Кіріспе

Индустрияландырылған / Дамыған елдер

Әлемдік жүйелер теориясындағы негізгі елдер – перифериялық және жартылай перифериялық елдерден ресурстарды игеруге тәуелді индустрияландырылған капиталистік немесе империалистік елдер. Негізгі елдер әлемдік нарықты бақылап, одан пайда көреді. Олар көбінесе көптеген ресурстарға ие бай мемлекеттер ретінде танылады және басқа мемлекеттермен салыстырғанда артықшылықты географиялық орналасқан жерде жатады. Оларда күшті мемлекеттік институттар, қуатты әскер және күшті жаһандық саяси одақтар бар. Негізгі елдер мәңгілікке негізгі болып қала бермейді. Тарих бойында негізгі мемлекеттер өзгеріп, негізгі тізімге жаңалары қосылған. Бұрынғыда ең ықпалды елдер негізгі елдер саналған. Бұл Азия, Үндістан және Таяу Шығыс империялары болды. Олар 16 ғасырға дейін, әсіресе Үндістан мен Қытай, Еуропалық державалар көш бастағанға дейін әлемдегі ең бай аймақтар болды, бірақ Қытай сияқты ірі Азиялық державалар аймақтағы ықпалын сақтап қалды. Еуропа 20 ғасырдың басына дейін жетекшілік етті, бірақ екі дүниежүзілік соғыс Еуропа экономикасы үшін апатқа ұшырады. Осы кезде жеңімпаз АҚШ және Кеңес Одағы 1980 жылдардың соңына дейін екі гегемонға айналып, биполярлық әлемдік тәртіп құрды. Негізгі елдердің ядросын АҚШ, Канада, Батыс Еуропаның көп бөлігі, Жапония, Австралия және Жаңа Зеландия құрайды. Негізгі аймақтың халқы әлемдегі ең бай және білімді халық болып табылады.

Анықтама

Негізгі елдер әлемдік жүйені бақылайды және одан ең көп пайда көреді, сондықтан олар әлемдік жүйенің "өзегі" болып табылады. Бұл елдер әскери, экономикалық және саяси билік сияқты түрлі күштер арқылы басқа елдерді немесе елдер тобын бақылауға қабілетті. АҚШ, Канада, Батыс Еуропаның көп бөлігі, Жапония, Австралия және Жаңа Зеландия – қазіргі әлемдік экономикалық жүйеде ең көп билікке ие негізгі елдердің мысалдары. Негізгі елдерде күшті мемлекеттік аппарат пен дамыған ұлттық мәдениет қатар болады.

13 ғасырдан бұрын

13 ғасырға дейін көптеген империялар "негізгі" мемлекеттер деп есептелді, мысалы, парсы, үнді және рим империялары, мұсылман халифаттары, қытай және египеттік әулеттер, түрлі Месопотамия патшалықтары және тағы да басқалар. Азияда Қытай империясы орталық мемлекет ретінде қарастырылып, аймақты бақылап тұрды. Екі империя Жібек жолы арқылы байланыс орнатып, сауда жасады, ал Жібек жолы атауын қытай жібегінің кең таралған саудасынан алған. 13 ғасырға дейін Ұлы Үндістан деп аталған Үндістан, діни, мәдени және саудалық ықпалын Иран мен Ауғанстаннан Малайзия, Индонезия және Камбоджаға дейінгі Азияның кең аумақтарына таратты. Азия және бүкіл әлемде кең таралған екі ірі дін – буддизм мен индуизм осы жерде пайда болғандықтан, Үндістанның мәдени әсері Азияға тарады. Мысалы, Қытайда буддизм басты дінге айналды. Санскрит тілі 10 ғасырға дейін Оңтүстік-Шығыс Азияның барлық патшалықтарында маңызды ғылыми тіл болып табылды. Камбоджадағы Анкор-Ват, әлемдегі ең ірі ғибадатхана кешені, бастапқыда индуисттік храм болған, кейіннен буддалық монастырьға айналды.

