Кіріспе

Жерри әдебиеті – Норман аралдарындағы Джерси тілінде, жерри диалектінде жазылған әдебиет. Джерсидегі әдеби дәстүр 12 ғасырдағы Джерси тумасы, ақын Уэйске дейін жетеді, алайда 1780 жылдары Джерсиде алғашқы баспахана ашылғанға дейін жерри тілінде сақталған әдебиет өте аз. Алғашқы басылған жерри тіліндегі материалдар 18 ғасырдың соңындағы газеттерде кездеседі, ал басылған поэзияның ең ерте белгілі мысалы – 1795 жылы жазылған Матчи Л’Ге (Мэттью Ле Гейт, 1777–1849) фрагменті.

19 ғасыр

19-ғасыр бойы бәсекелесетін газеттер мен журналдардың таңғажайып өрбуі ақындар мен жазушыларға фельетондарда – әдетте апталық жаңалықтар, сайлаулар, саясаткерлер мен белгілі тұлғалар туралы сатирикалық пікірлерді – үнемі жариялауға мүмкіндік берді. Жылдық альманахтар (1958 жылға дейін) жыл бойы жарық көрген сүйікті өлеңдер мен әңгімелерді, немесе арнайы жазылған туындыларды қайта басып шығарды. 1818 жылдан бері Гернсиде жарық көрген Джордж Метивиердің (қарапайым тілде "Гернси Бернсі") көптеген Dgèrnésiais поэзиясы Джерсиде ұқсас әдеби қызметке ықпал етті. Роберт Бернстің шотланд поэзиясына халықаралық қызығушылық Канал аралдарының жазушыларының жергілікті әдебиетті насихаттауға саналы күш-жігерін күшейтті. Мэтью Ле Гейт (1777–1849) баспа ісінің дамуынан кейін Jèrriais тілінде жариялаған алғашқы ақын. Оның ең ерте жазбасы 1795 жылға жатады. Ол Сент-Хелиерден шыққан, бірақ Троицада да тұрған болуы керек, онда ол Vingtenier қызметін атқарды. Ле Гейтке Руанның нормандық тіліндегі пурин әдебиеті әсер еткен деген болжам бар. 19-ғасырда газеттерде сатирикалық пьесалар жарияланды. 1838 жылғы 24 қарашада Le Constitutionnel газетінде жарық көрген Jèrriais және француз тілдеріндегі Élection de St. Martin пьесасы, мүмкін, ешқашан сахнаға қойылмаған, бірақ оқырмандар тобында оқылған. Генри Люс Мануэльдің 1861 жылы жазылған Queur de Femme (қазіргі жазуы: Tchoeu d'Femme – "әйелдің жүрегі") атты рифмалы жырлар жинағы памфлет түрінде жарық көрді. Джерриа тіліндегі алғашқы баспа антологиясы – Rimes Jersiaises – 1865 жылы Абрахам Моран басып шығарды. Онда Мэтью Ле Гейттің, "Лейлиус" (Сэр Роберт Пипон Марет, 1820–1884, Джерсидің сот орындаушысы, 1880–1884), "Л." (Генри Люс Мануэль), Эстер Ле Харди және "Л'Анмин Флип" (Филипп Асплет) шығармалары жинақталған. Кейбір Dgèrnésiais поэзиясы да Лейлиус пен Джордж Метивиердің өлеңдегі өзара құрмет көрсетулері түрінде қамтылған. Бұл антология континенттік Нормандияда үлкен танымалдылыққа ие болды. Онда драмалық дуэттер де бар, олар дәстүрлі veil'yes (әлеуметтік көршілік жиындары) кезінде орындалған немесе жеке оқылған болуы мүмкін. Сэр Роберт Пипон Мареттің беделі мен ықпалы француз орфографиясына негізделген жазу жүйесін стандарттауға бағытталған қозғалысты нығайтуға көмектесті, бұл үрдіске Нормандияның көршілес Котентин аймағындағы нормандық әдебиеттің қайта жандануы да септігін тигізді. Франсуа Виктор Гюго "La Normandie inconnue" еңбегінде Лейлидің "La Fille Malade" шығармасынан үзіндіні келтірді, бұл Джерри әдебиетінің танылуын Джерсиден тыс кеңейтті, бірақ Сэр Роберт Пипон Мареттің әдеби өндірісі жоғары лауазымға көтерілгенде азайғандықтан, Лейлидің Джерсидегі әдеби ықпалын асыра көрсетті. Лаэлий осы кезеңдегі ең көп цитаталанған ақын және континенттік Нормандияда ең танымал, мүмкін, француз классикалық