Narbonne Av Beth Din (known as the RABaD II). He was the father of R' Isaac the Blind, a Neoplatonist and important Jewish mystical thinker. The teachers under whose guidance he acquired most of his Talmudic learning were R' Moses ben Joseph and R' Meshullam ben Jacob of Lunel. RABaD remained in Lunel after completing his studies, and subsequently became one of the city's rabbinical authorities. He went to Montpellier, where he remained for a short time, and then moved to Nîmes, where he lived for a considerable period. R' Moses ben Judah refers to the rabbinical school of Nîmes, then under RABaD's direction, as the chief seat of Talmudic learning in Provence. The center of the RABaD's activity was Posquières, after which place he is often called. The town is known as Vauvert today. It is difficult to determine when he moved to Posquières; but about 1165, Benjamin of Tudela, at the outset of his travels, called upon him there. He spoke of the Ravad's wealth and benevolence. Not only did he erect and keep in repair a large school building, but he also cared for the material welfare of the poor students. A street exists in Vauvert with the name "Rue Ravad"' dedicated after him on the 800 anniversary of his death. His great wealth brought him into peril of his life because, to obtain some of it, Elzéar, the lord of Posquières, had him cast into prison, where, like Rabbi Meir of Rothenburg, he might have died, had not Count Roger II Trencavel, who was friendly to the Jews, intervened, and by his sovereignty banished the lord of Posquières to Carcassonne. Thereupon he returned to Posquières, where he remained until his death. Among the many learned Talmudists who were his disciples in Posquières were Rabbis Isaac ha Kohen of Narbonne, the first commentator upon the Jerusalem Talmud; Abraham ben Nathan of Lunel, author of HaManhig; Meir ben Isaac of Carcassonne, author of Sefer haEzer; and Asher ben Meshullam of Lunel, author of several rabbinical works. RABaD's influence on Jonathan of Lunel is also evident, though the latter did not attend his lectures.

Әдеби шығармалары

РАБАД – шығармашылығымен көзге түскен автор. Ол жүздеген білімді сұрақтарға ғана жауап жазбады, сонымен қатар оның жауаптары «Темим Де’им», «Орот Хайим» және «Шибболей хаЛекет» жинақтарында ішінара сақталған, сондай-ақ ол бүкіл Талмудқа түсініктеме жазып, бірнеше халаха жинақтарын құрастырды. 1991 жылы раввин Йосеф Кафих оның әртүрлі көздерден жинаған респонсияларының жинағын жариялады, оның қырық екісі оның қолындағы қолжазбалардан алынған. Оның көптеген еңбектері жоғалып кетті, бірақ кейбіреулері сақталып қалды, мысалы, 1602 жылы жарық көрген әйелдерге қатысты заңдар туралы трактат – «Sefer Ba'alei ha Nefesh» (Консистенттілердің кітабы), және 1862 жылы Венада жарық көрген «Торат Коханим» туралы түсініктемесі. Рашидің түсіндірмесі Талмудқа кең жол ашса, Равад өткір сын арқылы ақылмен және саралап жол көрсетті. Осы сыншылдық Равадтың барлық жазбаларына тән. Мысалы, «Торат Коханим» туралы түсініктемесінде (б. 41а, 71б) ол рабби әдебиетіндегі көптеген түсініксіз үзінділердің түсініксіздігіне себеп – мәтінді түсіндіруге көмектеспейтін, кейде қосымша түсіндірмелер мен шеткі жазбалар екенін айтты. Раввиндер Равадты жиі «Баал Хасагот» (Сыншы) деп атады, бұл оның қабілетін бағалайтынын көрсетті. Шындығында, сын ескертпелер оның күшін толыққанды көрсетеді және оны Риф, Раши және Маймонидпен қатар қоюға негіз береді. Оның сөйлеу стилі де сынға ұшыраған адамдарға деген көзқарасын көрсетеді. Ол Рифке ең жоғары құрметпен, тіпті көңілжайлықпен қарады, оны «көзімізді оның жарқыраған сәулесімен нұрландырған күн» деп атады. Ал Жироналық Р’Зерахия ха Левиге («Баал Хамор») айтқан сөздері қатал, тіпті жаулы болды. Он сегіз жасқа толмаған Зерахия Рифті өткір сынға алуға батылдық пен қабілет танытты, ал Равад оны ұстазын сынға алуға батыл болған жас жігіт деп атады. Луи Гинцбергтің айтуынша, Равадтың хасаготтары Талмудты зерттеуді Исаак Альфаси мен Маймонидтің кодекстерін ғана зерттеумен алмастыруға жол бермеді. Мұсылман елдеріндегі яһудилер Талмудтан басқа ғылым, философия, әдебиет және еврей тілі сияқты көптеген интеллектуалдық мүмкіндіктерге ие болса да, Гинцберг ашкенази яһудилерінің Талмудты зерттеуден басқа мұндай мүмкіндіктері болмағанын мәлімдеді. Талмудты және оның түсіндірмелерін зерттеу болмаса, ашкенази яһудилері ақыл-ойды дамытуға мүмкіндік беретін ешқандай мүмкіндікке ие болмас еді.