Моңғол империясы

Pax Mongolica – 1206 жылы басталып, қайшылы мәліметтерге сәйкес, 14-шы ғасырдың соңы мен 15-шы ғасырдың басында аяқталған ерекше маңызды кезең. Осы кезеңде сауда шын мәнінде көп құрлықтық сипатқа ие болды, тиімді және қауіпсіз сауда жолдары құрылды, сондай-ақ сауданың қазіргі заманғы көптеген қағидалары қалыптаса бастады. Моңғол империясы – әлем тарихындағы ең ірі біртұтас империя. Ол Қытайдың шығысынан бастап Еуропаға дейін, Орталық Азияның, Таяу Шығыстың және Үндістанның ірі бөліктерін қамтыды. Көптеген сауда жолдары Моңғол империясының аумағы арқылы өтті, бірақ Азияның қиын-қыстау жер бедеріне байланысты олармен саяхаттау оңай болмады. Дегенмен, бұл жолдар салыстырмалы түрде арзан әрі қауіпсіз болғандықтан көптеген саудагерлерді қызықтырды. Моңғолдар өз аумақтарын әскери күш және салық жүйесі арқылы бақылады. Моңғол империясының көптеген аймақтарында моңғол билігі қатыгездік пен құлшылықпен еске алынады. Алайда, кейбір зерттеушілер моңғол империясының билігі тұсында көптеген экономикалық және мәдени жақсартулар жасалғанын айтады.

Осман империясы

1299 жылы пайда болған Осман империясы көп кешікпей есепке алынарлық күшке айналды. 1450 жылға қарай Осман империясы Қара және Жерорта теңіздерін байланыстыратын аумақты бағындырды. Моңғол империясынан үш есе ұзаққа созылса да, Осман империясы одан әлдеқайда кеңірек болған емес.

15-18 ғасырлар

XVI ғасырдан бұрын феодализм Батыс Еуропа қоғамын басып алып, Батыс Еуропаны капиталистік даму жолына түсірді. 1150–1300 жылдар аралығында феодалдық жүйеде халық саны мен сауда-саттық қарқынды өсті. 1300–1450 жылдары экономикалық құлдырау орын алды. Феодализмнің өсуі тоқталды. Валлерштейннің сөзінше, «феодалдық дағдарыс, көбінесе, төмендегі үш фактордың әсерінен туындады:
Ауыл шаруашылығы өндірісі төмендеді немесе тоқтап қалды. Бұл билеуші топтың кеңеюіне байланысты шаруалардың жүгі көбейді деген сөз. Феодалдық экономиканың экономикалық циклы ең жоғары деңгейіне жетті, содан кейін экономика тая бастады. Климат жағдайларының өзгеруі ауыл шаруашылығының өнімділігін азайтты және халық арасында эпидемиялардың таралуына себеп болды». Азаматтарының жақсы өмір сүруін қамтамасыз ету үшін елдер сауда мен технологиялық прогреске сүйенуі қажет еді, бұл елдің әлемдегі орнын анықтады. Осы кезеңде мемлекеттердің өзара әрекеттесуін ескере отырып, Джон В. Селл «Еуропа және 1700–1850 жылдардағы кеңейіп келе жатқан әлемдік экономика» атты мақаласында соғыс пен сауданың біршама бір-біріне тәуелді екенін атап өтті. Мемлекеттер өз кемелерін қорғаумен қатар, сәтті сауда жасау үшін басқа жерлерде аумақтарды жаулауға мәжбүр болды. XVII ғасырдың ортасына қарай «қазіргі заманғы әлемдік жүйенің негізі салынды».

