Далағыш өсімдіктер тұқымдасы: Сораңгүлдер туралы мәліметтер
Sonchus
Sonchus – астралылар тұқымдасының гүлдi өсiмдер тұлғасы. Шошқақырлар, жартасқыштар, жабайы салаттар деп те аталады. Сипаттамасы, түрлерi мен ерекшелiктерi.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Sonchus) – астра тұқымдасының Cichorieae тайпасына жататын гүлді өсімдіктер туысы. Сойшақтар – бір жылдық, екі жылдық немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер, тамырсабақтары бар немесе жоқ. Аз ғана түрі ағаш тәрізді болады (Dendrosonchus кіші туысы, тек Канар аралдары мен Мадейрада таралған).
Genus of flowering plants in the daisy family Asteraceae
Sonchus is a genus of flowering plants in the tribe Cichorieae within the family Asteraceae and are commonly known as sow thistles (less commonly hare thistles or hare lettuces). Sowthistles are annual, biennial or perennial herbs, with or without rhizomes and a few are even woody (subgenus Dendrosonchus, restricted to the Canary Islands and Madeira).
Сипаттама
Бұл туыс осындай өсімдіктерді атау үшін ежелгі грек тілінен алынған. Олардың барлығына сабақты қысып тұратын, жұмсақ, біркелкі емес тілімделген жапырақтары тән, және бастапқыда тамыр розеткасын құрайды. Сабағында сүттің ақ сөлі бар. Гүлшоғырлары сары түсті, диаметрі жарты дюймнен бір дюймға дейін; гүлдерінің барлығы сәулелі. Sonchus жемістері бір тұқымды, құрғақ және ашылмайды. Қарақұмықтар көбінесе жол бойында өседі, Еуразия мен тропикалық Африкаға тән болса да, олардың кездесу орындары – әлемнің көптеген қоңыржай аймақтары. Ересек қарақұмық сабақтарының биіктігі түрлеріне және өсу жағдайларына байланысты 30 см-ден 2 метрге дейін жетеді. Ересектеген өсімдіктердің түсі жасылдан күлгінге дейін өзгереді. Қарақұмықтың кез келген бөлігі кесілгенде немесе зақымданғанда сүттің ақ сөлі шығады, соның салдарынан бұл өсімдіктерді сүт емізуші шошқаларға (аналықтарға) берген, осылайша сүт өндірісі артады деп сенгендіктен "қарақұмық" деп атаған. Кейбір аймақтарда "сүт қызылқуыршығы" деп те атайды, бірақ "сүт қызылқуыршығы" атауы көбінесе Silybum туысына жатады.
The genus is named after the Ancient Greek for such plants. All are characterized by soft, somewhat irregularly lobed leaves that clasp the stem and, at least initially, form a basal rosette. The stem contains a milky latex. Flower heads are yellow and range in size from half to one inch in diameter; the florets are all of ray type. Sonchus fruits are single seeded, dry and indehiscent. Sow thistles are common roadside plants, and while native to Eurasia and tropical Africa, they are found almost worldwide in temperate regions. Mature sow thistle stems can range from 30 cm to 2 m (1 to 6 ft) tall, depending upon species and growing conditions. Coloration ranges from green to purple in older plants. Sow thistles exude a milky latex when any part of the plant is cut or damaged, and it is from this fact that the plants obtained the common name, "sow thistle", as they were fed to lactating sows in the belief that milk production would increase. Sow thistles are known as "milk thistles" in some regions, although milk thistle more commonly refers to the genus Silybum.