RABaD was a prolific author. He not only wrote answers to hundreds of learned questions, to which responsa are still partially preserved in the collections Temim De'im, Orot Hayyim, and Shibbolei haLeket, but he also wrote a commentary on the whole Talmud and compiled several compendiums of halakha. In 1991, Rabbi Yosef Qafih published a compendium of his responsa which he gleaned from various sources, forty two of which derived from handwritten manuscripts in his possession. Most of his works are lost, but some survive, such as the "Sefer Ba'alei ha Nefesh" (The Book of the Conscientious), a treatise on the laws relating to women, published in 1602, and his commentary on Torath Kohanim, published in 1862 at Vienna. While Rashi's commentary furnished a well paved road to the Talmud; Raavad, by his acute criticism, pointed out the way intelligently and with discrimination. This critical tendency is characteristic of all of Raavad's writings. Thus, in his commentary upon Torath Kohanim (pp. 41a, 71b), he made the caustic observation that many obscure passages in rabbinical literature owe their obscurity to the fact that occasional explanatory or marginal notes not tending to elucidate the text have been incorporated. The title of "Ba'al Hasagot" (Critic), given to Raavad frequently by the rabbis, showed that they viewed the direction in which his ability lay. Indeed, critical annotations display his powers at their best, and justify his being ranked with the Rif, Rashi, and Maimonides. The tone he employed is also characteristic of his attitude toward the persons under criticism. He treated the Rif with the utmost respect, almost with humility, and referred to him as "the sun by whose brilliant rays our eyes are dazzled". His language toward R' Zerachiah ha Levi of Girona ("Baal Hamaor") was harsh, almost hostile. Though only eighteen years old, Zerachia possessed the courage and the ability to write a sharp criticism of the Rif, and Raavad referred to him as an immature youth who dared to criticize his teacher. According to Louis Ginzberg, Raavad's hasagot are notable for having prevented the replacement of the Talmud study with the exclusive study of the codes of Isaac Alfasi and Maimonides. While Jews in Muslim countries had a wide variety of serious intellectual outlets besides the Talmud (such as the sciences, philosophy, literature, and the Hebrew language), Ginzberg asserted that Ashkenazi Jews had no such outlets apart for Talmud study. Without the intricacies of the study of the Talmud and its commentaries, Ashkenazi Jews would have been left with no serious intellectual outlets.

