Кіріспе

Иранның ұлттық мұрасы – Тәбриз Аргы (арг, сондай-ақ Арг Алиша, Арг е Алиша, Арг Алаш, Арг Цитаделі және Мәсжид Али Шах) – Иранның Тәбриз қаласының орталығында орналасқан үлкен акрополь бекінісінің (содан туындаған метатетикалық атауы немесе плюс) және қала қабырғасының қалдықтары. Құрылысы Тәбриз қаласының орталығында, жаңа салынған жоғары ғимараттар көрінбейтін болса, алыстан көрінеді. Бұл құрылым бастапқыда үлкен күмбезді мешіт, оған іргелес намаз оқитын залдар мен кітапханалар, үлкен шағылыстыратын бассейні бар кең аула және барлық жағынан қоршалған мавзолейден тұратын кешен болды. Ол 14 ғасырда, Ілхандық дәуірінде салынған. Ғимараттың мақтанышы – оның күмбезді айваны Хосров/Кисраның танымал тарихи күмбезінен, Ктесифон/Мадаиндегі Так Кисрадан үлкен етіп салған. Бірақ қала басшысының күрт қайтысы және осындай алып кешенге тірегі жоқ төбе салудағы қиындықтардан кейін мавзолей құрылысы аяқталмай қалды. 19 ғасырда Иран мен Ресей арасындағы қарым-қатынас шиеленіскен кезде бұл құрылым қала бекінісіне айналды, ал бастапқы құрылысқа казарма және зеңбірек құю фабрикасы сияқты қосымша әскери нысандар салынды. 20 ғасырда әскери нысандар бастапқы құрылыстан алынып, арг төңірегі саябаққа айналды. 20 ғасырдың соңында цитадельдің жанына үлкен мешіт салынды.

Тарих

Бастапқы құрылыс 1318 және 1339 жылдар аралығында, Ильхан мемлекеті тұсында салынды. Құрылыс барысында басты күмбез құлап, содан кейін құрылыс тоқтатылды. 1641 жылы болған жер сілкінісі ескерткішке ауыр зақым келтіріп, оны қиратты. Ғасырлар өткен соң, 1804-1813 жылдардағы орыс-парсы соғысы мен 1826-1828 жылдардағы орыс-парсы соғысы аралығында, бұл кешен жылдам түрде әскери бекініс ретінде қайта жаңартылды. Арг кешенін қайта құру кезінде иран армиясы үшін зеңбіректер жасауға арналған құю фабрикасы, сондай-ақ әскери штаб, әскерлерге арналған казарма және шағын сарай салынды. Самсон Макинцев (кейін Самсон Хан атымен танымал болды) – орыс тегінің қажарлық иран генералы, Грузияның Александр ханзадасының қызымен бірге көп жыл бойы цитадельде тұрды.

1911 жылы орыс әскерлерінің Арг қаласын атуы

1911 жылы Тәбризді Ресей басып кірген кезде, олар Аргты алғашқы шабуылдарда оққа тостырды. Қаланы жаулап алғаннан кейін, Аргты басқарудың орталық нүктесі ретінде пайдаланды. Олардың қалыптасу кезеңінде, салмақтықпен қарым-қатынас жасаудың нәтижесінде қолданған артиллериялық қарулары Аргтың бір бөлігін өртеп жіберді.

Пахлави дәуіріндегі жойылу

Пахлави дәуірінде Каджар әулеті кезінде 19 ғасырда салынған деп есептелінетін Аргтың бір бөлігі қиратылды. Осы процесте ежелгі Ильханидтер мен Сефевидтердің көптеген қалдықтары да ойда жоқта жойылды, нәтижесінде тек Михраб сақталған артқы қабырғаның шағын бөлігі ғана қалды. Бұл қиратудың мақсаты – бастапқы Арг құрылысын ғана қалдырып, оны кейінірек қосылған және салынған бөліктерден тазалау болды. Көптеген бастапқы ғимараттар осы процесте жойылды. Аргтың оңтүстік бөлігі 1979 жылғы Иран революциясына дейін "Меллат бағы" (яғни, халық паркі) деп аталды.

Соңғы жаңарту, 1990 жылдар - қазіргі уақыт

1990-жылдары мен 2000-жылдары Иранның мәдени мұралар ұйымы нысандарды қайта жаңарту және жөндеу жобасын жүзеге асырды. Бірақ, осы жөндеу барысында Арг қамалындағы қажар дәуірінен қалған барлық құрылыстар қиратылды. Осы кезеңде Арг қамалының қасына жаңа, ірі мешіт салынды. Жаңа мешіттің құрылысы Арг қамалының архитектурасына зиян келтірді. Иранның мәдени мұралар ұйымының регламенттеріне және бірнеше сот мәжілісіне қарамастан, жаңа құрылыс аяқталды.

Соңғы уақыттағы басқа да қиратулар

Бұл әрекет жер астында сақталған және Пахлави дәуірінің соңында қайта жаңартуға пайдаланылатын ежелгі Аргтың түпкі негіздерін толығымен қиратты. Осылайша, жаңа ислам үкіметі Аргтың қалған негіздерін жойып, жүйелі қайта құрудың барлық мүмкіндігін жойды. Қызығы, бұл жаңа мешіт салу үшін жасалды, ал оны осы маңызды ирандық исламдық археологиялық ескерткіштен бірнеше ондаған метр қашықтықта салса, оның бұзылуын болдырмауға болар еді. Арада, ежелгі мешіттің басты намаз залы тікелей Құранның мешіт жерін қасиетті және қол сұғылмаушы деп жариялаған үкіміне қайшы келіп, автотұраққа айналдырылды. Көріп тұрғанымыздай, жаңа автотұрақ 700 жылдық ұлы мешіттің басты намаз залының қалдықтарының үстіне салынған.