Кіріспе

Қауіпті қаржы операцияларына қатысу – қаржы термині.

Қаржы саласында спекуляция – бұл активті (тауарды, заттарды немесе жылжымайтын мүлікті) құны жақын арада артады деген үмітпен сатып алу. Бұл сондай-ақ, бағасы төмендеуіне үміттене отырып, қысқа мерзімді сатуды да білдіре алады. Көптеген спекулянттар бағалы қағаздың нақты құнына көп көңіл бөлмей, тек баға өзгерісіне назар аударады. Қағида бойынша, спекуляция кез келген саудаға жарамды тауар немесе қаржы құралымен байланысты болуы мүмкін. Спекулянттар акциялар, облигациялар, тауарлық фьючерстер, валюталар, көркем өнер, коллекциялық заттар, жылжымайтын мүлік және туынды құралдар нарықтарында ерекше көзге түседі. Спекулянттар қаржы нарықтарындағы төрт негізгі рольдің бірін атқарады: бұрынғы тәуекелдерді өтеу үшін мәмілелер жасайтын хеджерлер, әртүрлі нарық сегменттеріндегі баға айырмашылығынан пайда табуға тырысатын арбитражшылар және құралдың негізгі сипаттамаларына ұзақ мерзімді иелік ету арқылы табыс көруді мақсат ететін инвесторлар.

Тарих

1867 жылы қор таблосының пайда болуымен, саудагерлердің қор биржасының залында жеке қатысу қажеттілігін жойғаннан кейін, акциялармен спекуляция 1920 жылдардың соңына дейін күрт өрістеді. Акционерлердің саны 1900 жылы 4,4 миллионнан 1932 жылы 26 миллионға дейін артты.

Спекуляция мен инвестиция

Инвестицияны спекуляциядан және спекуляцияны шамадан тыс спекуляциядан ажырататын көзқарас сарапшылар, заң шығарушылар мен ғалымдар арасында кеңінен әртүрлі. Кейбір дереккөздер спекуляцияны жай ғана жоғары тәуекелді инвестиция түрі деп көрсетеді. Басқалары спекуляцияны қор қорғау (хеджирлеу) ретінде сипатталмайтын мәмілелер ретінде тар анықтайды. АҚШ-тың тауарлық фьючерстік сауда комиссиясы спекулянтты "қор қорғамайтын, бірақ баға өзгерістерін дұрыс болжау арқылы пайда табу мақсатымен сауда жасайтын саудагер" деп анықтайды. Комиссия спекулянттардың маңызды нарықтық функцияларды атқаратынын, бірақ шамадан тыс спекуляцияны фьючерстік нарықтардың дұрыс жұмыс істеуіне кедерілді деп санайды. Бенджамин Грэмнің "Ақылды инвестор" кітабында айтылғандай, қорғаныш инвесторының классикалық үлгісі – "басты назар қауіпсіздікке және қиындықтардан құтылуға бағытталған инвестор". Ол сондай-ақ, "көптеген акциялар жағдайында пайда мен зиянның айтарлықтай мүмкіндіктері бар, ал осы тәуекелдерді біреу өз мойнына алуы керек" деп қосады. Осылайша, көптеген ұзақ мерзімді инвесторлар, тіпті ондаған жылдар бойы сатып алып, ұстап жүргендер де, тек кіріс немесе бастапқы капиталдың қауіпсіздігімен қозғалатын және ақырында пайдаға сатпайтын сирек кездесетін инвесторларды қоспағанда, спекулянттар ретінде жіктелуі мүмкін.

Тұрақты тұтыну деңгейі

Николас Кальдор ұзақ жылдар бойы спекулянттардың бағаны тұрақтандыру рөлін қорғады. Олар "талап пен ұсыныс жағдайларының өзгеруіне байланысты бағалардың құбылуын" болдырмауға тырысып, "орташадан артық көрегендікке" ие болады. Бұл пікірді кейінірек спекулятор Виктор Нидерхоффер "Спекулятор – батыр" еңбегінде қайталады, ол спекуляцияның артықшылықтарын былай сипаттайды:
Келесідей принциптерді қарастырайық, олар тапшылық пен артық өнімнің себептерін және спекулянттардың рөлін түсіндіреді. Егер егін мөлшері қалыпты деңгейдегі тұтынуды қанағаттандыруға жеткіліксіз болса, спекулянттар пайда табу ниетімен сатып ала бастайды. Олардың сатып алулары бағаны көтеріп, тұтынуды тежейді, соның салдарынан аз көлемдегі өнім ұзаққа сақталады. Жоғары бағаға ынталанған өндірушілер тапшылықты азайту үшін өсіруге немесе импорттауға көшеді. Ал бағалар спекулянттар санайтын фактілерге қарағанда жоғары болған жағдайда, олар сатады. Бұл бағаны төмендетіп, тұтыну мен экспортты ынталандырады және артық өнімді азайтуға көмектеседі. Спекулянттар нарыққа тағы бір қызмет көрсетеді: өз капиталын пайда табу үмітімен тәуекелге салу арқылы олар нарыққа өтімділік қосып, басқаларға – соның ішінде хеджерлер мен арбитражшыларға – тәуекелді өтеуді жеңілдетеді немесе мүмкін етеді.

