Кіріспе

Салық түрі

Тобин салығы бастапқыда бір валютаны екінші валютаға тікелей айырбастаудың барлық операцияларына салынатын салық ретінде анықталған. Оны экономика ғылымдары саласындағы Нобельдік естелік сыйлығын жеңіп алған экономист Джеймс Тобин ұсынған. Тобин салығының бастапқы мақсаты – қысқа мерзімді қаржылық қозғалыстарды, басқа валютаға жасалатын тез қайта оралу саяхаттарын шектеу еді. 1990 жылдардың соңына қарай, «Тобин салығы» термині валюталық емес, қысқа мерзімді транзакцияларға салынатын барлық салық түрлеріне қолданыла бастады. Тобин салығының идеясы қазіргі талқылаудағы түрлі салық ұсыныстарында қолданылуда, оның ішінде Еуропалық Одақтың қаржылық операциялар салығы және «Робин Гуд» салығы да бар.

Соңғы ұсыныстар

2016 жылдың наурызында Қытай нақты валюталық операцияларға салық салу ережелерін әзірледі, бұл қаржы баспасөзінде Тобин салығы деп аталды. Бұл, оның валютасы – юаньды қысқа сатуды шектеуге жасалған ескерту ретінде кеңінен қабылдалды. Дегенмен, бастапқыда бұл салық 0% деңгейінде сақталып, әртүрлі ставкалары мен жеңілдіктерден түсетін әлеуетті кірістер есептелетіні, ал нақты салық спекуляция күшейген жағдайда ғана қолданылатыны күтілді. Сондай-ақ, 2016 жылы АҚШ Демократиялық партиясынан президенттікке үміткер Хиллари Клинтон сайлау шартына «Жоғары жиілікті саудаға салық салу» уәдесін қосты. Жоғары жиілікті сауданың өсуі нарықтарға қажетсіз күш түсіріп, тұрақсыздық тудырды және әділетсіз, заңсыз сауда стратегияларын пайдалануға мүмкіндік берді. Хиллари зиянды жоғары жиілікті саудаға салық салуды және қор нарықтарын әділ, ашық және түсінікті ету үшін ережелерді реформалауды ұсынды. Алайда, «жоғары жиілік» термині арбитражбен айналысатын бірнеше ірі көлемді операция жасаушыларға ғана әсер ететінін білдірді. Клинтон жекелеген жағдайларда «ірі қаржы институттарына тәуекел ақысын салу» туралы да айтты. Ірі банктер мен қаржы компаниялары өз мөлшеріне және тағы бір дағдарысқа себеп болу тәуекеліне байланысты ақы төлеуге міндетті болады. Мұндай ақыларды есептеу қаржылық тәуекелді басқару критерийлеріне (Базель II және Базель III қараңыз) сүйенуі тиіс. Клинтонның ұсыныстары валюталық операцияларға емес, «зиянды жоғары жиілікті саудаға» бағытталғандықтан, халықаралық тәуекел «тәуекел ақысының» ескерілуіне қарамастан, оларды нағыз Тобин салығы деп санауға болмайды.

Хеджирлеу мен спекуляция

Барлық қаржылық операциялар салығы мен валюталық операциялар салығын сынаушылар, хеджирлеуді спекуляциядан ажыратудың қаржылық тәуекелді басқарудағы қиындығына, сондай-ақ оларды принцип бойынша ажырату мүмкін емес деген ("Чикаго мектебіне") жатқызылатын экономикалық аргументке назар салады. Дегенмен, мұндай салықтарды қолдаушылар бұл мәселелерді, әсіресе кең ауқымды қаржылық операциялар салығы аясында шешуге болады деп есептейді.

Тобиннің тұжырымдамасы

Джеймс Тобиннің валюталық транзакцияларға салынатын салық идеясын әзірлеу мақсаты – валюта бағамының құбылмалылығын реттеудің жолын табу еді. Оның пікірінше, "валюталық операциялар халықаралық қаржы нарықтарында туындаған дүрбелеңді таратуға мүмкіндік береді. Ұлттық экономикалар мен ұлттық үкіметтер шетелдік валюта нарығындағы қаржы ағынының үлкен өзгеруіне қиындықтарсыз және жұмыспен қамту, өнім, инфляция сияқты ұлттық экономикалық саясаттың мақсаттарынан айтарлықтай бас тартпай бейімделе алмайды".

Идеяның өзгеруі

Тобиннің идеясының ең көп таралған түрлері – жалпы валюта операциялары салығы, жалпы қаржы операциялары салығы және (ең кеңейтілгені) Робин Гуд салығы, оған тек ең бай инвесторлардың ғана қатысуға мүмкіндігі бар операцияларға салынатын салық.