Хасагот - Мишне Тораға

Равадтың Маймонидтің яһуди заңдарының кодексі, Мишне Тораны сынауы өте қатал болды. Бұл жеке адамның сезіміне байланысты емес, XII ғасырдағы екі ең ірі Талмуд ғалымы арасындағы сенім мәселелеріндегі радикалды айырмашылықтың нәтижесі болды. Маймонидтің мақсаты – Халаханың кең және күрделі ережелеріне нақты, жүйелі және әдістемелік тәсілмен қорытынды нәтижелерді ұсыну арқылы тәртіп келтіру еді. Бірақ Равад үшін осы мақсаттың өзі – ең басты кемшілік. Шешімдерінің негізі болған дереккөздер мен билік органдарын көрсетпеген және дұрыстығын дәлелдемеген заң кодексі (Равадтың пікірінше) практикалық үкімдер үшін мүлдем сенімсіз еді, осы мақсат үшін Маймонид оны арнайы жасаған болатын. Мұндай кодекс (Равадтың ойынша) тек қана өзін қате жасамайтын деп жариялаған адам жазса ғана ақталуы мүмкін; оның айтқандарына сұрақсыз сенуді талап ете алатын адам. Егер Маймонид Талмудты зерттеуді кодекс түрінде жинақтау арқылы одан әрі дамуын тоқтатуға ниеттенген болса, Равад мұндай әрекетке қарсы тұруды өзінің міндеті деп санады, себебі ол раббилік яһудиліктің еркін рухына қайшы келеді, ол билікке соқыр түрде бағынудан бас тартады. Сондықтан Равад Халаханы кодекс түрінде жинақтауға қарсы болды; бірақ ол яһуди дінінде догмалар жүйесін құруға одан да күшті қарсылық көрсетті, әсіресе Маймонидтің әдісі бойынша, ол көбінесе Аристотель философиясының ұғымдарын яһуди теологиясы ретінде қарастырды. Мысалы, Маймонид (философиялық сеніміне сәйкес) Құдайдың денесіздігін сенімнің қағидасы деп жариялады, немесе оның сөзімен айтқанда, "Құдайды денелі жаратылыс деп ойлаған әркім – діннен тайған". Равадтың ортасында Құдайды антропоморфтық тұрғысынан қарастыратын мистикалық көзқарас кең таралған еді, және Равад өзінің достарын діннен тайғандар деп жариялаған мәлімдемеге наразы болды. Сондықтан ол Маймонидтің сөздеріне қысқа, бірақ қатаң сын айтты: "Неге ол мұндай адамдарды діннен тайғандар деп атайды? Бұл пікірді одан да жақсы және лайықты адамдар ұстанып келді, олар осы пікірді өзінің сенімдерінің негізі деп санайды және оны Китапта және Аггаданың түсініксіз тұстарынан қолдайды". Аггадаға қатысты сөз тіркесі Равадтың өзінің денелі емес екенін көрсетсе де, ол Маймонидтің денесіздікті догмаға айналдыруына қарсы болды. Равад, керісінше, Маймонидтің Келешек Әлем және әлемнің мәңгілігі туралы пікірлерін еретикалық деп тапқанда, Маймонидке қарсы ешқандай сөз айтпады, тек өзінің пікір айырмашылығын жазды. Осылайша, өте консервативті Талмуд ғалымы ортағасырлық яһуди философтарының ең ұлысынан теологиялық жағынан толерантты екенін көрсетті. Равад Маймонидтің Талмуд мәтіндерінің астына өзінің философиялық көзқарастарын тығырықтап салуға тырысқандығына ерекше қатаң болды. Мысалы, Талмудта тыйым салынған болжамдарды анықтау туралы пікірлер әртүрлі, себебі сол кездегі яһудилер арасында кең таралған көптеген ырым-жырымдарды тыйым салудың қажеті болмады. Маймонид (өзінің философиялық тұрғысынан алғанда, болжамдарды толығымен абсурдты деп қарастырған) Елиезердің (Текке кітап 24:14) және Жонатанның (Бірінші патшалар кітабы 14:8-10) әрекеттерінің тіпті ешқандай зияны жоқ болса да, тыйым салынған болжамдар екенін айтты. Бұл жерде Равад Елиезер мен Жонатанның әрекеттеріне рұқсат берілгенін айтумен қанағаттанбады, сонымен қатар Маймонидті Леви бен Сисидің пікірін бұрмалаған кіші раввин сияқты Пулса диНурамен соғуға лайық деп жариялады. Мұндай философиялық айырмашылықтар Равадтың Маймонидке, әсіресе Мишне Тораға қарсылығының күшін түсіндіруге жеткілікті, Равадтың өзі оны үлкен жетістік деп атайды. Абрахам Закуто бір оқиғаны жазды, онда ол Рамбамның өмір бойы өзінің қарсыласы Равадтың дұрыстығын мойындағанын айтады, ол туралы: "Менің өмірімде ешкім, белгілі бір қолөнершінен басқа, мені жеңген емес" деген.