үлгілерімен таныстығы мен адалдығы, сондай-ақ оның жазуы, әдетте, замандастарына қарағанда аз сатирикалық болғандықтан, Джерси институттары, оқиғалары мен тұлғалары туралы аз білімді қажет етеді. Басқа да ықпалды жазушылар – "А. А. Л. Г." (Аугуст Асплет Ле Грос, 1840–1877) және "Сент-Луреншайс" (Филипп Ланглойс, 1817–1884). Ле Грос ағылшын мемлекеттік мектептерінің үлгісі бойынша Джерси штаты құрған Виктория колледжінде білім алған алғашқы буынның бірі болды. Заңгерлік білім алса да, ол шаруа болып жұмыс істеді, саясатқа қатысты, Сент-Петербургтің констеблі, содан кейін Юрат болып сайланды. Ол "Жерсей қоғамын" құруға қатысты. Ол ағылшын тілінде поэзия жазды, оның екі томы 1863 және 1868 жылдары Лондонда жарық көрді, бірақ ең көп қызығушылық Jèrriais тіліндегі поэзияға арнады. Ол 1868–1875 жылдар аралығында Джерси мен Гернсидің нормандық әдебиетіне арналған "La Nouvelle Année" атты жылдық әдеби антологияны редакциялады. Филипп Ланглойс Сент-Лоуренс отбасынан шыққан, сондықтан оның псевдонимі осылай болды. Ол Париж мен Дублинде медицинаны оқып, дәрігер атанды. Ол Джерси штатында депутат болып қызмет етті және 1876 жылғы 27 маусымда Юрат болып сайланды. Ол La Société Jersiaise президенті болды және 1924 жылы Société басып шығарған Glossaire du Patois Jersiais сөздігі бойынша Jèrriais сөздігі бойынша жұмыс істей бастады, бұл Ланглойдың лексикографиялық негіздеріне негізделген, оның Lé Jèrriais өлеңі қайта басылды (1875 жылғы La Nouvelle Année бетінде). Бұл өлеңде аралдың әр түрлі диалектілерінің ерекшеліктері сипатталған. Филипп Асплет (1818–1893) Флип немесе Л'Анмин Флипп деген атпен жазды. Ол Сент-Мартинде туып, Гроувиллде қайтыс болса да, ол Үштік тұрғыны болды. Оның орфографиясында қазір жойылған Фальдуэ диалектісіне тән th орнына z әрпі жиі қолданылады. Ол жүзге жасақшы болды және жиі приходтық сайлаулар туралы өлеңдер жазды. Оның туындылары La Voix des Îles сатирикалық газетінде, көбінесе карикатураларға қосымша түсіндірмелер түрінде жарияланды. Ол Виктор Гюго мен француздық эмигранттарды қолдады және Гюгоны Джерсиден кетуге мәжбүрлеу туралы шешімге қарсы шықты. Лейтенант-губернатор Асплетті эмигранттармен байланысы үшін жүзге жасақшы лауазымынан кетіруге тырысты, бірақ Л'Анмин Флипп бас тартты және хат-хабарларды жариялады. Ол бірнеше жыл Парижде тұрды және француз поэзиясының күшті ықпалында болды. Жан Салливан (немесе Джон Салливан, 1813–1899) Oméga немесе J. S. псевдонимдерімен жазды және қазір жойылған Сент-Хелиер диалектінде жазғанын мәлімдеген жалғыз автор, бірақ оның орфографиясы соншалықты ерекше, оның ерекшеліктері осы диалектке тән бе, әлде оның жеке ойларының нәтижесі ме, анықтау қиын. Виктор Гюго оны "нағыз ақын" деп сипаттады, бірақ классикалық сілтемелерге және антиквариатқа толы оның жарқын стилі оның қазіргі танымалдығын шектейді. Ол серт монархист болды, көптеген өлеңдерін патшалық тақырыптарға арнады және 1884 жылы Бакенгем сарайынан патшайым Викторияның More leaves from the Highlands еңбегін Jèrriais тіліне аударуға рұқсат алды. Бұл жоба, Салливан жариялаған көптеген жобалар сияқты, жарық көрмеді немесе аяқталмады. Эстер Ле Хардидің үш актты пьесасы L'Enchorchelai, ou les très Paires (қазіргі жазуы: L'Enchorchélé, ou les Trais Paithes – "Сыпайлар, немесе Үш алмұрт") 1880 жылы жарық көрді.