Инвазивті
Көптеген аймақтарда сүткен арамшөптер зиянды арамшөптер саналады, себебі олар кең ауқымдағы жағдайларда тез өседі және желмен таралатын тұқымдары олардың жылдам таралуына мүмкіндік береді. Sonchus arvensis, көп жылдық сүткен арамшөп, экономикалық тұрғыдан ең зияндысы болып саналады, өйткені ол коммерциялық егістерге зиян келтіреді, топырақта азотты көп мөлшерде пайдаланады, егістікке қалдырылған жердің топырағындағы суды азайтуы мүмкін, сондай-ақ оның жер астындағы тамырларынан қосымша өсімдіктер өсіп шығады. Дегенмен, сүткен арамшөптерді қолмен оңай жұлып алуға болады, ал олардың жұмсақ сабақтарын кесу немесе шабу оңай. Көптеген малдар шөптен гөрі сүткен арамшөпті көбірек жейді, ал бұл салат тұқымдасы адамдарға жеуге жарамды және қоректі - шындығында, осы мағынаны жалпы сүткен арамшөптің латынша атауының екінші бөлігі, oleraceus білдіреді. Гербицидтерді қолдану арқылы арамшөптерді бақылауға тырысу, басқа әдістерді ескермей, кейбір жағдайларда осы түрлердің көбеюіне әкелуі мүмкін.
In many areas sow thistles are considered noxious weeds, as they grow quickly in a wide range of conditions and their wind borne seeds allow them to spread rapidly. Sonchus arvensis, the perennial sow thistle, is considered the most economically detrimental, as it can crowd commercial crops, is a heavy consumer of nitrogen in soils, may deplete soil water of land left to fallow, and can regrow and sprout additional plants from its creeping roots. However, sow thistles are easily uprooted by hand, and their soft stems present little resistance to slashing or mowing. Most livestock will readily devour sow thistle in preference to grass, and this lettuce relative is edible and nutritious to humans—in fact this is the meaning of the second part of the Latin name of the common sow thistle, oleraceus. Attempts at weed control by herbicidal use, to the neglect of other methods, may have led to a proliferation of these species in some environments.
Өсіру
Ағашталшықтар - көкпарлардың кең таралған қоректік өсімдіктері. Бағбандар мұны пайда немесе зиян деп қарастыруы мүмкін; көкпарлар ағашталшықтан басқа өсімдіктерге таралуы мүмкін, бірақ ағашталшықтар құрттар сияқты пайдалы жыртқыштардың өсуіне көмектеседі. Осы тұрғыдан алғанда, ағашталшықтар өте жақсы "қорбандық" өсімдіктер болып табылады. Sonchus түрлері Celypha rufana, кең жолақты ақ, сұр чи, мускат жаңғағы және акула мотылы сияқты кейбір Lepidoptera личинкаларының тамақтануына пайдаланылады. Тефрит формоза шырыны осы өсімдіктің гүлшоғына шабуыл жасайтыны белгілі. Ағашталшықтар мал азыратуға, әсіресе қоянға пайдаланылған, сондықтан олар "қоянталшық" немесе "қоян салаты" деп те аталады. Олар сондай-ақ адамдар үшін жапырақты көкөніс ретінде жеуге жарамды; ескі жапырақтары мен сабақтары ащы болуы мүмкін, бірақ жас жапырақтарының дәмі салатқа ұқсас. Жаңа Зеландияда маорилер жейтін дәстүрлі тағам - пуха немесе рареке (рараки). Пісірген кезде оның дәмі шпинатқа ұқсас.
Sow thistles are common host plants for aphids. Gardeners may consider this a benefit or a curse; aphids may spread from sow thistle to other plants, but alternatively the sow thistle can encourage the growth of beneficial predators such as hoverflies. In this regard sow thistles make excellent sacrificial plants. Sonchus species are used as food plants by the larvae of some Lepidoptera including Celypha rufana and the broad barred white, grey chi, nutmeg, and shark moths. The fly Tephritis formosa is known to attack the capitula of this plant. Sow thistles have been used as fodder, particularly for rabbits, hence the other common names of "hare thistle" or "hare lettuce". They are also edible to humans as a leaf vegetable; old leaves and stalks can be bitter but young leaves have a flavour similar to lettuce. Going by the name pūhā or rareke (raraki) it is a traditional food eaten in New Zealand by Māori. When cooked the flavour is reminiscent of chard.
Қолданылуы
Солтүстік Американың жергілікті халқы жасыл жапырақтарды жеген. Жасыл жапырақтарды жас кезінде шикі жеуге болады, ал ересектері қысқаша пісірілгеннен кейін жеуге жарамды.
The greens were eaten by the indigenous people of North America. Edible raw when young, the older greens can also be eaten after cooking briefly.