Ағзалар мен пісіруші

Тобин салығындағы басты мәселе – нарық қатысушыларының салық салынатын қаржы құралдарын салықтан босатылған құралдарға ауыстыруға бейімділігі болды. Осылайша, нарықтар салықтан қашу үшін инновация жасайды, сондықтан назарды тек ағымдағы валюта нарықтарына шолулау, болашақ және туынды нарықтардағы мәмілелердің үлкен көшігіне әкеледі. Осыған байланысты, нақты мәселе – инвесторлардың салықтан қашу үшін қолданатын барлық әдістер мен мүмкіндіктерді ескеретін салықты қалай құру болып табылады. Бұл факторларды ескере отырып, Тобин салығының ауқымын кеңейту қажет, бұл Pollin және тағы басқалар (1999) ұсынған бағалы қағаздарға жасалатын операциялардың жалпы салығына ұқсас дизайнға итермелейді. Мұның төрт артықшылығы бар. Біріншіден, ол айтарлықтай жоғары кіріс әкелуі мүмкін. Екіншіден, ол қаржы нарықтарында тең мүмкіндіктерді сақтайды, яғни ешбір қаржы құралы өзгесімен салыстырғанда бәсекеге төтеп беруде артықшылыққа ие болмайды. Үшіншіден, ол отандық қаржы нарығының тұрақтылығын арттыруға мүмкіндік береді, отандық активтерге жасалатын спекуляцияны шектейді. Төртіншіден, дамыған экономикалар қаржылық операцияларға тым көп нақты ресурстар жұмсаса, бұл ресурстарды азайтуға және оларды басқа өндірістік мақсаттарға бағыттауға мүмкіндік береді. Мұндай ауыстыру ресурстарды пайдалану тұрғысынан да қымбатқа түседі, себебі баламалы құралдар дәл осындай қызметтерді ұсынбайды. Сондықтан, нарық Тобин салығынан қашуға ынталандырғандай, ол да шамадан тыс қашуды тежейтін күштерді автоматты түрде іске қосады. Палли (2000) транзакциялық салықтардың «бұл нарықтардың тиімді жұмыс істеуіне кедергі келтірмегенін» атап көрсетеді.

Spahn салығы

1995 жылы Пол Бернд Спанның пікірінше, "талдаулар Тобин салығының бастапқы ұсынылымы бойынша жүзеге асырылуы мүмкін емес екенін және оны толығымен қараудан шығару керек екенін көрсетті".

Арнайы тарту құқықтары

2001 жылдың 19 қыркүйегінде зейнеткер спекулянт Джордж Сорос Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) қолданыстағы арнайы тарту құқықтары (СДР) механизміне негізделген ұсыныс жасады. Соростың жоспарында бай елдер халықаралық көмек көрсету үшін СДР-ді (көптеген "қатты" валюталар тобынан құралған) кепіл ретінде ұсынуы көзделген. Сорос Тобин салығы туралы идеяны толығымен қабылдамаған жоқ. Ол: "Менің ойымша, Тобин салығын енгізудің мәні бар (бірақ) бұл салық валюта нарықтарындағы құнсыздануды азайта ма дегенімді анық білмеймін. Ол валюталық спекуляцияны шектеуі мүмкін, бірақ сонымен бірге нарықтың ликвидтігін де төмендетуі мүмкін" деді. Осылайша Сорос Чикаго мектебімен пікірлес екенін көрсетті.

Қолданылу аясы

"Тобин салығы" термині кейде Тобиннің бастапқы идеясына сәйкес нақты валюталық операциялар салығымен (CTT) алмастырылып қолданылады, ал кейде жалпы қаржылық операциялар салығы (FTT) туралы әртүрлі ұсыныстармен алмастырылып қолданылады. Екі жағдайда да ұсынылған әртүрлі идеялар ұлттық және халықаралық деңгейдегі ұғымдарды қамтиды. Тобин салығын осылармен байланыстыратын мысалдар:
2001 жылғы сәуір: Тобин салығы туралы түсінік халықаралық қаржы жүйесін реформалау талқылауларында қайта жанданды. Ұлттық парламенттерде Тобин салығын қолдауға бағытталған көптеген заңнамалық бастамалармен қатар, Біріккен Ұлттар Ұйымы Тобин үлгісіндегі валюталық операциялар салығын (CTT) енгізудің мүмкін жолдарын қарастырып жатыр. 2009 жылғы желтоқсан: Еуропалық Одақ басшылары Халықаралық валюта қорын (ХВҚ) АҚШ-тың қарсылығына және ХВҚ-ның өзіндегі күмәндануларға қарамастан, қаржылық операцияларға әлемдік салық салуды қарастыруға шақырды. Екі күндік саммиттен кейін жарияланған коммюникеде ЕО-ның 27 елінің басшылары "Тобин салығын" енгізуге ресми түрде шақырудан бас тартты, бірақ оны кіріс көзі ретінде пайдалы құрал деп сақтайтынын мәлімдеді.

Ұсыныстар мен іске асыру

Бастапқыда Тобин салығы көпжақты түрде енгізілуі керек деп есептелді, себебі бір ғана елдің өздігінен осы салықты енгізуі өте қиын болар еді. Сондықтан көптеген адамдар оны халықаралық ұйым жүзеге асырса тиімді болар дейді. Біріккен Ұлттар Ұйымы Тобин салығын басқарса, бұл мәселе шешілер еді және БҰҰ-ға қатысушы мемлекеттердің қайырымдауына тәуелсіз үлкен қаржы көзін берер еді деп ұсынылған. Дегенмен, салыққа қатысты ұлттық деңгейде де бастамалар болды. (Бұл, валюталық бақылауды жүзеге асыратын көптеген елдерге қосымша.) Франция және Латын Америкасы сияқты күшті солшыл саяси қозғалыстары бар елдерде Тобин салығын енгізу туралы ұсыныс сынға түсті, әсіресе либералды нарықтары мен ірі халықаралық банк секторы бар экономистер мен үкіметтер оны жүзеге асыру мүмкін емес екенін және валюта нарықтарын тұрақсыздандыратынын айтты. Тобин салығының іс жүзіндегі енгізілуі, ол нақты валюта операцияларына салынатын салық болсын немесе жалпы қаржылық операцияларға салынатын салық болсын, ұлттық деңгейде жүрді. 2006 жылдың шілде айында сарапшы Марион Г. Вробель түрлі елдердің қаржылық транзакцияларға салынатын салықтардағы халықаралық тәжірибесін зерттеді.