ХХ ғасырдың басында

Де Фей әпкелері, Матильда (1846 жылы туған, «Георги» псевдонімімен жазған) және Элис (1849–1925, «Ливония» псевдонімімен жазған) көбінесе қоғамдық өмір туралы жазды, сәнге, жаңалықтарға және қоғамдық шараларға қызығушылық танытты. Филипп Ле Сюор Моран (1848–1918) бірнеше псевдонимдермен жазды. Оның алғашқы үлкен жетістігі – өзін-өзі маңызды, бірақ қарапайым ауылдық адам ретінде бейнелейтін Брам Било кейіпкері. Ең танымал кейіпкерін өлтіргеннен кейін, 1911 жылы «Питер Пэйн» деген атпен газеттерде «Пэйн отбасының» оқиғалары мен пікірлерін баяндайтын жаңа мақалалар сериясын жариялады. Бұл отбасы жаңадан Сент-Элиерге көшіп келген және ағылшын тілінде сөйлейтін қоғам мен сәнді ойын-сауықтармен танысқан. Брам Било әңгімелері одан да танымал болды және содан бері бірнеше рет қайта басылды. 1920 жылдары Томас Грут оларды Джернези тіліне аударды және «La Gazette de Guernesey» газетінде жариялады. Сондай-ақ, Брам Било әңгімелері Орне ақыны Октав Майлоның жазуына әсер еткен деген болжам бар. Джон Линвуд Питтс Гернсиде «Канал аралдарының халық поэзиясы» деген екі томдық жинақты (1883 жылдан бастап) жариялады. Онда А. А. Ле Грос, Лаэлиус, Филипп Аспле, Филипп Ланглуа және Анри Люс Мануэльдің өлеңдері, сондай-ақ олардың ағылшын тіліндегі параллель аудармалары кірді. Жан Пико (1846–1922) Сент-Элиерде дүниеге келген, бірақ Тринитидің ескі отбасынан шыққан. Кәсібі бойынша фермер болған ол жарақат алып, зейнетке шыққан соң әдебиетпен айналысты. Ол «J. P.» псевдонімімен, әсіресе «La Nouvelle Chronique de Jersey» және оның жылнамасы үшін жазды. Ол көбінесе Роберт Сервис өлеңдерінің нұсқаларын және Дуглас Джеррольдтың 1840 жылдары «Punch» журналында жарияланған «Миссис Каудлдің перделік лекциялары» сияқты шығармаларын ағылшын тілінен аударды. Бұл шығармалар кейінірек Эдвард Ле Броктың «Ph'lippe et Merrienne» әңгімелеріне әсер еткен болуы мүмкін. Оның өлеңдері ұйқас емес, метрикалық түрде жазылған. Эли (Эдвин Дж. Люс, 1881–1918) француз тіліндегі «La Nouvelle Chronique de Jersey» газетінің редакторы және газет үшін ағымдық өлеңдер жазған ақын болды. Ол сондай-ақ Джерриаста драманың дамуын ынталандырып, спектакльдер ұйымдастырды, нәтижесінде 1912 жылы Джерси Эстеддфодының Джерриа бөлімі құрылды. Өкінішке орай, ол 1918 жылғы грипп пандемиясында жас кезінде қайтыс болды. Оның інісі Филипп В. Люс (1882–1966), сонымен қатар журналист және ақын («Ph'lippe d'la Golarde» псевдонімімен) Канадаға эмиграциялады, бірақ кейде Джерсиге жазбаларын жіберіп тұрды. Кауэн (Джордж В. Де Карререт, 1869–1940) апта сайынғы газет бағанында, соңғы сайлау жаңалықтары мен жергілікті әңгімелерді хабарлау үшін шіркеулер арасында ұшып жүретін сұлуқ (кахуэйн) жасаған жұмыс деп есептелетін мақалалар жариялады. Сұлуқ пен оның әйелі Мари Хибудың отбасылық даулары да қоғамдық көзқарастарға қызықты түсінік берді. Г. В. Де Карререт жыл сайынғы Эстеддфод байқауларына арналған өлеңдер мен пьесалар жазды. Эдмунд Блампидтің бейнелеу өнеріндегі жұмысынан басқа, ол өзін және достарын Jèrriais тілінде өлең жазып, «Un Tout à travèrs» деп қол қоя отырып көңіл көтерді. Ол балаларға арналған ақымақтық өлеңдер жазды. 1933 жылы «La Chronique de Jersey» суретшінің өзі суреттеген Блампид өлеңдерінің кітапшасын жариялауды қарастырды, бірақ жоспарлар іске аспады.

