Кіріспе

Sonchus) – астра тұқымдасының Cichorieae тайпасына жататын гүлді өсімдіктер туысы. Сойшақтар – бір жылдық, екі жылдық немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер, тамырсабақтары бар немесе жоқ. Аз ғана түрі ағаш тәрізді болады (Dendrosonchus кіші туысы, тек Канар аралдары мен Мадейрада таралған).

Сипаттама

Бұл туыс осындай өсімдіктерді атау үшін ежелгі грек тілінен алынған. Олардың барлығына сабақты қысып тұратын, жұмсақ, біркелкі емес тілімделген жапырақтары тән, және бастапқыда тамыр розеткасын құрайды. Сабағында сүттің ақ сөлі бар. Гүлшоғырлары сары түсті, диаметрі жарты дюймнен бір дюймға дейін; гүлдерінің барлығы сәулелі. Sonchus жемістері бір тұқымды, құрғақ және ашылмайды. Қарақұмықтар көбінесе жол бойында өседі, Еуразия мен тропикалық Африкаға тән болса да, олардың кездесу орындары – әлемнің көптеген қоңыржай аймақтары. Ересек қарақұмық сабақтарының биіктігі түрлеріне және өсу жағдайларына байланысты 30 см-ден 2 метрге дейін жетеді. Ересектеген өсімдіктердің түсі жасылдан күлгінге дейін өзгереді. Қарақұмықтың кез келген бөлігі кесілгенде немесе зақымданғанда сүттің ақ сөлі шығады, соның салдарынан бұл өсімдіктерді сүт емізуші шошқаларға (аналықтарға) берген, осылайша сүт өндірісі артады деп сенгендіктен "қарақұмық" деп атаған. Кейбір аймақтарда "сүт қызылқуыршығы" деп те атайды, бірақ "сүт қызылқуыршығы" атауы көбінесе Silybum туысына жатады.

Инвазивті

Көптеген аймақтарда сүткен арамшөптер зиянды арамшөптер саналады, себебі олар кең ауқымдағы жағдайларда тез өседі және желмен таралатын тұқымдары олардың жылдам таралуына мүмкіндік береді. Sonchus arvensis, көп жылдық сүткен арамшөп, экономикалық тұрғыдан ең зияндысы болып саналады, өйткені ол коммерциялық егістерге зиян келтіреді, топырақта азотты көп мөлшерде пайдаланады, егістікке қалдырылған жердің топырағындағы суды азайтуы мүмкін, сондай-ақ оның жер астындағы тамырларынан қосымша өсімдіктер өсіп шығады. Дегенмен, сүткен арамшөптерді қолмен оңай жұлып алуға болады, ал олардың жұмсақ сабақтарын кесу немесе шабу оңай. Көптеген малдар шөптен гөрі сүткен арамшөпті көбірек жейді, ал бұл салат тұқымдасы адамдарға жеуге жарамды және қоректі - шындығында, осы мағынаны жалпы сүткен арамшөптің латынша атауының екінші бөлігі, oleraceus білдіреді. Гербицидтерді қолдану арқылы арамшөптерді бақылауға тырысу, басқа әдістерді ескермей, кейбір жағдайларда осы түрлердің көбеюіне әкелуі мүмкін.

Өсіру

Ағашталшықтар - көкпарлардың кең таралған қоректік өсімдіктері. Бағбандар мұны пайда немесе зиян деп қарастыруы мүмкін; көкпарлар ағашталшықтан басқа өсімдіктерге таралуы мүмкін, бірақ ағашталшықтар құрттар сияқты пайдалы жыртқыштардың өсуіне көмектеседі. Осы тұрғыдан алғанда, ағашталшықтар өте жақсы "қорбандық" өсімдіктер болып табылады. Sonchus түрлері Celypha rufana, кең жолақты ақ, сұр чи, мускат жаңғағы және акула мотылы сияқты кейбір Lepidoptera личинкаларының тамақтануына пайдаланылады. Тефрит формоза шырыны осы өсімдіктің гүлшоғына шабуыл жасайтыны белгілі. Ағашталшықтар мал азыратуға, әсіресе қоянға пайдаланылған, сондықтан олар "қоянталшық" немесе "қоян салаты" деп те аталады. Олар сондай-ақ адамдар үшін жапырақты көкөніс ретінде жеуге жарамды; ескі жапырақтары мен сабақтары ащы болуы мүмкін, бірақ жас жапырақтарының дәмі салатқа ұқсас. Жаңа Зеландияда маорилер жейтін дәстүрлі тағам - пуха немесе рареке (рараки). Пісірген кезде оның дәмі шпинатқа ұқсас.

Қолданылуы

Солтүстік Американың жергілікті халқы жасыл жапырақтарды жеген. Жасыл жапырақтарды жас кезінде шикі жеуге болады, ал ересектері қысқаша пісірілгеннен кейін жеуге жарамды.