ЕО қаржы операциялары салығы

ЕО қаржы операциялары салығы (EU FTT) – Еуропалық Комиссияның 2011 жылдың қыркүйегінде, 2014 жылға дейін Еуропалық Одақтың 27 мүше мемлекетінде қаржы операциялары салығын енгізу жөніндегі ұсынысы. Бұл салық тек қаржы институттары арасындағы қаржы операцияларына қатысты болады, акциялар мен облигациялар айырбасы үшін 0,1%, ал туынды келісімшарттар бойынша 0,01% мөлшерінде алынады. Еуропалық Комиссияның мәліметінше, бұл шара жыл сайын 57 миллиард еуро көлемінде түсім әкелуі мүмкін, оның шамамен 10 миллиард еуросы (8,4 миллиард фунт стерлинг) Еуропаның ірі қаржы орталығы болып табылатын Ұлыбританияға бөлінеді. Қаржы операциялары салығының еуропалық құқықпен сәйкестігі әлі анық емес. Егер енгізілсе, салық қаржы операторы тіркелген еуропалық елде төленуі тиіс. Бұл «R + I» (тұрғын жер + шығарылым) принципі, яғни ЕО FTT бір еуропалық компанияға қатысты барлық операцияларды қамтиды, олар ЕО-да немесе әлемнің басқа бөлігінде жүзеге асырылғандығына қарамастан. Бұл схема француз немесе неміс банктеріне салықтан қашу үшін, яғни операцияларын офшорға көшіруге мүмкіндік бермейді, егер олар барлық еуропалық клиенттерінен бас тартпаса. Кейбір Еуроаймаққа кірмейтін ЕО елдерінен, әсіресе Ұлыбритания мен Швециядан күшті қарсылыққа тап болған он бір мемлекет, салықты қатысуға ниет білдірген елдерде енгізу үшін күшейтілген ынтымақтастық механизмін пайдалану идеясын қолға алды. Қоғамдық сауалнамалардың көрсетуінше, британдықтардың 41 пайызы FTT-нің кейбір түрлерін қолдайды (қараңыз: Қоғамдық пікір бөлімі). Бұл ұсыныс Еуропалық Одақтың он бір мүше мемлекеті тарапынан қолдалып, 2012 жылдың желтоқсан айында Еуропалық Парламент, ал 2013 жылдың қаңтарында Еуропалық Одақ Кеңесі тарапынан мақұлданды. ЕО FTT-нің егжей-тегжейлі мәселелері бойынша ресми келісімге әлі Еуропалық Парламент қол қоюы және бекітуі керек.

Швеция қаржы операциялары салығы

Вробельдің мақаласында Швецияның қаржылық операцияларға салынатын салықтар бойынша тәжірибесі жарық көрді. Сонымен қатар, салық салынатын сауда көлемі төмендеген сайын, капиталдан алынатын табыс салықтарынан түсетін түсімдер де азайды, бұл 1988 жылға қарай 4,000 миллион швед кронасына жеткен акцияларға салынатын салықтан түсетін түсімдерді толығымен теңестірді. Салық жарияланған күні акция бағасы 2,2%-ға төмендеді. Бірақ жариялау алдында ақпараттың таралуы болды, бұл жариялауға дейін 30 күн ішінде бағаның 5,35%-ға төмендеуін түсіндіруге болады. Салық екі есеге арттырылғаннан кейін баға тағы да 1%-ға төмендеді. Бұл төмендеулер күтілетін саудадан туындайтын болашақ салық төлемдерінің капиталдандырылған құнымен сәйкес келді. Сондай-ақ, облигацияларға салынатын салықтар мемлекеттік қарыз алу құнын ғана арттырады деп есептелді, бұл салыққа қарсы тағы бір аргумент болды. Облигацияларға салынатын салық акцияларға салынатын салықтан әлдеқайда төмен болғанымен, нарықтағы саудаға тигізген әсері одан да зор болды. Салық енгізілген алғашқы аптада облигациялар саудасының көлемі 85%-ға төмендеді, тіпті бес жылдық облигацияларға салық ставкасы 0,003%-ты құрады. Фьючерстік сауда көлемі 98%-ға төмендеді және опциондық сауда нарығы мүлдем жойылды. 1990 жылдың 15 сәуірінде облигацияларға салынатын салық жойылды. 1991 жылдың қаңтар айында қалған салықтардың ставкалары екі есеге төмендетілді, ал жыл соңына қарай олар толығымен жойылды. Салықтар жойылғаннан кейін сауда көлемі қалпына келіп, 1990-жылдар мен 2000-жылдарда айтарлықтай өсті.