1940 жылдан бастап

Оккупация кезінде (1940–1945) неміс әскери цензурасы түпнұсқа жазулардың жариялануына шектеу қойды. Дегенмен, мәдени өзін-өзі көрсету және моральдық деңгейді көтеру мақсатында көптеген ескі әдебиеттер газеттерде қайта жарияланды. Кейбір әдебиеттер жасырын түрде таралды, мысалы, Эдмунд Блампидтің 1944 жылы жазылған, Гитлерге қарсы әнге арналған сөздері. Немістердің Джерриа тілін түсінбеуі цензурадан өтпейтін пьесалардың қойылуына мүмкіндік берді. Көрермендердің арасында немістер болғанмен, олар пьесаның мазмұнын түсінбеді, ал ол «барған сайын патриоттық сезімді күшейте түсетін» туынды еді. Оккупация аяқталғаннан кейін және еркін баспасөз қайта құрылған соң, Эдвард Ле Брокк (1877–1964) редакторлық еткен ағылшын тіліндегі «Таң жаңалықтары» газеті 1946 жылы апталық рубрикасын Ph'lip et Merrienne-ден келген хат арқылы қайта жандандырды. Бұл хаттар, Сен-Уэннен шыққан дәстүрлі қарт әйелдер екендігі айтылған, соңғы жаңалықтарға пікір білдіріп немесе өткен шақтарды еске түсіріп отыратын. «Таң жаңалықтары» газеті 1949 жылы жабылып, хаттар Джерсидегі соңғы француз тілді газетке, «Les Chroniques de Jersey» газетіне ауысты. Бұл газет 1959 жылы жабылып, хаттар 1964 жылы автордың қайтыс болуына дейін «Evening Post» газетінде жарияланды. ХХ ғасырда Джерриа тілінде жазған ең ықпалды жазушы – АҚШ азаматы Джордж Фрэнсис Ле Февр (1891–1984) болды, ол «George d’la Forge» псевдонимімен жарияланды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Солтүстік Америкаға эмиграциялаған ол, дерлік қырық жыл бойы Джерсиге мақалаларын жіберіп тұрды, олар алдымен «Les Chroniques de Jersey» (1946–1954), кейін «Evening Post» (кейін «Jersey Evening Post») (1964–1984) газеттерінде жарияланды. Оның таңдамалы мақалалары «Jèrri Jadis» және «Histouaithes et Gens d'Jèrri» кітаптарында жарық көрді. Сөздіктің авторы Франк Ле Майстр (1910–2002) (докторлық дәрежесі құрметті болғандықтан, оны доктор Фраинк Ле Майстр деп атайды) 1930 жылдардан бастап «Marie la Pie» псевдонимімен газет мақалалары, өлеңдер, журналдық мақалалар, топонимика және этимология бойынша зерттеулер жазып, әдеби шығармашылықпен айналысты. Ол өзінің шедеврі деп неміс оккупациясы кезінде Омар Хайямның «Рубайят» өлеңдерін аударғанын санайды. 1952 жылы тілді сақтау және дамыту мақсатында құрылған «L'Assembliée d'Jèrriais» ұйымы, 1959 жылы «Les Chroniques de Jersey» газеті жабылып, Джерриа тіліндегі әдеби шығармаларға арналған төрт ай сайынғы «Lé Bulletîn d'Quart d'An» журналының жарық көруіне әкелді. Журналдың редакторы Франк Ле Майстр болды. «Lé Bulletîn d'Quart d'An» журналы 1977 жылы жабылып, оның орнына «Les Chroniques du Don Balleine» (1979–1987) журналы шықты, ол өз кезегінде қазіргі «Les Nouvelles Chroniques du Don Balleine» журналына (1993 жылы «Prix Littéraire du Cotentin» сыйлығының иегері) жол берді. Джордж д’ла Фордж қайтыс болғаннан кейін, зейнеткер елші сэр Артур де ла Маре (1914–1994) газетке тұрақты рубрикалар жазу міндетін өз мойнына алды. Джордж д’ла Фордж және Франк Ле Майстр қолданған Сен-Уэн диалектісінен өзгеше, Тринити диалектінде жазылған сэр Артурдың мақалаларында оның дипломат ретіндегі өмірі, әсіресе Жапония, Таиланд және Сингапурдағы қызметі, сондай-ақ Джерсидегі оқиғалар мен саясат туралы ой-пікірлері жарияланды. Сэр Артурдың шетелдік әңгімелер мен жергілікті шаруашылық туралы пікірлері Джордж д’ла Форджтің үлгісін жалғастырды, ол Джерсидегі жастық шағы, Солтүстік Америкадағы өмірі және әлемді аралап саяхаттауы туралы естеліктермен, Джерсиден келген жаңалықтарға пікір білдіруді үйлестірген. Сэр Артур қайтыс болғаннан кейін, апталық газет рубрикасының дәстүрін сақтап қалған жазушылар тобы жұмыс істеп келеді.