Нарықтың өтімділігі мен тиімділігі

Егер шошқаның құрсағы сияқты нарықта спекулянттар болмаса, тек өндірушілер (шошқа шаруалары) және тұтынушылар (қасапшылар және т.б.) қатысады. Нарықтағы қатысушылар азайғандықтан, шошқаның құрсағының ағымдағы сұраныс және ұсыныс бағалары арасындағы айырмасы арта түседі. Нарыққа жаңа кірген адам шошқаның құрсағымен сауда жасағысы келсе, ол осы төмен сұраныс нарығын қабылдауға мәжбүр болады және үлкен сұраныс-ұсыныс айырмасымен нарықтық бағамен сауда жасауы мүмкін, тіпті сатып алушы немесе сатушы табуда қиындыққа келуі де мүмкін. Керісінше, тауарлық спекулянттар сұраныс-ұсыныс айырмасынан пайда көруі мүмкін және басқа спекулянттармен бәсекелесе отырып, осы айырманы азайтуы мүмкін. Кейбір сарапшылар спекулянттар нарықтағы төлем қабілетін арттырады және осылайша тиімді нарықты дамытады деп санайды. Бұл тиімділікке спекулянттарсыз қол жеткізу қиын. Спекулянттар ақпаратты пайдаланып, оның бағаларға, өндірушілерге және тұтынушыларға қалай әсер ететінін болжайды. Өндірушілер мен тұтынушылар өз тәуекелдерін қорғау үшін қарсы тараптарды іздеуі мүмкін, егер нарықтар болмаса, олар бір-бірін табуы мүмкін, бұл, әрине, арзанға түсер еді. Экономика үшін спекуляцияның маңызды нәтижесі – бағаны анықтау. Алайда, нарыққа көбірек спекулянттар қатысқан сайын, нақты сұраныс пен ұсыныс сауда көлемімен салыстырғанда азаюы мүмкін, ал бағалар бұрмалануы мүмкін.

Қысқаша сауда

Шортинг "көмір шахтасындағы канари" сияқты әрекет етіп, тұрақсыз тәжірибелерді ертерек тоқтатуға, залалды азайтуға және нарықтағы көпіршіктердің пайда болуына тосқауыл қоюға мүмкіндік береді. Көпіршік, активтің бағасы оның нақты құнынан айтарлықтай жоғары болғанда пайда болады, бірақ барлық көпіршіктер спекуляция нәтижесінде туындамайды. Спекулятивтік көпіршіктер ауызша таралатын ақпарат арқылы күшейетін нарықтың жылдам өсуімен сипатталады, мұнда активтердің бағасының алғашқы өсуі жаңа сатып алушыларды тартады және инфляцияны одан әрі қоздырады. Көпіршіктің өсуіне соңғы құлдырау ілеседі, оның себебі де сол құбылыс. Спекулятивтік көпіршіктер – нарық құрылымы арқылы жұғатын әлеуметтік эпидемиялардың бір түрі. 1936 жылы Джон Мейнард Кейнс: "Спекуляторлар тұрақты кәсіпкерлік ағынындағы көпіршік ретінде зиян келтірмейді. Бірақ, егер кәсіпкерлік спекуляцияның құйынындағы көпіршікке айналса, жағдай қиын болады (1936:159)" деп жазған. Кейнс өзі де спекуляцияға бейім болған, ол алғашқы хедж-фондтардың бірін басқарған. Кембридж университетінің Король колледжінің стипендиаты ретінде ол екі инвестициялық қорды басқарды, олардың бірі Chest Fund деп аталды. Бұл қор сол кездегі «жаңа» АҚШ акцияларына ғана емес, сонымен қатар тауарлық фьючерстер мен шетел валютасына да белгілі бір мөлшерде инвестиция жасады (Чхуа және Вудворд, 1983 қараңыз). Оның қоры жыл сайын табыс әкелді, тіпті Ұлы депрессия кезінде де орташа есеппен жылына 13% кіріс таба алды. Бұл нәтижеге заманауи инвестициялық стратегиялардың арқасында қол жеткізілді, оларға нарықаралық диверсификация (акциялар, тауарлар және валютаға инвестициялау) және шортинг (құнсызданудан пайда табу үшін қарызға алынған акцияларды немесе фьючерстерді сату) кірді. Кейнс 1933 жылғы есебінде табысты инвестициялау принциптерінің бірі ретінде «тепе-теңдік инвестициялық позиция және, мүмкіндігі болса, тәуекелге қарсы тұруды» жақтады. Спекулянттардың болуы нарықтағы қысқа мерзімді құнсыздануды күшейтеді ме, әлде азайтады ма деген мәселе әлі де даулы. Олардың капитал және ақпаратпен қамтамасыз етуі бағаларды нақты құнына жақындатуға көмектеседі. Екінші жағынан, нарық қатысушыларының көпшілік мінез-құлқы мен оң кері байланыс циклдары құнсыздануды күшейтеді.