Швеция тәжірибесіне Тобин салығын қолдаушылардың реакциясы

Швецияның операциялар салығы бойынша тәжірибесі акционерлік бағалы қағаздарды, облигацияларды және туынды қаржы құралдарын сатып алу немесе сатумен байланысты болды. Дегенмен, кейбір мамандардың пікірінше, әлемдік валюта саудасында жағдай мүлдем басқаша болуы мүмкін. Вробельдің зерттеулері бүкіл әлемдік экономиканы қарастырмайды, ал Джеймс Тобин "Мексикадағы, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы және Ресейдегі 90-шы жылдардағы дағдарыстар" туралы айтқанда, 1994 жылғы Мексикадағы экономикалық дағдарыс, 1997 жылғы Азиялық қаржылық дағдарыс және 1998 жылғы Ресейдің қаржылық дағдарысын қамтыды.

"Еуропалық бірінші салық" идеясы

2001 жылдың соңында Франция Ұлттық Ассамблеясы Тобин салығына түзету қабылдады. Бірақ, 2002 жылдың наурызында Франция Сенаты оны күштен шығарды. 2004 жылғы 15 маусымда Бельгия Федералды Парламентінің Қаржы және Бюджет комитеті Spahn салығын енгізу туралы заң жобасын бекітті. Заңнамаға сәйкес, Бельгия Тобин салығын еуроаймақтың барлық елдері ұқсас заңды қабылдағаннан кейін ғана енгізеді. 2005 жылдың шілдесінде Австрияның бұрынғы канцлері Вольфганг Шюссель Еуропалық Одақтың Тобин салығын енгізуді ұсынды, бұл Одақтың қаржылық құрылымын тұрақты және тәуелсіз негізде құруға бағытталған шара еді. Алайда, Еуропалық Комиссия бұл ұсынысты қабылдамады. 2009 жылғы 23 қарашада Еуропалық Кеңестің төрағасы Герман Ван Ромпей Билдерберг тобының мәжілісіне қатысқаннан кейін Тобин салығының еуропалық нұсқасын қолдады. Бұл салық тек қаржылық операциялармен ғана шектелмейді: «барлық сауда және жанармайға салық салынуы керек». 2011 жылғы 29 маусымда Еуропалық Комиссия 2014 жылдан бастап Еуропалық Одақтың қаржы секторына тікелей кіріс әкелетін Тобин үлгісіндегі салықтарды енгізуді ұсынды. Сонымен қатар, ол 27 мүше мемлекеттен алынатын қолданыстағы алымдарды қысқартуды ұсынды.

G20 елдері

Тобин салығын ресми түрде қабылдаған G20 тобындағы алғашқы ел Канада болды. 1999 жылдың 23 наурызында Канаданың Парламенті үкіметке «халықаралық қауымдастықпен келісе отырып, қаржылық операцияларға салық салуды» жүктеген қаулы қабылдады. Алайда, он жыл өткен соң, 2009 жылдың қараша айында Шотландияда өткен G20 қаржы министрлерінің саммитінде Канаданың азшылық үкіметінің өкілдері сол Канада Парламентінің қаулысына қарсылық білдірді. 2009 жылдың қыркүйегінде Франция президенті Николя Саркози Тобин салығы мәселесін қайта көтеріп, оны G20 қабылдауды ұсынды. 2009 жылдың 7 қарашасында премьер-министр Гордон Браун G20 спекуляцияға салық салуды қарастыруы керек екенін айтты, бірақ бұл салықтың тек валюта саудасына ғана қатысты екенін нақтыламады. BBC хабарлағандай, G20 елдері арасында бұл жоспарға теріс пікірлер болды. Дегенмен, Ұлыбритания, Франция және Германия саммитке дейін «банк салығын» енгізуге келісім берді.

Еуропалық Одақтағы бір мезгілдегі салықтар

2010 жылдың 28 маусымында Еуропалық Одақтың атқарушы органы, G20 басшылары бұл мәселе бойынша келісімге келе алмағаннан кейін, Еуропалық Одақтың қаржылық операцияларға салық салуды дербес енгізуі керек пе, жоқ па, соны зерттейтінін мәлімдеді. Қаржылық операцияларға салынатын салық, банктерге салынатын салықтан және кейбір үкіметтер банктерді болашақ құтқару операцияларының шығындарынан қорғау үшін енгізуді ұсынатын реттеу төлемдерінен ерекшеленеді. Еуропалық Одақ басшылары 2010 жылдың мамыр айында қаржы министрлеріне 2010 жылдың қазан айының соңына дейін банктік салықтың мәліметтерін дайындауды тапсырды, бірақ қаржылық операцияларға салынатын салық әлі де көп пікір тудыруда.

Латын Америкасы Оңтүстік Банк

2007 жылдың қараша айының басында Венесуэла президенті Уго Чавес пен Аргентина президенті Нестор Киршнердің бастамасымен Оңтүстік Банкі аймақтық Тобин салығын қабылдады.