Raavad's criticism of Maimonides' code of Jewish law, Mishneh Torah, was very harsh. This was not due to any personal ill feeling, but rather a result of the radical differences of view in matters of faith between the two greatest Talmudists of the twelfth century. Maimonides aimed to bring order to the vast labyrinth of Halakha by presenting final results in a definite, systematic and methodical manner. But to Raavad, this very aim was the main defect of the work. A legal code that did not state the sources and authorities from which its decisions were derived, and offered no proof of the correctness of its statements, was (in Raavad's opinion) entirely unreliable for practical rulings, for which purpose Maimonides had specifically designed it. Such a code (Raavad thought) could be justified only if written by a man claiming infallibility; by one who could demand that his assertions be accepted without question. If Maimonides had intended to stem the further development of Talmud study by reducing it to the form of a code, Raavad felt it his duty to oppose such an attempt, as contrary to the free spirit of rabbinical Judaism, which refuses to surrender blindly to authority. Raavad was thus an opponent to the codification of the Halakha; but he was even more strongly opposed to the construction of a system of dogmas in Judaism, particularly according to the method followed by Maimonides, who often set up the concepts of the Aristotelian philosophy as Jewish theology. For example, Maimonides (in accordance with his philosophical conviction) declared God's incorporeality to be a principle of faith, or, as he formulates it, "whosoever conceives God to be a corporeal being is an apostate". In Raavad's circles a certain mystical anthropomorphistic conception of the Deity was common, and naturally Raavad resented a statement which practically declared his friends to be apostates. He, therefore, appended to Maimonides' formula this brief but emphatic criticism: "Why does he call such persons apostates? Men, better and worthier than he, have held this view, for which they believe they have found authority in the Scriptures and in a confusing view of the Aggadah." While the phrase concerning the Aggadah shows that Raavad himself was not a corporealist, he nevertheless opposed Maimonides' elevating incorporeality into a dogma. When Raavad conversely found Maimonides' opinions on the World to Come and the eternity of the world to be heretical, he has no word of vituperation for Maimonides, but merely contented himself with recording his difference of opinion. Thus, the ultra conservative Talmudist showed himself to be more theologically tolerant than the greatest of the medieval Jewish philosophers. Raavad was particularly severe on what he saw as Maimonides' attempts to smuggle in his philosophic views under cover of Talmudic passages. For example: Talmudic opinions on the definition of forbidden divination differ widely, perhaps because it was impractical to view every superstitious practice, many common among Jews at the time, as forbidden. Maimonides (who, from the point of view of his philosophy, viewed divination as a pure absurdity) ruled that even the innocent actions of Eliezer (Gen 24:14 (HE)) and Jonathan (Sam 14:8 10 (HE)) were forbidden divination. Here Raavad was not content with ruling Eliezer's and Jonathan's actions to have been permitted, but he declared that Maimonides deserved to be stricken with the Pulsa diNura, similar to a junior rabbi who had misrepresented the opinion of Levi ben Sisi. Such philosophical differences suffice to explain the intensity of Raavad's opposition to Maimonides, and particularly to Mishneh Torah, a work which Raavad himself describes as a great achievement. Abraham Zacuto recorded an anecdote whereby he claims that Rambam, during his lifetime, eventually conceded to the correctness of his disputant, the Ravad, saying of him, "In all my life, no one has ever beaten me, except a certain artisan."

Кабалист және философ

Көптеген каббалистер Равадты өздерінің жүйесінің негізін қалаушылардың бірі деп санайды, және бұл оның мистицизмге бейімділігіне байланысты, ол оны аскетикалық өмір салтына түсірді және оған «тақуа» деген атақ алып келді. Ол «киелі рух біздің бейт-мидрашымызға келді» деп жазды және оларға нақты халахикалық үкімдерді үйретті, ал үкімдерді «Құдайдың Өзінен қорқып жүретіндерге берген кеңесіне» жатқызды. Бір кезде Сефер Йецираға түсіндірме оған жатқызылған, бірақ оның орнына Йосеф бен Шалом Ашкеназидің еңбегі екені дәлелденді. Равад өмір ағашының Сефироттарының кеңінен қолданылатын схемасының бастауы болып саналады, оны соңынан оның ұлы Исаак Соқыр жазды. Равад көптеген адамдар ойлағандай ғылымның жауы болған жоқ. Оның еңбектерінен ол еврей филологиясын жақсы білгенін, сондай-ақ Р’ Бахия ибн Пакуданың «Ховот ха-Левавот» еңбегін аударуға қолдау көрсеткенін көруге болады, бұл оның философияға қарсы болмағанын көрсетеді. Бұл философиялық еңбек Құдайды антропоморфтық тұрғысынан қарастыруға қарсы күшті дәлелдер келтіреді; Равадтың оған деген ықыласы оны антропоморфтық көзқарастармен айыптау үшін жеткілікті себеп болып табылады. Оның кейбір еңбектері философиямен таныс екенін көрсетеді; мысалы, оның «Хилхот Тешува» туралы ескертпесі, 5-тараудың соңы, Хонин бен Исаактың «Мусре ха-Философим» еңбегінен (11, 12-беттер немесе Ловенталь, 39-бет) тікелей цитата болып табылады, ол тек әл-Харизидің аудармасында ғана сақталған.

Ұрпақтар

Равадтың көптеген ұрпақтары болды, қазіргі кезде олар Равид, Рейвид, Равид және Равад тегін тасымалдауы мүмкін. Отбасылық жазбалар олардың Испанияға барғанын, Толедо мен Барселонада пайда болғанын және Фердинанд пен Изабелла сарайында кеңесшілер болғанын көрсетеді. [[Куғын-сүргіннен]] кейін олар Италияға жер аударылды, содан соң солтүстік, ал кейін шығыс Еуропаға көшіп, Тельшиайда (Литва) раввиндер болып, оның Тельше иешивасында оқытушылар болып қызмет етті. Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын олар әлемнің түкпір-түкпіріне эмиграция жасады және бүгінде барлық континенттерде тұрып жатыр.