Еуропаның өрлеуі және ақырғы гегемониясы

XVIII ғасырдың басында Еуропа әлемдік экономикада әлі де үстемдік етпеген еді, себебі оның әскери күші Азия мен Таяу Шығыс елдерінің әскери күшіне жете алмады. Алайда, экономикасын ұйымдастыру және өнеркәсіптегі технологияны жетілдіру арқылы Еуропа елдері XVIII ғасырдың соңында ең қуатты мемлекеттер ретінде көш бастады және XX ғасырдың соңына дейін осы позицияда қалды. XVIII ғасырда Азия басқа аймақтарда бағаланатын тауарларды – мақта, жібек және шайды – өндіріп, таратып отырды. Ал Еуропа әлемнің басқа бөліктеріне қызығушылық тудыратын өнімдерді өндірмейтін. Сондықтан, Еуропа бай болғанымен, бұл жағдай күштердің тепе-теңдігінің өзгеруіне әкелуі мүмкін еді, себебі ол үнемі ақша айналымын арттырып, бірақ валюта түсімдерін жеткілікті деңгейде қамтамасыз ете алмады. Американың егістік дақылдары бастапқыда еуропалықтарға қызығушылық тудырмады. Темекіге деген сұранысты жарнамалау қажет болды, содан кейін Еуропа осы өсімдікке қызығушылық танытты. Уақыт өте келе Америка мен Еуропа арасында Атлантика арқылы темекі, мақта және Оңтүстік Америкада қол жетімді тауарлар саудасы жүзеге асты. Бұл практиканы қазіргі заманғы іргелі елдердің көпшілігі – АҚШ, Ұлыбритания, Франция және Нидерланды – XIX ғасырдың соңына дейін қолдады. Африкада құлдық Еуропалықтардың осы практиканы пайдаланбас бұрыннан бар еді, кейде африкалықтар құл сатумен айналысқан. Алайда, африкалықтар құл етіп сатқан адамдар көбінесе соғыс тұтқындары немесе қылмыскерлер болатын, оларды еуропалық сауда компаниялары адам капиталының қолайлы көзі ретінде қарастырды. Сонымен қатар, құлдың мүлік ретінде қарастырылатын, яғни жеке меншік құқығындағы құлдық африкалықтар арасында сол кезде кең таралған практика емес еді және Атлантикалық құл саудасының кеңеюіне байланысты Америкада ғана кеңінен тарады. Атлантикалық құл саудасының өркендеуіне байланысты көптеген африкалық елдердің экономикасы мен қоғамына қайта орнатуға келмейтін зиян келді. Осы арада, адам саудасы іргелі елдер үшін өте тиімді болды, мысалы, АҚШ-тың ғана құл африкалықтардың еңбегінен 14 триллион доллардан астам пайда тапқаны есептелді.

XIX ғасырдың басынан қазіргі уақытқа дейін

XIX ғасырдың басында Еуропа әлемнің орталық аймағы болып қала берді. Франция Наполеон Бонапарттың билігі тұсында Еуропада басымдыққа ие болуға тырысты. 1871 жылы Германия бірігіп, Еуропа құрлығындағы жетекші өнеркәсіптік мемлекетке айналды. Құрлықта үстемдік құруға ұмтылысы олардың орталық мемлекет болуына көмектесті. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропа әлсіреп, жаңа орталық мемлекеттерге орын ашылды. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыста нацистік Германияның жеңілісімен аяқталды, сол кезде Ұлыбритания гегемониясынан бас тартып, АҚШ пен Кеңес Одағының әлемдік супердержавалар мен маңызды орталықтарға айналуына жол берді. КСРО 1991 жылы тарағаннан кейін орталық мәртебесін жоғалтты.

Қазіргі негізгі елдердің тізімі

Келесі Chase Dunn, Kawano, Brewer (2000) бойынша негізгі мәліметтер. Babones (2005) бойынша негізгі тізім төменде келтірілген, ол бұл тізімнің "28 жылдық зерттеу кезеңінің барлық уақытында әлемдік экономиканың үш аймағының біріне – [орталық, жартылай шеткерлік немесе шеткерлік] – тұрақты түрде жіктелген елдерден құралғанын" атап өтеді.