БҰҰ-ның жаһандық салық

Стивен Спратттың айтуынша, "жинаған түсімдер мыңжылдық даму мақсаттарын орындау сияқты халықаралық даму мақсаттарына жұмсалуы мүмкін". (БҰҰ-ның 2001 жылғы қыркүйектегі Расизмге қарсы әлемдік конференциясында колониализм мен құлдыққа байланысты өтемақы мәселесі күн тәртібіне қойылғанда, Куба президенті Фидель Кастро осы мәселені шешу үшін Тобин салығын қолдауға шақырды. Клифф Кинкейдтің сөзіне қарағанда, Кастро "әсіресе АҚШ-тың әлемнің қалған бөлігіне қаржылық өтемақы төлеуі үшін" бұл салықты ұсынған, бірақ Кастроның сөйлеген сөзін мұқият зерделегенде, ол "әлемнің қалған бөлігін" түсім алушылар ретінде есімдерін атамаған. ) Кастро өтемақы идеясы үшін бұрынғыдан қалыптасқан үлгі ретінде Холокостқа байланысты төленген өтемақыны мысалға келтірді.

Бастапқы идея және жаһандануға қарсы қозғалысы

Тобиннің 1972 жылғы «валюталық операциялар салығы» туралы нақты ұсынысы 20 жылдан астам уақыт бойы тоқталып тұрды, бірақ 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысының тууымен қайта жанданды. 1997 жылдың желтоқсан айында Le Monde Diplomatique газетінің редакторы Игнасио Рамонет «Нарықтарды қарусыздандыру» деген тақырыптағы редакциондық мақаласымен Тобин салығы тақырыбын қайта көтерді. Рамонет осы салықты енгізу үшін ATTAC (Азаматтарға көмек көрсету үшін қаржылық операцияларды салықтау қауымдастығы) деп аталатын бірлестік құруды ұсынды. Салық әлемдік әділет қозғалысының немесе альтернативті жаһандану қозғалысының мәселесіне айналды және бұл мәселе тек академиялық институттарда ғана емес, сонымен қатар Ұлыбритания, Франция және әлемнің басқа елдеріндегі көшелер мен парламенттерде де талқыланды. 2001 жылдың шілдесінде итальяндық тәуелсіз радиожелі Radio Popolare берген сұхбатында Джеймс Тобин өзін әлемдік әділет қозғалысынан алшақтатты. «Еуропадағы агенттіктер мен топтар Тобин салығын кең ауқымды науқандардың тақырыбы ретінде пайдаланды, бұл менің бастапқы ұсынысымнан асып түсті. Менің ұсынысым жаһандануға қарсы бағдарламаның бір белгісіне айналды». Джеймс Тобиннің Radio Popolare радиосына берген сұхбатын сол кездегі Италияның сыртқы істер министрі, Дүниежүзілік сауда ұйымының бұрынғы бас директоры Ренато Руджиеро 2001 жылғы G8 саммитінің алдында парламенттік пікірсайыста келтірді. Кейін Джеймс Тобин әлемдік әділет қозғалысынан алшақтап кетті. Тобин өзінің бастапқы ұсынысының мақсаты тек «шетелдік валюта саудасын тежеу» болғанын, ал жаһандануға қарсы қозғалыстың басты назарында «дүниеге оң өзгерістер енгізу жобаларын қаржыландыру үшін қажетті салықтан түсетін табыс» тұрғанын айтты. Ол салықтың кірісін осылай пайдалануға қарсы емес екенін білдірді, бірақ бұл салықтың ең маңызды жағы емес екенін атап өтті. ATTAC және басқа ұйымдар Тобиннің бастапқы мақсатын ең бастысы деп есептесе де, салықтың Оңтүстікке дамуға қажетті қаражатты (мысалы, Мыңжылдық даму мақсаттарын) өндіруге мүмкіндік беретінін мойындады, бірақ сонымен қатар: «Бұл [Тобин салығы] соңғы жылдары сауданы либерализациялаудың, жаһанданудың және ашық қоғамның ең қатал қарсыластары тарапынан қабылданды». Бьютер: «Тобин дамуға көмек ретінде салықты пайдалану туралы ұсынысты қабылдамады және ол Сиэтлдегілердің жаһандануға қарсы идеологиясын қатаң түрде жоққа шығарды». 2009 жылдың қыркүйегінде Бьютер Financial Times газетінде «Тобин – гений, бірақ Тобин салығы, бағанадағы бірден-бір ақымақ идеясы» деп жазды. Бьютер сөз еткен «жылдар» ішінде Тобин салығын «қабылдаған» немесе қолдаған адамдар да болды, олардың айтуынша, олар «сауданы либерализациялаудың жаулары» емес. Олардың арасында 1990 жылдан 1999 жылға дейін Ларри Саммерс және 2000 жылдан 2004 жылға дейін Джордж Соростың ықылассыз қолдауы бар бірнеше жақтастары болды.

