Кіріспе
Бағалы қағаздарды немесе төлемді физикалық алмасу Елдестіру – "бағалы қағаздарды немесе төлемді физикалық алмастыруды қамтитын меншік құқығының берілуінің соңғы қадамы". Елдестіруден кейін барлық тараптардың міндеттемелері орындалған болып есептеледі және мәміле аяқталды деп саналады. Бағалы қағаздар контекстінде, елдестіру оларды бенефициарға, әдетте, ақша төлеміне (бір уақытта) қарсы, бағалы қағаздар саудасынан туындайтын шарттық міндеттемелерді орындау үшін жеткізуді қамтиды. Қазіргі кезде елдестіру әдетте орталық бағалы қағаздар депозитарийінде жүзеге асырылады. АҚШ-та саудаға жарамды акциялар үшін елдестіру күні сауда-саттық орындалғаннан кейін әдетте 2 жұмыс күні немесе T+2, ал листингтелген опциялар және мемлекеттік бағалы қағаздар үшін ол әдетте орындалғаннан кейін 1 күн. Еуропада елдестіру күні сауда-саттық орындалғаннан кейін 2 жұмыс күні ретінде қабылданды. Сауда-саттықтан туындайтын жеткізу міндеттемелерін орындау бөлігі ретінде, елдестіру бағалы қағаздарды жеткізуді және тиісті төлемді қамтиды. Елдестіру кезеңінде тараптар үшін бірқатар тәуекелдер туындайды, олар саудадан кейін және елдестіруден бұрын жүзеге асырылатын клиринг процесі арқылы басқарылады. Клиринг – бұл шарттық міндеттемелерді реттеуді жеңілдету үшін, көбінесе неттинг және новация арқылы өзгертуді қамтиды.
Settlement is the "final step in the transfer of ownership involving the physical exchange of securities or payment". After settlement, the obligations of all the parties have been discharged and the transaction is considered complete. In the context of securities, settlement involves their delivery to the beneficiary, usually against (in simultaneous exchange for) payment of money, to fulfill contractual obligations, such as those arising under securities trades. Nowadays, settlement typically takes place in a central securities depository. In the United States, the settlement date for marketable stocks is usually 2 business days or T+2 after the trade is executed, and for listed options and government securities it is usually 1 day after the execution. In Europe, settlement date has also been adopted as 2 business days after the trade is executed. As part of performance on the delivery obligations entailed by the trade, settlement involves the delivery of securities and the corresponding payment. A number of risks arise for the parties during the settlement interval, which are managed by the process of clearing, which follows trading and precedes settlement. Clearing involves modifying those contractual obligations so as to facilitate settlement, often by netting and novation.
Бағалы қағаздар бойынша есеп айырысу
Есеп айырысу бір тараптан екінші тарапқа бағалы қағаздарды беруді қамтиды. Жеткізу көбінесе төлемге қарсы, яғни төлемге қарсы жеткізу түрінде жүзеге асырылады, бірақ кейбір жағдайларда төлемсіз жеткізу де жасалады (мұндай жағдайда тегін жеткізу, төлемсіз жеткізу немесе FOP жеткізу деп аталады, ал АҚШ-та – төлемсіз жеткізу). Төлемсіз жеткізу мысалдарына бағалы қағаздарды несиеге беру үшін кепілдік ретінде беру және маржалық талап бойынша жасалған жеткізілім жатады.
Дәстүрлі (физикалық)
Қазіргі заманғы қаржы нарығы технологиялары мен депозитарийлер және электрондық түрде сақталатын бағалы қағаздар сияқты әдістер пайда болғанға дейін, бағалы қағаздарды есептесу қағаз түріндегі құжаттардың, яғни сертификаттар мен аударым формаларының физикалық қозғалысын қамтыды. Төлем әдетте тіркеуші немесе трансферт агентіне дұрыс келісілген сертификаттар мен қажетті құжаттар түскеннен кейін қағаз чек арқылы жасалатын. Физикалық есептесу бағалы қағаздары қазіргі нарықтарда да кездеседі, көбінесе бұл жеке (шектелген немесе тіркелмеген) бағалы қағаздарға қатысты, ал ашық (биржалық) саудадағы бағалы қағаздардан өзгеше; алайда, қазіргі таңда ақша төлемі көбінесе электрондық төлемдер арқылы жүзеге асырылады (АҚШ-та – Федералды резерв жүйесінің Fedwire арқылы жасалатын банк аударымдары). Физикалық/қағаздық есептесу жоғары тәуекелдерге байланысты, себебі қағаз құжаттар, сертификаттар және аударым формалары электрондық құралдарға тән емес тәуекелдерге ұшырайды, мысалы, жоғалу, ұрлау, кеңсе қателіктері және жалған жасау (көріңіз – жанама ұстау жүйесі). АҚШ-тың бағалы қағаздар нарығы "қағаз дағдарысы" деп аталатын жағдайды бастан өткерді, себебі есептесудің кешігуі бағалы қағаздар нарығының жұмысын тоқтата тұру қаупін тудырды, бұл орталық бағалы қағаздар депозитарийінің, атап айтқанда Депозитарийлік сенім компаниясының (DTC) құрылуына және соңында оның бас компаниясы – Депозитарийлік сенім және клиринг корпорациясының пайда болуына әкелді. Ұлыбританияда қағаз негізіндегі есептесудің нашарлығы 1980-ші жылдарда мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіру бағдарламасымен ашылды, ал 1986 жылғы "үлкен өзгерістер" сауда көлемінің күрт өсуіне және есептесудің маңызды кешігуіне әкелді. 1987 жылғы нарық құлдырауы кезінде көптеген инвесторлар өздерінің шығындарын азайту үшін бағалы қағаздарын сатуға тырысты, бірақ уақтылы есептесудің болмауы оларды осал қалдырды.
Материалдық емес
Дематериалдау – қағаз түріндегі құралдар мен сертификаттарды толығымен жоюды білдіреді. Дематериалдандырылған бағалы қағаздар тек электрондық жазбалар түрінде ғана бар. Дематериалдаудың құқықтық салдары иесіз және тіркелген бағалы қағаздарға қатысты әртүрлі болады.
Тікелей ұстау жүйелері
Тікелей ұстау жүйесінде қатысушылар негізгі бағалы қағаздарды тікелей иеленеді. Есеп айырысу жүйесі меншік тізбегіне қатыспайды, тек қатысушылардың эмитенттерге хабар алмасуына көмектеседі.