Әлеуметтану теориясы

Әлемдік жүйелер теориясы мемлекеттің болашағы оның жаһандық экономикадағы орнымен анықталады деп тұжырымдайды. Жаһандық капиталистік нарық бай (түйін) мемлекеттер мен кедей (шөл) мемлекеттердің қажеттіліктерін тудырады. Түйін мемлекеттер халықаралық сауда мен еңбектің иерархиялық құрылымынан пайда көреді. Әлемдік жүйелер теориясы халықаралық соғыстардың немесе көпұлттық қаржылық даулардың белгілі бір мемлекет немесе мемлекеттер тобы үшін жаһандық нарықтағы өзінің орнын өзгертуге жасалған әрекет ретінде түсіндірілуі мүмкін деген логиканы ұстанады; мұндай өзгерістердің мақсаты жаһандық нарыққа көбірек бақылау орнату (түйін ел болу) болса, басқа мемлекеттің әлемдік нарыққа бақылауын жоғалтуына әкелуі мүмкін. Екі топтың арасындағы билік айырмашылығы артқан сайын, әлемдік жүйелер теориясының мамандары аралық топ ретінде жартылай шөлді құрды. Жартылай шөл мемлекеттері түйін мемлекеттерін физикалық және мағыналық жағынан қоршап тұрады. Жартылай шөл мемлекеттері түйін мен шөл мемлекеттері арасында делдалдық қызмет атқарады – бай елдерге кедей елдерден алғандарын ұсынады. Шөл мемлекеттері көбінесе ауыл шаруашылығымен айналысатын және түйін мемлекеттерінің пайда табу үшін пайдаланатын табиғи ресурстарға ие кедей елдер болып табылады.

Негізгі біліктілік критерийлері

Мемлекеттің ядролық ел ретінде қалуы немесе ядролық ел болуы үшін, мемлекеттік саясатты жоспарлау кезінде потенциалды инвесторларды ескеру қажет. Ядролық елдер географиялық артықшылықтар мен аймақтық өркендеудің өзгеруі сияқты көптеген факторларға байланысты уақыт өте келе өзгеріп отырады. Компаниялардың қаржыландыру жоспарларын өзгерту де маңызды рөл атқарады, себебі олар үнемі дамитын әлемдік нарыққа бейімделу үшін өзгеріске ұшырайды. Елдің ядролық ел статусына үміткер болуы үшін, оның тәуелсіз және тұрақты үкіметке, жаһандық нарықта өсуге және технологиялық прогреске қабілеттілігі болуы керек. Бұл үш фактор компанияның инвестициялау үшін қандай елді таңдайтынын толық анықтамаса да, мұндай шешімдерде маңызды рөл атқарады. Ядролық ел болудың немесе осы статусын сақтап қалудың басты факторы – ел үкіметінің сыртқы қаржыландыруды ынталандыратын саясаты болып табылады. Капитализмге негізделген нарықта ядролық елдер кедей елдермен тауарларды тең емес қатынаста, ядролық елдердің пайдасына айырбастайды. Шеткі елдердің мақсаты – жартылай шеткі және ядролық елдердің ірі корпорацияларына ауыл шаруашылығы және табиғи ресурстармен қатар, төменгі деңгейдегі еңбек күшін ұсыну болып табылады. Төмен бағадағы еңбек күші мен табиғи ресурстардың болуы нәтижесінде, ядролық елдердің компаниялары осы өнімдерді салыстырмалы түрде арзанға сатып алып, оларды әлдеқайда қымбатқа сатады. Шеткі елдер сатқан тауарлары үшін аз ақша алады және өз аймағынан тыс жерден сатып алатын заттары үшін жоғары баға төлейді. Осы тұрақты тәртіптің салдарынан, шеткі елдер импорттық шығындарын жабуға және жақсы технологияларға инвестиция жасауға жеткілікті пайда таба алмайды. Ядролық елдер бұл үрдісті қолдап, кедей аймақтарға шикізат немесе ауыл шаруашылығының белгілі бір түріне инвестиция жасау үшін несие береді, оларға өздерін орнасуға және жаһандық нарықты теңестіруге көмектесудің орнына.

Әсерлер

Негізгі мемлекеттердің бір кемшілігі – олардың осы негізгі топқа мүше болып қалуы үшін үкіметтің инвестицияларды елде ұстап тұруға және оларды басқа жерге көшірмеуге бағытталған саясатты сақтап тұруы немесе жаңаларын жасауы қажет. Мұндай құлдықты жою және теңдікті таратуға ұмтылыс АҚШ-та ішкі соғысқа себеп болды.