Тұрақтылықтың әсері

1972 жылы Тобин Бреттон Вудс ақша жүйесінен бас тартқаннан кейін қалған әлемдік ақша-кредит жүйесін зерттеді. Бұл зерттеуді кейіннен басқа сарапшылар, мысалы, 2002 жылы Элен Франк қайта қарастырды. Ол былай деп жазды: «Егер жаһандану дегеніміз халықаралық бизнестің шын мәнінде жаһандық ауқымдағы нарықтар мен өндіріс желілерін құруға бағытталған қажырлы күш-жігері болса, онда қазіргі ақша-кредит жүйесі – оның пайдасынан асып түсетін шығындарымен аяқталмайтын, көптеген жағынан қиын мәселе болып табылады». Ол одан әрі ақша-кредит жүйесінің тұрақтылығы әлемдік экономиканың көптеген қатысушыларына тартымды екенін, бірақ валюта бағамдарының құбылуы мен ауытқулары салдарынан бұзылатынын түсіндірді: «Ақша банктердің іздеген қасиетті құндылығы – тұрақты құндылығы бар дұрыс ақшаны табу үшін әлем бойынша қозғалады, сонымен бірге қаржы тапшылығын сезінетін үкіметтердің байлар қалаған тұрақтылықты қамтамасыз етуге жасаған барлық әрекеттерін жоққа шығарады». Немесе жеке «шулы трейдерлерді» жоюға болады, бірақ бұл «ірі валюта жұптарындағы сияқты жеткілікті терең жаһандық нарықтарда тұрақсыздыққа әсер етпейді, ал қорлар мен (әсіресе) опциялар сияқты сұйықталмаған нарықтарда көлем азайған сайын тұрақсыздық күшеюі мүмкін». Вей мен Ким (1997) немесе Вестерхофф пен Дици (2006) әзірлеген мінез-құлықтық қаржының теориялық модельдері транзакциялық салықтар, кем дегенде, валюта нарығында құбылмалылықты азайтуы мүмкін екенін көрсетеді. Алайда, кейбір зерттеулерде транзакциялық салықтың нарық құбылмалылығына оң әсері бар екені көрсетілген. Lanne және Vesala (2006) транзакциялық салықтың «валюта нарығындағы құбылмалылықты басудың орнына күшейтетінін» айтады, себебі мұндай салық хабардар нарық қатысушыларын хабарсыз қатысушыларға қарағанда пропорционалды түрде жазалайды, бұл құбылмалылықтың артуына әкеледі.

Эмпирикалық зерттеулер

Алайда, қолжетімді эмпирикалық зерттеулердің көпшілігінде транзакциялық шығындардың өсуі (транзакциялық салықтар немесе мемлекеттік бақылаудағы минималды брокерлік комиссиялар) мен құбылмалылықтың төмендеуі арасында статистикалық маңызды себептік байланыс анықталған жоқ. Шын мәнінде, қаржылық транзакциялар салығын енгізгеннен кейін «алғашқы қолданушылар» байқаған жиі кездесетін күтпеген салдар (Werner, 2003) – қор нарығындағы табыстың құбылмалылығының артуы болды, бұл көбінесе нарық көлеміндегі (өтімділіктегі) және салық салынатын кірістегі айтарлықтай төмендеумен бірге жүрді (Umlauf, 1993). Керісінше, жақындағы дәлелдер үшін, мысалы, Liu және Zhu (2009) еңбектерін қараңыз, олардың нәтижелері таңдау қателігіне ұшырауы мүмкін, себебі олардың жапондық үлгісі Ху (1998) жүргізген 14 Азия еліндегі зерттеуге кіріктірілген, ол «салық ставкасының өсуі акция бағасын төмендетеді, бірақ нарық құбылмалылығына маңызды әсер етпейді» дегенді көрсетеді. Liu және Zhu (2009) атап өткендей, [ ] Жапониядағы әртүрлі тәжірибе Umlauf (1993) айтқан пікірді қуаттайды: маңызды саяси мәселелерді талқылау кезінде, мысалы, STT [құнды қағаздарға жасалатын мәмілелер салығы] және брокерлік комиссиялар сияқты шектеулі деректерді жалпылау қауіпті.