Үкіметтің әрекет етуі мен реттеуі

Спекуляцияның экономикалық зияндары жылдар бойы спекулянттардың ықпалын шектеу немесе азайту үшін реттеулер мен шектеулер енгізуге көптеген әрекеттер жасалды. Мемлекеттер мұндай қаржылық реттеуді көбінесе дағдарысқа жауап ретінде қабылдайды. Мысалы, 1720 жылы британ үкіметі Оңтүстік теңіз көпіршігінің ең жоғалы нүктесінде осындай схемалардағы спекуляцияны тоқтатуға тырысқан «Көпіршік заңы» бар. Ол 1825 жылы жойылғанға дейін жүз жылдан астам уақыт бойы қолданыста болды. 1933 жылы АҚШ-та Ұлы депрессия кезінде қабылданған Гласс-Стигалл заңы тағы бір мысал келтіреді; Гласс-Стигалл ережелерінің көп бөлігі 1980 және 1990 жылдары жойылды. 1950 жылдардың ортасында спекулянттар нарықты сәтті басып алғаннан кейін, Америка Құрама Штаттарында пияз фьючерстік шартымен сауда жасауға тыйым салынды; ол күшінде қалуда. КСРО пайда табу ниетімен жеке сауданың кез келген түрін спекуляция (ланг ру) және қылмыстық құқық бұзушылық деп есептеді және спекулянттарды айыппұл, бас бостандығынан айыру, мүлікті тәркілеу және/немесе түзеу жұмыстарымен жазалады. Спекуляция КСРО Қылмыстық кодексінің 154-бабында нақты анықталған.

Азық-түлік қауіпсіздігі

Кейбір елдер жергілікті тұтыну үшін азық-түлік болуын қамтамасыз ету мақсатында егістік жерлеріне шетелдік меншікті шектеу шараларын қолданды, ал басқалары Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасынан көмек алғанына қарамастан, шетелде азық-түлік өндіруге арналған жерді жалға алды. 1935 жылы Үндістан үкіметі азық-түлік өндірісін ішінара шектеуге және тікелей бақылауға мүмкіндік беретін заң қабылдады («Үндістанды қорғау туралы заң», 1935 жыл). Бұл заң азық-түлік тауарлары бойынша туынды операциялар саудасын шектеуге немесе толығымен тыйым салуға мүмкіндік берді. 1947 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін, 1950 жылдары Үндістан халқын тамақпен қамтамасыз етуде қиындықтарды бастан өткерді, сондықтан үкімет азық-түлік тауарлары саудасын күшейтті. 1953 жылы Форвардтық нарықтар комиссиясы құрылған кезде, үкімет туынды нарықтардың спекуляцияны күшейтетінін, бұл азық-түлік бағасының өсуіне және баға тұрақсыздығына әкелетінін сезінді. 1953 жылы опциондармен және фьючерстермен сауда толығымен тоқтатылды. Бұл шектеулер 1980 жылдарға дейін сақталды.

Ережелер

АҚШ-та 2010 жылғы Додд-Франк Уолл-стрит реформасы және тұтынушыларды қорғау туралы заң қабылданғаннан кейін, Тауарлар фьючерстік сауда комиссиясы (CFTC) фьючерстік нарықтардағы спекуляцияны шектеу мақсатында позициялық шектеулер енгізуге бағытталған ережелерді ұсынды. CFTC нормативтік базасының үш негізгі элементін ұсынады: "шектің мөлшері (немесе деңгейлері); шектен босатулар (мысалы, сақтандырылған позициялар); және шектерді қолдану үшін шоттарды біріктіру саясаты". Ұсынылған позициялық шектеулер АҚШ-тағы әртүрлі биржаларда саудаланатын 28 физикалық тауарға қолданылады. Додд-Франк заңының тағы бір бөлігі Волкер ережесін енгізді, ол банктердің клиенттеріне пайда әкелмейтін спекулятивтік инвестицияларымен айналысады. 2010 жылғы 21 қаңтарда қабылданған бұл ережеде аталған инвестициялар 2007–2010 жылдардағы қаржы дағдарысының туындауында маңызды рөл атқарғаны көрсетілген.