Оптималды Тобиндік салық ставкасы

2001 жылы "Шпигель" журналына берген сұхбатында Джеймс Тобин 0,5% салық мөлшерлемесін ұсынды. Сол сияқты Шведов (2004) былай деді: «0,00006% мөлшерлемесі сауда көлемін азайтады деген ең болмашы болжам жасағанның өзінде, шетелдік валюта операцияларына салынатын салықтан жылына 4,3 миллиард доллар түсім аламыз, ал жылдық айналым ондаған триллион долларға жетеді». Осыған сәйкес, қазіргі заманғы Тобин салықтарының бірі – белгілі бір Ұлыбританиялық қайырымдылық қоры қолдаған «Стерлинг маркалық бажы» – «нарық бұрмалануын болдырмау үшін» 0,005% мөлшерлемесін ұсынады, яғни Тобиннің 2001 жылы қарастырған мөлшерлемесінің 1/100 бөлігі. «Стерлинг маркалық бажы» қолдаушылары бұл салық ставкасы валюта нарығына кері әсер етпейді және үлкен сомада түсім әкеледі деп санайды. Шмидт (2007) валюта нарығындағы сауда-саттық спредтері мен операциялар көлемі арасындағы байқалатын теріс байланысты пайдаланып, валюта операцияларына салынатын салықтың ең жоғары «бұзбас мөлшерлемесін» бағалады. CTT салық ставкасы Тобиннің бастапқы мақсаттарын (шекаралар арқылы капитал ағынын баяулату және валюталық дағдарыстарды болдырмау немесе басқару) орындаудың орнына, түрлі даму жобалары үшін түсім жинауды мақсат етсе, қазіргі «базалық нарық мінез-құлқына» әсер етпеуі керек. Шмидт пікірінше, ол 0,00005-тен аспауы тиіс, яғни валюта операцияларының байқалатын құны (сатып алу және сату бағасының айырмасы). Математик Пол Уилмотт кейбір сауда-саттықты шектеу қажет болғанымен, туынды құралдарды сақтандыру мақсатындағы сауда-саттықтар тәуекелді азайтатындықтан пайдалы және оған кедергі келтірмеу керек дейді. Оның пікірінше, кез келген қаржылық салықтың мөлшерлемесі 0,01 базистік пункттан аспауы керек, осылайша сақтандыруға тигізетін әсері болмашы болады. Шмидт (2007) егер валюта нарығының барлық қатысушылары бірдей транзакциялық шығындарға (сатып алу және сату бағасының айырмасының толық құны) ие болса және нарық жасаушылар ретінде оларды алуға болмаса, сондай-ақ валюта нарығындағы операциялар үшін салық салынбайтын баламалар (мысалы, валюта фьючерстері және валюта биржалық қорлары) болмаса, 0,00005 CTT мөлшерлемесі көлемге бейтарап болады және шетелдік валюта операцияларының көлемін тек 14%-ға ғана азайтады дейді. Мұндай көлемге бейтарап CTT салық салыстырмалы түрде аз түсім әкеледі, шамамен 33 миллиард долларға бағаланады, яғни «көміртегі салығынан» (жылдық 130 750 миллиард долларға бағаланады) әлдеқайда аз. Автор бұл екі нарықтық түсімді бағалаудың «керексіз болжамды» екенін ескертеді және «Халықаралық қаржылық құрал (IFF) және Иммундау үшін Халықаралық қаржылық құрал (IFFIm)» түсімді арттыру мүмкіндігіне көбірек сенімді. Алайда, 2009 жылдың 7 қарашасында Шотландияда өткен G20 қаржы министрлерінің саммитінде Халықаралық валюта қорының басшысы Доминик Стросс-Кан «транзакцияларды өлшеу өте қиын, сондықтан транзакциялық салықтан қашу өте оңай» деді. 2010 жылдың қаңтар айында зерттеуші Родни Шмидт салықтың мүмкіндігін қолдап, «қаржылық салықты биржа операцияларынан жинау техникалық тұрғыдан оңай» деп атап өтті. Салықтарды орталық қарсы тарап сауда-саттық кезінде немесе автоматты түрде клиринг немесе есеп айырысу процесінде жинауы мүмкін. (Барлық ірі қаржы операциялары үш кезеңнен өтеді. Біріншіден, дилерлер сауда-саттыққа келіседі; екіншіден, дилерлердің банктері электрондық орталық клиринг жүйесі арқылы сауда-саттықтың екі жағын теңестіреді; үшіншіден, екі жеке қаржы құралы бір мезгілде орталық есеп айырысу жүйесіне аударылады. Осылайша, салық барлық сауда-саттықтар ақыр соңында клирингтен өткен немесе есептелген жерде жиналуы мүмкін.)

ITUC/APLN пікірлері

Азия-Тынық мұхиты аймағының бейресми кәсіподақ ұйымы – Халықаралық кәсіподақ конфедерациясы/Азия-Тынық мұхиты еңбек желісі (ITUC/APLN) 2010 жылғы АТЭС экономикалық көшбасшылар кездесуінде Тобин салығын қолдады. АТЭС-тің ұлттық кәсіподақ орталықтарының өкілдері 2010 жылы АТЭС-тің төрағасы болып табылатын Жапонияның премьер-министрі Наото Канмен кездесіп, премьер-министрдің Тобин салығын қолдауын сұрады. ITUC Тобин салығын қолдауды Сауда-кәсіпкерлік кеңестік комитетімен (TUAC), ЫСТҰ-ның ресми кәсіподақ ұйымымен, әлеуетті Тобин салығының мүмкіндіктері, артықшылықтары және кемшіліктерін зерттеуде бөліседі. ITUC, APLN және TUAC Тобин салығын қаржылық транзакциялар салығы деп атайды.

Тұрақты инвесторлардың шығындары

Саймон Джонсон, МТИ экономика профессоры және бұрынғы ХВҚ бас экономисі, инвестициялық банктер Тобин салығының салмағын көтереді деген кең таралған пікірге қарсы сөйледі. Ол BBC Radio 4 радиосына берген сұхбатында банктік жүйе реформаларын талқылағанда Тобин салығы бойынша өз ойын жеткізді.

Уолл-стрит-ке "Майн-стрит" заңын қалпына келтіру үшін төлесін

2009 жылы Орегон штатының АҚШ өкілі Питер ДеФацио «Уолл-стрит негізгі көшені қайта жаңартуға төлесін» заң жобасында қаржылық операцияларға салық салуды ұсынды. (Бұл ұсыныс тек АҚШ үшін болған.)

Егер FTT салық енгізілсе, жұмыс орындарының таза жоғалуы бола ма?

Швабиш (2005) бір қалада (Нью-Йорк) акциялық операциялар (немесе "ауысу") салығын енгізудің бағалы қағаздар индустриясындағы ғана емес, сонымен қатар оны қолдайтын салалардағы жұмыспен қамтуға тигізетін әсерін зерттеді. Қаржылық транзакциялар салығы экономиканың қаржы емес секторларында да жұмыс орындарының жоғалуына әкелер еді, себебі «көбейткіш эффектісі» арқылы Уолл-стрит қызметкерлеріне салынатын кез келген салық олардың сұранысының төмендеуі арқылы жеткізушілер мен қолдаушы салаларға үлкейтілген күйде жеткізілер еді. Автор қаржылық және қаржы емес секторлардағы жұмыс орындарының жоғалуы арақатынамы 10:1-ден 10:4-ке дейін болатынын бағалады, яғни «бағалы қағаздар индустриясындағы жұмыспен қамтудың 10 пайызға төмендеуі сауда, қызмет көрсету және мейрамхана секторларындағы жұмыспен қамтуды 1 проценттен астамға, бизнес-қызметтер секторында шамамен 4 процентке, ал жалпы жеке секторда шамамен 1 процентке төмендетер еді». Акциялық операцияларға салық салу нәтижесінде акция нарығы көлемінің төмендеуінің жалпы жұмыссыздық деңгейіне тигізетін әсерін де бағалауға болады. Швабиш бағалауынша, акция нарығы көлемінің әрбір 10 проценттік төмендеуіне сәйкес икемділіктер...

Саяси пікір

Пікірлер екіге бөлінген: бірі Тобин салығы елдерді қаржы дағдарыстарының таралуынан қорғай алады деп мақұлдаса, енді бірі бұл салықтың жаһандық экономикалық жүйенің тиімділігін шектеуге, бағалардың құбылмалылығын арттыруға, инвесторлар, үнемдеушілер және тәуекелден қорғанушылар сияқты соңғы пайдаланушылар үшін сұраныс пен ұсыныс арасындағы айырманы ұлғайтуға және өтімділікті төмендетуге әкелетінін айтады.

Жылжымалылық мәселелері

2010 жылдың ақпан айында Тим Харфорд Financial Times газетінің Undercover Economist бағанасындағы мақаласында Кейнс пен Тобиннің «қаржылық операцияларға салынатын салықтар қаржылық құбылмалылықты төмендетуі мүмкін» деген пікірін тікелей талқылады.

Зерттеу деректері

2003 жылы Алибер және тағы басқалар сияқты зерттеушілер бұрыннан енгізілген және жойылған қор операциялары салығының және гипотетикалық CTT (Тобин) салықтарының байқалған әсерлері туралы эмпирикалық деректерді шамамен бірдей қарастыруға болатынын ұсынды. Олар қор операциялары салығын енгізу немесе алып тастаудың, сондай-ақ гипотетикалық валюталық (Тобин) салықтың нарықтардың кез келген бөлігіне немесе барлық нарықтарға әсері туралы ешқандай айғақ таппады. Зерттеушілер GARCH отбасына жататын модельдерді қор нарығындағы кірістің және валюта бағамының құбылмалылығын сипаттау үшін пайдаланды. Бұл, CTT (немесе жалпы FTT) сияқты құбылмалылықты шектеуге бағытталған салық тұрғысынан, валюталар мен акциялардың ұқсастығын акциялардың және валюта бағамының кірістілігінің құбылмалылығының дерлік бірдей (статистикалық тұрғыдан ажыратылмайтын) мінез-құлқынан шығаруға болатындығын көрсетеді.

Іс жүзіндегі ескертулер

Ханке және басқалар: "Тек валютаға ғана Тобин салығын енгізудің экономикалық салдары мүлдем белгісіз, себебі мұндай салық әзірге ешбір нақты валюта рыногында қолданылмаған". Сонымен қатар, акциялық операцияларға салынатын салықтарда да, эмпирикалық деректер болғанымен, зерттеушілер ескертеді: "сауда-саттық салықтары сияқты маңызды саяси мәселелерді талқылау кезінде шектеулі деректерді жалпылау қауіпті". Stephan Schulmeister, Margit Schratzenstaller және Oliver Picek (2008) пікірінше, Тобин бастапқыда көздегендей, қаржылық операциялар салығын тек валютаға шектеу тиімсіз. Кез келген "жалпы FTT, нақты транзакциялық салықтан" (мысалы, тек валютаға салынатын Тобин салығы) көбірек тартымды көрінеді, өйткені ол салықтан қашуды азайтуға (яғни, салық салынатын ұқсас құралдарды алмастыруға), салық базасын едәуір арттыруға және ұйымдастырылған биржаларда, жаһандық валюта рыногы сияқты делдалдық нарықтан гөрі оңайрақ енгізуге мүмкіндік береді. (Валюталық операцияларға салынатын салыққа қатысты салықтан қашу туралы талқылауды да қараңыз.) 2009 жылдың 5 қазанында Джозеф Стиглиц жаңа салықты барлық активтер кластарына – тек валютаға емес, салмау керектігін және ол активтердің жалпы құнына негізделуі тиіс екенін, осылайша активтердің көпіршіктерінің пайда болуын болдырмауға көмектесетінін айтты.

Салықтық емес нормативтік балама

Тобиннің (өте тар бастапқы) салығына тең салық емес реттеу шарасы – барлық ашық валюталық позицияларға пайыз төлемейтін депозиттік талаптар қою. Егер осы талаптар валютаның күрт құнсыздануына байланысты залалға немесе жоғалтуға әкелсе, олар валютаға қасақана спекуляциялық сатуға қарсы тосқауыл болып табылады. Дегенмен, олар басқа мақсаттар үшін қаражат жинамайды, сондықтан салық болып табылмайды.